TERRY PRATCHETT
NA GLINIANYCH NOGACH
(FEET OF CLAY)
Przełożył: Piotr W. Cholewa
Wydanie oryginalne: 1996
Wydanie polskie: 2004

Była ciepła, wiosenna noc, kiedy jakaś pięść huknęła o drzwi tak mocno, że wygięły się zawiasy.
Mężczyzna otworzył i wyjrzał na ulicę. Znad rzeki unosiła się mgła, a noc była chmurna. Równie dobrze mógłby starać się zobaczyć coś przez biały aksamit.
Ale potem miał wrażenie, że dostrzega jakieś kształty tuż poza granicą wylewającego się na ulicę światła. Wiele kształtów, obserwujących go uważnie. Zdawało mu się, że była tam nawet sugestia bardzo słabych świetlnych punkcików...
Nie mógł się jednak mylić co do kształtu wyrastającego tuż przed nim. Był wielki, ciemnoczerwony i przypominał ulepioną przez dziecko figurkę człowieka z gliny. Oczy miał jak dwie jarzące się głownie.
– Tak? Czego tu szukasz o tej porze?
Golem wręczył mu tabliczkę, na której było napisane:
SŁYSZELIŚMY, ŻE POTRZEBUJESZ GOLEMA.
Oczywiście, golemy przecież nie mówią, prawda?
– Ha! Potrzebuję, tak. Ale żeby mnie było stać, to już nie bardzo. Rozglądałem się trochę, ale zabójcze ceny ostatnio za was biorą...
Golem starł litery z tabliczki i napisał:
JAK DLA CIEBIE, STO DOLARÓW.
– Jesteś na sprzedaż?
NIE.
Golem odsunął się ciężko. W krąg światła wkroczył inny.
To także był golem – mężczyzna nie miał wątpliwości. Ale nie przypominał tych niezgrabnych brył gliny, jakie czasem widywał. Lśnił jak świeżo wypolerowany posąg, wyrzeźbiony perfekcyjnie, aż po szczegóły odzieży. Podobny był trochę do któregoś z królów miasta ze starego portretu, z wyniosłą postawą i władczą fryzurą. Miał nawet wąską koronę uformowaną na głowie.
– Sto dolarów? – zapytał podejrzliwie mężczyzna. – A co z nim jest nie w porządku? Kto go sprzedaje?
WSZYSTKO JEST W PORZĄDKU. DOSKONAŁY W KAŻDYM SZCZEGÓLE. DZIEWIĘĆDZIESIĄT DOLARÓW.
– Wygląda na to, że ktoś chce się go szybko pozbyć...
GOLEM MUSI PRACOWAĆ. GOLEM MUSI MIEĆ WŁAŚCICIELA.
– No tak, zgadza się. Ale słyszy się różne historie... Jak popadają w szaleństwo, pracują za dużo i takie tam.
NIE JEST SZALONY. OSIEMDZIESIĄT DOLARÓW.
– Wygląda... na nowego. – Mężczyzna stuknął w błyszczącą pierś. – Ale nikt przecież nie robi już golemów i właśnie przez to cena przekracza możliwości rodzinnej firmy... – Przerwał nagle. – Czyżby ktoś znowu je produkował?
OSIEMDZIESIĄT DOLARÓW.
– Słyszałem, że kapłani już wiele lat temu zakazali produkcji golemów. Można się wpakować w bardzo poważne kłopoty.
SIEDEMDZIESIĄT DOLARÓW.
– Kto go zrobił?
SZEŚĆDZIESIĄT DOLARÓW.
– Czy sprzedaje je Albertsonowi? Albo Spadgerowi i Williamsowi? I tak ciężko jest z nimi konkurować, mają pieniądze, żeby zainwestować w nową wytwórnię...
PIĘĆDZIESIĄT DOLARÓW.
Mężczyzna obszedł golema dookoła.
– I człowiek potem widzi, jak jego firma się sypie z powodu nieuczciwego zaniżania cen, chciałem powiedzieć...
CZTERDZIEŚCI DOLARÓW.
– Religia owszem, świetna sprawa, ale co prorocy mogą wiedzieć o profitach? Hm... – Spojrzał na skrytego w cieniu bezkształtnego golema. – Zdaje się, że napisałeś właśnie „trzydzieści dolarów”?
TAK.
– Zawsze lubiłem hurtowe zakupy. Zaczekaj chwilę. – Zniknął w głębi domu i po chwili wrócił z garścią monet. – Będziecie je sprzedawać tamtym draniom?
NIE.
– Doskonale. Powiedz swojemu szefowi, że robienie z nim interesów to prawdziwa przyjemność. No, wchodź do środka, słoneczko.
Biały golem wszedł do fabryki. Mężczyzna rozejrzał się nerwowo i podreptał za nim. Zamknął drzwi.
Głębsze cienie poruszyły się w mroku. Zabrzmiał cichy syk. Po chwili, kołysząc się lekko na boki, wielkie i ciężkie kształty odeszły.
Niedługo potem, za rogiem, jakiś żebrak z nadzieją wyciągnął rękę po jałmużnę i ze zdumieniem odkrył, że nagle stał się bogatszy o całe trzydzieści dolarów.

Świat Dysku obracał się na tle migoczącego tła kosmicznej przestrzeni; wirował delikatnie na grzbietach czterech ogromnych słoni stojących na skorupie Wielkiego A’Tuina, gwiezdnego żółwia. Kontynenty dryfowały powoli, okryte układami pogodowymi, które same kręciły się powoli przeciwko nurtowi, jak tańczący walca, którzy wirują w kierunku przeciwnym do kierunku tańca. Miliardy ton geografii przetaczały się po niebie.
Ludzie patrzą z góry na takie rzeczy jak geografia czy meteorologia nie tylko dlatego, że stoją na jednej i są moczeni przez drugą. Obie nie wyglądają na prawdziwe nauki. Ale geografia to tylko fizyka, spowolniona i z kilkoma wetkniętymi w nią drzewami, a meteorologia pełna jest oszałamiająco modnego chaosu i złożoności. Natomiast lato nie jest tylko czasem. Jest również miejscem. Lato jest ruchliwą istotą, która na zimę lubi przenosić się na południe.
Nawet na świecie Dysku z jego maleńkim, orbitującym słońcem, przemykającym ponad wirującym światem, pory roku przemieszczały się z wolna. W Ankh-Morpork, największym z miast świata, lato odpychało wiosnę, a samo było szturchane w plecy przez jesień.
Geograficznie rzecz biorąc, w granicach samego miasta różnice nie były wielkie, choć późnym latem brudna piana na rzece często miała piękny szmaragdowy kolor. Wiosenne mgiełki stały się mgłami jesiennymi, które – zmieszane z oparami i dymami z dzielnicy magicznej i z warsztatów alchemików – zdawały się zyskiwać własne, duszące i gęste życie.
A czas płynął.

Jesienna mgła lgnęła do czarnych o północy szyb.
Strużka krwi ciekła po stronicach rozerwanego na połowy tomu esejów religijnych.
Nie trzeba było tego robić, pomyślał ojciec Tubelcek.
Kolejna myśl sugerowała, że i jego nie trzeba było uderzać. Ale ojciec Tubelcek nigdy nie przejmował się zbytnio takimi sprawami. W końcu człowiek może wyzdrowieć, książka nie. Wyciągnął drżącą dłoń, próbując zebrać kartki, ale znów opadł nieruchomo.
Pokój wirował wokół niego.
Otworzyły się drzwi i zabrzmiały kroki ciężkich stóp na podłodze. A przynajmniej kroki jednej ciężkiej stopy i szuranie.
Krok. Szur. Krok. Szur.
Ojciec Tubelcek z wysiłkiem skupił wzrok.
– Ty? – wychrypiał.
Przytaknięcie.
– Zbierz... te... książki.
Stary kapłan przyglądał się, jak tomy zostały zebrane i ułożone w stosy – palcami całkiem nieodpowiednimi do tego zadania.
Przybysz znalazł wśród rozrzuconych rzeczy gęsie pióro, starannie napisał coś na skrawku papieru, potem zwinął go i delikatnie umieścił między wargami ojca Tubelceka.
Umierający kapłan spróbował się uśmiechnąć.
– My tak nie działamy – wymamrotał; niewielki zwitek kołysał się niczym ostatni papieros. – My... tworzymy... własne... s...
Pochylona postać przyglądała mu się jeszcze chwilę, a potem bardzo ostrożnie pochyliła się wolno i zamknęła mu oczy.

Komendant Straży Miejskiej Ankh-Morpork, sir Samuel Vimes, marszcząc brwi, przyjrzał się swemu odbiciu w lustrze i rozpoczął golenie.
Brzytwa była dla niego mieczem wolności. Golenie – aktem buntu.
W ostatnich czasach ktoś przygotowywał mu kąpiel (codziennie! – trudno uwierzyć, że ludzka skóra to wytrzymuje). Ktoś szykował mu ubranie (i to jakie ubranie!). I ktoś gotował mu posiłki (i to jakie posiłki! – przybierał na wadze, zdawał sobie z tego sprawę). I nawet ktoś czyścił mu buty (takie buty! – nie jakieś byle co z tekturowymi podeszwami, ale solidne, dobrze dopasowane buty z prawdziwej błyszczącej skóry). Był ktoś, kto robił za niego prawie wszystko, ale pewne rzeczy mężczyzna powinien załatwiać sam, a jedną z nich było golenie.
Wiedział, że lady Sybil tego nie aprobuje. Jej ojciec nigdy w życiu sam się nie ogolił. Miał do tego odpowiedniego człowieka. Vimes protestował, że zbyt wiele lat patrolował nocą ulice, by pozwalać komukolwiek operować ostrzem w pobliżu własnego gardła. Jednak prawdziwym powodem, powodem niewypowiedzianym, było to, że nienawidził samej idei świata podzielonego na golących i golonych. Albo tych, co noszą błyszczące buty, i tych, co zdrapują z nich błoto. Za każdym razem, kiedy widział, jak Willikins składa jego ubranie, musiał tłumić przemożny odruch, by kopnąć w błyszczący tyłek kamerdynera jako obrazy dla godności człowieka.
Brzytwa sunęła płynnie po nocnej szczecinie.
Wczoraj byli na jakimś oficjalnym przyjęciu. Nie przypominał sobie, o co chodziło. Miał wrażenie, że całe życie spędza na takich imprezach. Figlarnie rozchichotane kobiety i hałaśliwi młodzi ludzie, którzy chyba stali na końcu kolejki, kiedy wydawano podbródki, i dla nich zabrakło. Jak zwykle, wracał przez mgliste ulice w paskudnym nastroju.
Zauważył światło pod kuchennymi drzwiami, usłyszał rozmowy i śmiechy, więc wszedł. Był tam Willikins, a także staruszek, który palił w piecu, i główny ogrodnik, i jeszcze chłopak, który czyścił łyżki i rozpalał w kominkach. Grali w karty. Na stole stały butelki piwa.
Przysunął sobie krzesło, rzucił kilka żartów i poprosił, żeby jemu też rozdać. Byli... serdeczni. W pewnym sensie. Ale w miarę postępów gry uświadamiał sobie, jak świat krystalizuje się wokół niego. Całkiem jakby stał się kółkiem zębatym w szklanym zegarze. Nikt się nie śmiał. Zwracali się do niego „proszę pana” i stale odchrząkiwali. Wszystko stało się bardzo... ostrożne.
Wreszcie wymamrotał jakieś przeprosiny i wyszedł. W połowie korytarza zdawało mu się, że usłyszał komentarz, a po nim... cóż, może tylko śmiech. Ale mógł to być ironiczny chichot.
Brzytwą ostrożnie manewrował wokół nosa.
Ha... Jeszcze parę lat temu ktoś taki jak Willikins z trudem by go tolerował w kuchni. I kazałby mu przed wejściem zdjąć buty.
Więc takie teraz jest twoje życie, komendancie sir Samuelu, myślał Vimes. Dla jaśniepaństwa – były gliniarz, który wżenił się w arystokrację, ale jaśnie pan dla całej reszty...
Zmarszczył brwi, patrząc na swe odbicie w lustrze.
Zaczął w rynsztoku, to prawda. A teraz doszedł do trzech posiłków dziennie, dobrych butów, ciepłego łóżka nocą i – jeśli już o tym mowa – także żony. Dobra stara Sybil... Chociaż ostatnio zaczyna rozmowy o zasłonach, ale sierżant Colon mówił, że to się żonom zdarza, chodzi o coś biologicznego i jest absolutnie normalne.
Prawdę mówiąc, był dość przywiązany do swoich starych, tanich butów. Podeszwy miał w nich tak cienkie, że mógł przez nie odczytać ulicę. Potrafił nawet w ciemności poznać, gdzie się znalazł. Co tam...
Lustro do golenia Sama Vimesa było trochę nietypowe – lekko wypukłe, przez co odbijało więcej niż płaskie lustra. I dawało doskonały widok na przybudówki i ogrody za oknem.
Hm... przerzedzają się u góry... – myślał. Wyraźnie wyższe czoło. Mniej włosów do czesania, ale z drugiej strony więcej twarzy do mycia...
Coś mignęło w lustrze.
Vimes odsunął się w bok i pochylił.
Lustro rozpadło się na kawałki.
Gdzieś za wybitym oknem rozległ się tupot biegnących stóp, potem trzask i krzyk.
Vimes wyprostował się. Wyłowił z miski największy odłamek lustra i oparł go o czarne drzewce wbitego w ścianę bełtu.
Skończył się golić.
Potem zadzwonił na kamerdynera. Willikins zmaterializował się prawie natychmiast.
– Proszę pana...
Vimes wypłukał brzytwę.
– Poślij chłopaka do szklarza, dobrze?
Wzrok kamerdynera przemknął do okna, a potem do strzaskanego lustra.
– Oczywiście, proszę pana. A rachunek znowu odesłać do Gildii Skrytobójców?
– Z pozdrowieniami ode mnie. A skoro już pójdzie, niech zajrzy na skwer Piątaka i Siódmaka, i kupi mi nowe lustro. Ten krasnolud wie, jakie lubię.
– Tak, proszę pana. Przyniosę miotłę i szufelkę, proszę pana, i sprzątnę tu natychmiast. Czy mam poinformować jaśnie panią o zajściu?
– Nie. Zawsze twierdzi, że to moja wina, bo ich zachęcam.
– Oczywiście, proszę pana – zgodził się Willikins.
I się zdematerializował.
Sam Vimes osuszył twarz ręcznikiem i zszedł na dół, do pokoju porannego. Z szafki wyjął nową kuszę, którą Sybil podarowała mu w prezencie ślubnym. Był przyzwyczajony do typowych strażniczych kusz, w krytycznych sytuacjach mających paskudny zwyczaj strzelania do tyłu, ale ta była z warsztatu Burleigh i Wręcemocny, robiona na miarę, z gładką orzechową kolbą. Podobno nie istniała lepsza broń.
Następnie wybrał cienkie cygaro i wyszedł do ogrodu.
Jakieś hałasy dochodziły z szopy dla smoków. Vimes wszedł do środka i zamknął za sobą drzwi. Oparł o nie kuszę.
Skamlania i piski zabrzmiały głośniej. Niewielkie strużki ognia wznosiły się nad grubymi ścianami zagród lęgowych.
Vimes pochylił się nad najbliższą. Podniósł świeżo wyklutą dragonetkę i połaskotał ją w gardło. Kiedy w podnieceniu zionęła ogniem, zapalił cygaro i zaciągnął się z satysfakcją. Wydmuchnął pierścień dymu w stronę postaci wiszącej pod sklepieniem.
– Dzień dobry – powiedział.
Człowiek wyginał się gorączkowo. Dzięki zadziwiającej sprawności zdołał zahaczyć stopą o belkę, ale nie potrafił się podciągnąć. O spadaniu lepiej było nie myśleć – kilkanaście małych smoczków zebrało się pod nim, podskakiwało nerwowo i wypuszczało płomienie.
– Eee... Dzień dobry – odpowiedział wiszący człowiek.
– Znów mamy piękną pogodę – zauważył Vimes, podnosząc wiadro z węglem. – Choć podejrzewam, że po południu podniesie się mgła.
Rzucił smokom niewielki węgielek. Przepychały się, by go zdobyć.
Wybrał kolejny. Młody smok, który połknął węgielek, miał teraz wyraźnie dłuższy i gorętszy płomień.
– Przypuszczam – odezwał się młody człowiek – że nie zdołam pana przekonać, by pozwolił mi pan zejść?
Następny smok połknął trochę węgla i odbiło mu się kulą ognistą. Młody człowiek wygiął się rozpaczliwie, by jej uniknąć.
– Zgaduj – zaproponował Vimes.
– Po rozważeniu sytuacji mam wrażenie, że wybór dachu nie był mądrym posunięciem – stwierdził skrytobójca.
– Prawdopodobnie – zgodził się Vimes.
Kilka tygodni temu spędził dobre parę godzin, podpiłowując belki i starannie układając dachówki.
– Powinienem zeskoczyć z muru i wykorzystać krzaki pod murem.
– Być może – przyznał Vimes.
W krzakach założył pułapkę na niedźwiedzie.
Chwycił garść węgla.
– Pewnie mi nie zdradzisz, kto cię wynajął?
– Obawiam się, że to zupełnie niemożliwe, proszę pana. Zna pan zasady.
Vimes posępnie skinął głową.
– W zeszłym tygodniu doprowadziliśmy przed Patrycjusza syna lady Selachii. Tak, ten chłopak musi się jeszcze nauczyć, że „nie” nie oznacza „tak, bardzo proszę”.
– Możliwe, proszę pana.
– Potem była ta sprawa z synem lorda Rusta. Nie można strzelać do służących za to, że postawili buty na odwrót. To nieeleganckie. Będzie musiał nauczyć się odróżniać prawo od lewa, tak jak my wszyscy. I prawo od bezprawia także.
– Słucham uważnie, proszę pana.
– Wydaje się, że osiągnęliśmy impas.
– W samej rzeczy, proszę pana.
Vimes wymierzył bryłą węgla w zielonobrązowego smoka, który pochwycił ją zręcznie w powietrzu. Robiło się coraz goręcej.
– Nie rozumiem tylko, dlaczego wszyscy próbujecie albo tutaj, albo w moim biurze. Przecież dużo chodzę po mieście, prawda? Moglibyście mnie chyba zastrzelić na ulicy.
– Co? Jak pospolici mordercy?
Vimes pokiwał głową. Skrytobójcy mieli swój honor, choć czarny i wypaczony.
– Ile byłem wart?
– Dwadzieścia tysięcy, proszę pana.
– Powinno być więcej.
– Zgadzam się.
Jeśli skrytobójca zdoła powrócić do gildii, będzie więcej, pomyślał Vimes. Własne życie cenią bowiem całkiem wysoko.
– Zastanówmy się. – Vimes obejrzał koniec cygara. – Gildia bierze pięćdziesiąt procent. Zostaje dziesięć tysięcy.
Skrytobójca przez chwilę rozważał jego słowa, potem sięgnął do pasa i niezbyt zgrabnie cisnął w stronę Vimesa sakiewkę. Vimes chwycił ją, po czym sięgnął po kuszę.
– Wydaje mi się – stwierdził – że gdyby człowiek miał teraz spaść między smoki, zdołałby pewnie dotrzeć do drzwi z powierzchownymi tylko oparzeniami. Gdyby był szybki. Jesteś szybki?
Nie doczekał się odpowiedzi.
– Oczywiście, musiałby nie mieć innego wyjścia – ciągnął komendant. Umocował kuszę na stole do karmienia i wyciągnął z kieszeni sznurek. Jeden koniec przywiązał do gwoździa, drugi do cięciwy. Potem odsunął się i zwolnił spust.
Cięciwa drgnęła lekko.
Skrytobójca, wisząc głową w dół, wstrzymał oddech.
Vimes zaciągnął się kilka razy cygarem, aż jego koniec stał się prawdziwym piekłem. Wyjął je z ust i oparł o sznurek, tak że musiało się wypalić jeszcze tylko o ułamek cala dalej, by sznurek się zatlił.
– Drzwi zostawiam otwarte – oznajmił. – Nigdy nie byłem człowiekiem nierozsądnym. Z zaciekawieniem będę obserwował twoją karierę.
Rzucił smokom resztę węgla i wyszedł.
Zapowiadał się kolejny, pełen wydarzeń dzień w Ankh-Morpork. A przecież dopiero się zaczął.
Kiedy Vimes dotarł do domu, usłyszał świst, stuk i tupot kogoś biegnącego bardzo szybko w stronę dekoracyjnego stawu. Uśmiechnął się.
Willikins czekał już z jego płaszczem.
– Proszę pamiętać, że o jedenastej ma pan spotkanie z jego lordowską mością, sir Samuelu.
– Tak, tak – potwierdził Vimes.
– A o dziesiątej ma pan zajrzeć do heroldów. Jaśnie pani wyraźnie to przypomniała. Dokładniej, proszę pana, użyła sformułowania „Powiedz mu, żeby nie próbował znowu się wykręcać”.
– Dobrze, dobrze...
– Jaśnie pani także bardzo prosiła, proszę pana, żeby spróbował pan nikogo nie zirytować.
– Przekaż jej, że spróbuję.
– A pańska lektyka czeka przed drzwiami, proszę pana.
Vimes westchnął.
– Dziękuję. W ogrodowej sadzawce siedzi człowiek. Wyłów go i poczęstuj herbatą. Wydaje się, że to obiecujący młodzieniec.
– Oczywiście, proszę pana.
Lektyka... No tak, lektyka. Prezent ślubny od Patrycjusza. Vetinari wiedział przecież, że Vimes kocha chodzić po ulicach miasta. Jakie to dla niego typowe, że dał w prezencie coś, co na chodzenie nie pozwala.
Czekała przed wyjściem. Obaj nosiciele wyprostowali się na jego widok.
Sir Samuel Vimes, komendant Straży Miejskiej, znów się zbuntował. Może naprawdę musi korzystać z tego draństwa, ale...
Spojrzał na przedniego nosiciela i kciukiem wskazał mu drzwiczki lektyki.
– Wsiadaj – polecił.
– Ależ proszę pana...
– Mamy pogodny ranek. – Vimes zdjął płaszcz. – Sam będę prowadził.

Najdrośsi mamo i tato...

Kapitan Marchewa ze Straży Miejskiej Ankh-Morpork miał dziś dzień wolny. Spędzał go rutynowo. Najpierw jadł śniadanie w jakimś dogodnym barze. Potem pisał list do domu. Listy do domu zawsze sprawiały mu trochę problemów. Listy od rodziców zawsze były ciekawe, pełne statystyk wydobycia i ekscytujących informacji o nowych sztolniach i obiecujących żyłach minerałów. On za to musiał im pisać o morderstwach i innych podobnych sprawach.
Przez chwilę gryzł koniec ołówka.

Miniony tydzień znowu był ciekawy [napisał]. Kręcę się ciągle niby mucha z niebieskim tyłem, Nie Ma Co! Otwieramy nowy komisariat na Flaku, co jest dogodne dla Mroków, więc teraz mamy już nie mniej niż 4 licząc na Sióstr Dolly i przy Długim Murze, a ja jestem jedynym Kapitanem więc bez przerwy, jestem na nogach. Osobiście tęsknię za czasami, kiedy byliśmy tylko ja, Nobby i sierżant Colon ale mamy w końcu Wiek Nietoperza. Sierżant Colon odchodzi na emeryturę pod koniec miesiąca, mówi że pani Colon chce żeby, kupił farmę i mówi jeszcze, że nie może się doczekać wiejskiego spokoju i Bycia Blisko Natury. Jestem pewien że życzylibyście, mu szczęścia. Mój przyjaciel Nobby ciągle jest Nobbym tylko bardziej niż przedtem.

Marchewa z roztargnieniem wziął z talerza niedojedzony barani kotlet i wsunął go pod stół. Rozległo się mlaśnięcie.

Zresztą wracając do rzeczy, jestem też pewien że wspominałem wam, o Chłopakach z Kablowej, chociaż dalej stacjonują przy Pseudopolis Yard, ludzie nie lubią kiedy strażnicy nie noszą mundurów ale, komendant Vimes mówi że przestępcy, też nie noszą mundurów, więc niech ich l*cho porwie.

Przerwał. Wiele mówił na temat kapitana Marchewy fakt, że po prawie dwóch latach spędzonych w Ankh-Morpork wciąż czuł się niepewnie, używając takich słów jak l*cho.

Komendant Vimes twierdzi, że musimy mieć tajnych policjantów, skoro popełniane są tajne przestępstwa...

Znowu przerwał. Kochał swój mundur. Nie miał innego ubrania. Sam pomysł strażnika w przebraniu był... no, był nie do pomyślenia. Kojarzył się z piratami żeglującymi pod fałszywą banderą. Albo ze szpiegami.
Po chwili znów zaczął pilnie stawiać litery.

...a komendant Vimes wie o czym mówi, jestem pewien. Uważa że to nie jest ta staroświcka policyjna robota kiedy się, łapało tych biednych ofermów za gupich żeby uciec!! W każdym razie to oznacza dużo więcej pracy i nowe twarze w straży.

Czekając, aż w myślach uformuje się nowe zdanie, Marchewa wziął z talerza kiełbaskę i opuścił ją poniżej kolan.
Znowu coś mlasnęło.
Kelner zakrzątnął się przy nim.
– Może jeszcze dokładkę, panie Marchewa? Na koszt firmy.
Każda restauracja i jadłodajnia w Ankh-Morpork proponowała Marchewie darmowe posiłki, z pełną satysfakcji świadomością, że zawsze będzie nalegał, by zapłacić.
– Nie, doprawdy... Było bardzo dobre. Tutaj proszę... dwadzieścia pensów i reszty nie trzeba.
– A jak tam ta młoda dama? Nie widziałem jej dzisiaj.
– Angua? Och, jest... kręci się tu i tam, wie pan. Na pewno jej powtórzę, że pan o nią pytał.
Krasnolud z zadowoleniem pokiwał głową i odszedł.
Marchewa starannie dopisał jeszcze kilka linijek, po czym zapytał bardzo cicho:
– Czy ten wózek z koniem wciąż stoi przed piekarnią Staloskórki?
Coś pod stołem zaskomlało.
– Naprawdę? To dziwne. Wszystkie dostawy skończyły się już przed godziną, a mąkę i żwir przywożą dopiero po południu. Woźnica siedzi na koźle?
Ciche szczeknięcie.
– I koń jest trochę za dobry jak na wózek dostawczy. No i wiesz, normalnie woźnica chyba założyłby mu worek z obrokiem. Poza tym mamy ostatni czwartek miesiąca, czyli u Staloskórki dzień wypłat. – Marchewa odłożył ołówek i grzecznie pomachał ręką, by zwrócić uwagę kelnera. – Można prosić o kubek kawy żołędnej, panie Świdro? Na wynos.

W Muzeum Chleba Krasnoludów w Zaułku Bąkowym pan Hopkinson, kustosz, był nieco podekscytowany. Pomijając wszelkie inne względy, właśnie został zamordowany. W tej chwili jednak uważał to jedynie za irytujący i niezbyt istotny szczegół.
Został zatłuczony na śmierć bochenkiem chleba. Jest to wydarzenie rzadkie, nawet w najgorszych ludzkich piekarniach, jednakże chleb krasnoludów ma niezwykłe właściwości jako broń zaczepna. Krasnoludy uważają piekarstwo za element sztuki wojennej. Kiedy wypiekają kamienne ciasteczka, nie jest to metafora.
– Popatrz tylko na to wgniecenie! – rzekł oburzony Hopkinson. – Całkiem zniszczył skórkę!
I PAŃSKĄ CZASZKĘ TAKŻE, zauważył Śmierć.
– No tak – zgodził się Hopkinson tonem człowieka, który uważa, że czaszki można dostać po tuzinie za pensa, ale dobrze wie, jaka jest wartość muzealna dobrego chleba. – Co jest złego w zwyczajnej pałce, pytam? Czy nawet młocie? Mógłbym mu dostarczyć takich narzędzi, gdyby tylko poprosił.
Śmierć, który z natury sam miał osobowość obsesyjną, zrozumiał, że stanął przed mistrzem. Zmarły pan Hopkinson mówił piskliwym głosem i nosił okulary na kawałku czarnej tasiemki – jego duch miał teraz na nosie ich widmowy odpowiednik – a te cechy zawsze oznaczają umysł nakazujący odkurzać dolne powierzchnie mebli i układać spinacze według rozmiarów.
– To naprawdę fatalnie – stwierdził. – W dodatku bardzo niewdzięcznie się zachował, biorąc pod uwagę, że udzieliłem im pomocy z piekarnikiem. Naprawdę uważam, że powinienem złożyć skargę.
PANIE HOPKINSON, CZY W PEŁNI ZDAJE PAN SOBIE SPRAWĘ Z FAKTU, ŻE JEST PAN MARTWY?
– Martwy? – pisnął kustosz. – O nie, w żaden sposób nie mogę być martwy. Nie w tej chwili. To bardzo nieodpowiedni moment. Nie skatalogowałem nawet bułeczek szturmowych.
A JEDNAK.
– Nie, nie. Bardzo mi przykro, ale to niemożliwe. Musisz zaczekać. Nie mam czasu na tego rodzaju nonsensy.
Śmierć był zaskoczony. Większość osób, kiedy mijał wstępny szok, z pewną ulgą przyjmowała fakt własnego zgonu. Przestawało im ciążyć podświadome brzemię. Spadał kosmiczny but. Najgorsze już się stało i mogli – metaforycznie oczywiście – zacząć nowe życie. Bardzo nieliczni traktowali zdarzenie jak zwykłą niedogodność, która zostanie usunięta, jeśli tylko będą dostatecznie długo się skarżyć.
Dłoń pana Hopkinsona przeniknęła przez blat stołu.
– Och!
WIDZI PAN?
– To bardzo niepożądane w tej chwili. Czy mógłbyś ustalić bardziej odpowiedni termin?
TYLKO PO KONSULTACJI Z PAŃSKIM MORDERCĄ.
– Mam wrażenie, że cała sprawa jest fatalnie zorganizowana. Chcę złożyć skargę. W końcu płacę podatki.
JESTEM ŚMIERCIĄ, NIE PODATKAMI. PRZYCHODZĘ TYLKO RAZ.
Cień pana Hopkinsona zaczął się rozwiewać.
– Chodzi mi o to, że zawsze starałem się planować wszystko z wyprzedzeniem, rozsądnie...
UWAŻAM, ŻE NAJLEPSZĄ METODĄ JEST PRZYJMOWANIE W ŻYCIU TEGO, CO SIĘ ZDARZY.
– Mam wrażenie, że to brak odpowiedzialności...
DLA MNIE ZAWSZE TO DZIAŁAŁO.

Lektyka zatrzymała się przed Pseudopolis Yard. Vimes zostawił nosicieli, żeby ją zaparkowali, a sam ruszył szybkim krokiem, wkładając po drodze płaszcz.
Pamiętał czasy – wydawało się, że to zaledwie wczoraj – kiedy komenda straży była prawie pusta. Stary sierżant Colon drzemał na krześle, a przy piecyku suszyło się pranie kaprala Nobbsa. A potem nagle wszystko się zmieniło...
Sierżant Colon czekał na niego z notesem.
– Mam tu meldunki z komisariatów, sir – oznajmił, biegnąc truchtem obok Vimesa.
– Coś szczególnego?
– Takie trochę dziwne zabójstwo, sir. W jednym z tych starych domów przy Bezprawnym Moście. Jakiś stary kapłan. Nie znam szczegółów. Patrol zawiadomił tylko, że trzeba się temu przyjrzeć.
– Kto go znalazł?
– Funkcjonariusz Wizytuj, sir.
– O bogowie...
– Tak jest, sir.
– Postaram się zajrzeć tam jeszcze przed południem. Coś jeszcze?
– Kapral Nobbs jest chory, sir.
– To wiem.
– To znaczy, zwolnił się z powodu choroby, sir.
– Tym razem nie z powodu pogrzebu babci?
– Nie, sir.
– Nawiasem mówiąc, ile ich już było w tym roku?
– Siedem, sir.
– Dziwna rodzina, ci Nobbsowie.
– Tak, sir.
– Fred, nie musisz ciągle zwracać się do mnie „sir”.
– Mamy gościa, sir. – Sierżant zerknął znacząco na ławę w głównej sali. – Przyszedł w sprawie posady dla alchemika.
Krasnolud uśmiechnął się nerwowo.
– Dobrze – rzucił Vimes. – Przyjmę go w swoim gabinecie. – Wyjął spod płaszcza sakiewkę skrytobójcy. – Wpłać to na Fundusz Wdów i Sierot, Fred, dobrze?
– Jasne. O... dobra robota, sir. Jeszcze parę takich wpłat, a będziemy mogli sobie pozwolić na nowe wdowy.
Sierżant Colon wrócił do swojego biurka, dyskretnie otworzył szufladę i wyjął książkę, którą właśnie czytał. Nazywała się „Chów zwierząt”. Tytuł trochę go zaniepokoił – nie rozumiał, po co chować zwierzęta, skoro potem i tak trzeba ich szukać w celu hodowania, ale w końcu słyszało się różne historie o dziwactwach mieszkańców wsi. Okazało się jednak, że książka mówi o tym, w jaki sposób bydło, świnie i owce powinny się krzyżować.
Teraz zastanawiał się, gdzie dostać książkę o tym, jak nauczyć je czytać.
Na górze Vimes pchnął ostrożnie drzwi swojego gabinetu. Gildia Skrytobójców grała według zasad, trzeba to draniom przyznać. Zabicie kogoś przypadkowego uznawane było za dowód fatalnych manier. Pomijając wszystko inne, nikt za to nie płacił. Dlatego pułapki w gabinecie nie wchodziły w rachubę, gdyż zbyt wiele osób codziennie wchodziło tam i wychodziło. Mimo to uznał, że ostrożność nigdy nie zawadzi. Doskonale sobie radził z pozyskiwaniem bogatych wrogów, których stać na wynajęcie skrytobójcy. Skrytobójcy wystarczy mieć szczęście tylko raz, ale Vimesowi musiało sprzyjać ciągle.
Wśliznął się do pokoju i wyjrzał przez okno. Lubił pracować przy otwartym, nawet w chłody. Lubił słuchać odgłosów miasta. Ale każdy, kto próbowałby wspiąć się do niego lub zsunąć z góry, trafiłby na rozmaite przeszkody w stylu luźnych dachówek, ruchomych uchwytów i zdradzieckich rynien. Dodatkowo Vimes kazał w dole zainstalować na murze kolczaste poręcze. Były ładne, ozdobne, ale przede wszystkim kolczaste.
Na razie wygrywał.
Zabrzmiało niepewne stukanie.
Jego źródłem były kostki krasnoludziego kandydata do pracy. Vimes wprowadził go, zamknął drzwi i usiadł za biurkiem.
– No więc... – zaczął. – Jesteś alchemikiem. Ślady kwasu na dłoniach i brak brwi.
– Zgadza się, sir.
– To dość niezwykłe spotkać w tym fachu krasnoluda. Wasi ludzie na ogół tyrają w kuźni wuja albo robią coś w tym rodzaju.
Aha, wasi ludzie, zauważył krasnolud.
– Nie miałem talentu do metalu.
– Krasnolud bez talentu do metalu? To wyjątkowe zjawisko.
– Dość rzadkie, sir. Ale byłem całkiem niezły z alchemii.
– Należysz do gildii?
– Już nie, sir.
– A jak odszedłeś?
– Przez dach, sir. Ale jestem prawie pewien, że wiem, co zrobiłem źle.
Vimes odchylił się w krześle.
– U alchemików stale eksplodują różne rzeczy. Nigdy nie słyszałem, żeby z tego powodu kogoś wyrzucili.
– To dlatego, że jeszcze nikt nie wysadził rady gildii, sir.
– Jak to? Całą?
– Większość. A przynajmniej wszystkie łatwo odłączane elementy.
Vimes zauważył, że odruchowo wysuwa szufladę biurka. Zamknął ją stanowczo i zajął się papierami na blacie.
– Jak się nazywasz, chłopcze?
Krasnolud przełknął ślinę. Najwyraźniej obawiał się tego pytania.
– Tyłeczek, sir.
Vimes nawet nie podniósł głowy.
– A rzeczywiście, mam to wpisane. To znaczy, że pochodzisz z regionów górskich Überwaldu, tak?
– No... tak, sir – odparł nieco zdziwiony Tyłeczek. Ludzie rzadko kiedy potrafili rozróżnić klany krasnoludów.
– Nasza funkcjonariusz Angua też stamtąd pochodzi – stwierdził Vimes. – Chwileczkę... Tutaj jest napisane, że na imię masz... nie mogę odczytać pisma Freda... tego...
Nie było rady.
– Cudo, sir – oznajmił Cudo Tyłeczek.
– Cudo, tak? Miło wiedzieć, że podtrzymuje się dawne tradycje nadawania imion. Cudo Tyłeczek. Dobrze.
Na twarzy Vimesa nie pojawił się nawet najlżejszy grymas rozbawienia. Tyłeczek przyglądał się uważnie.
– Tak jest, sir. Cudo Tyłeczek – powiedział. I nadal nie dostrzegł choćby dodatkowej zmarszczki. – Ojcu było Wesoły. Wesoły Tyłeczek – dodał tak, jak ktoś mógłby szturchać językiem chory ząb, żeby sprawdzić, kiedy pojawi się ból.
– Naprawdę?
– A... jego ojciec miał na imię Klep. Klep Tyłeczek.
Ani śladu, ani cienia uśmiechu... Vimes odsunął tylko formularz.
– No cóż... Zarabiamy tutaj na życie, Tyłeczek.
– Tak jest, sir.
– Nie wysadzamy różnych rzeczy w powietrze, Tyłeczek.
– Oczywiście, sir. Nie wszystko wysadzam w powietrze. Część się tylko roztapia.
Vimes zabębnił palcami o biurko.
– Wiesz coś na temat martwych ciał?
– Doznali tylko niezbyt mocnego wstrząsu, sir.
Vimes westchnął.
– Posłuchaj, wiem, jak to jest być gliną. To zwykle chodzenie i rozmowy. Ale o wielu sprawach nie mam pojęcia. Trafiasz na miejsce zbrodni i znajdujesz szary proszek na podłodze. Co to takiego? Ja nie wiem. Ale wy tam znacie się na mieszaniu substancji w miskach, więc możecie to wykryć. A może ofiara nie ma na ciele żadnych śladów przemocy. Czy ktoś ją otruł? Wychodzi na to, że potrzeba nam kogoś, kto wie, jaki kolor powinna mieć wątroba. Kogoś, kto zajrzy do popielniczki i powie mi, jakie palę cygara.
– Cienkie Panatelle Pantweeda – odparł odruchowo Tyłeczek.
– Wielcy bogowie!
– Zostawił pan paczkę na stole, sir.
Vimes spojrzał na stół.
– No dobrze, czasami odpowiedź jest łatwa – przyznał. – Ale czasami nie jest. Czasami nie wiemy nawet, czy pytanie było właściwe. – Wstał. – Nie mogę powiedzieć, że lubię krasnoludy, Tyłeczek. Ale nie lubię też trolli ani ludzi, więc chyba wszystko jest w porządku. Poza tym jesteś jedynym kandydatem. Trzydzieści dolarów miesięcznie, pięć dolarów na koszta kwatery, nie spodziewaj się określonego czasu pracy, są takie mityczne stworzenia zwane nadgodzinami, tylko nikt jeszcze nie widział ich śladów, jeśli funkcjonariusze trolle nazwą cię żwirojadem, wylatują, jeśli ty ich nazwiesz kamulcami, ty wylatujesz, jesteśmy tu jak jedna wielka rodzina, a kiedy pójdziesz z interwencją na parę domowych awantur, Tyłeczek, z pewnością zauważysz podobieństwo, pracujemy zespołowo i zwykle reguły tworzymy po drodze, a w większości przypadków nie wiemy nawet, jakie jest prawo, więc może być ciekawie, formalnie jesteś kapralem, ale nie próbuj wydawać rozkazów prawdziwym policjantom, jesteś przyjęty na miesięczny okres próbny, w pierwszej wolnej chwili zostaniesz przeszkolony, a teraz znajdź ikonograf i spotkamy się przy Bezprawnym Moście za... no, może lepiej za godzinę. Muszę się rozmówić w sprawie tego przeklętego herbu. Na szczęście martwe ciała rzadko kiedy stają się bardziej martwe. Sierżancie Detrytus!
Zabrzmiała seria trzasków, jakby coś ciężkiego przesuwało się korytarzem, po czym w drzwiach stanął troll.
– Ta-jest!
– To kapral Tyłeczek. Kapral Cudo Tyłeczek, którego ojciec był Wesołym Tyłeczkiem. Dajcie mu odznakę, odbierzcie przysięgę, pokażcie, gdzie co jest. Słucham, Tyłeczek?
– Postaram się być godnym munduru, sir.
– Świetnie – rzekł energicznym tonem Vimes. Spojrzał na Detrytusa. – Przy okazji, sierżancie, otrzymałem meldunek, że troll w mundurze przybił za uszy do muru jednego z opryszków Chryzopraza. Wiecie coś o tym?
Troll zmarszczył swe wielkie czoło.
– A jest w tym meldunku, że sprzedawał slab trollowym dzieciakom?
– Nie. Piszą, że zamierzał czytać literaturę religijną swojej drogiej starej matce.
– Czy Tłuczeń zeznał, że widział odznakę tego trolla?
– Nie. Twierdzi za to, jakoby ów troll zagroził, że wbije mu ją tam, gdzie słońce nie dochodzi.
Detrytus smętnie pokiwał głową.
– To kawał drogi tylko po to, coby zniszczyć dobrą odznakę.
– Nawiasem mówiąc – dodał Vimes – mieliście szczęście, sierżancie. Od razu zgadliście, że to Tłuczeń.
– To było olśnienie, sir – wyjaśnił Detrytus. – Pomyślałżem: taki łajdak, co to dzieciakom sprzedaje slab, zasługuje na przybicie za uszy, sir, i nagle... bingo. Taka myśl wpadła mi do głowy.
– Tak właśnie pomyślałem.
Cudo Tyłeczek spoglądał to na jedną, to na drugą nieruchomą twarz. Obaj strażnicy patrzyli sobie w oczy, ale słowa zdawały się dochodzić z dystansu, jak gdyby obaj czytali niewidzialny scenariusz.
Po chwili Detrytus wolno pokiwał głową.
– Musiał się ktoś podszyć, sir. Bardzo łatwo jest dostać takie hełmy jak nasze. Żaden z moich trolli by czegoś takiego nie zrobił. To przecie brutalność policji, sir.
– Miło mi to słyszeć. Ale tak dla porządku sprawdzicie szafki funkcjonariuszy trolli. Krzemowa Liga Przeciw Zniesławieniom zajęła się tą sprawą.
– Ta-jest, sir. A jak wykryję, że to któryś z moich trolli, to spadnę na tego trolla jak tona tych prostokątnych rzeczy do budowy.
– Bardzo dobrze. Do roboty, Tyłeczek. Detrytus się tobą zajmie.
Tyłeczek zawahał się. To wszystko było niesamowite. Ten człowiek nie wspomniał nawet o toporach ani o złocie. Nie powiedział nawet nic w rodzaju: „W straży zajdziesz wysoko”. Tyłeczka trochę wyprowadziło to z równowagi.
– Ehm... Mówiłem panu, jak się nazywam, sir?
– Tak. Mam to zapisane. Cudo Tyłeczek, tak?
– Eee... Tak. Zgadza się. Bardzo dziękuję, sir.
Vimes słuchał, jak odchodzą korytarzem. Potem starannie zamknął drzwi i zarzucił sobie płaszcz na głowę, żeby nikt nie usłyszał, jak się śmieje.
– Cudo Tyłeczek!

Cudo biegł za trollem o imieniu Detrytus. Komenda zaczynała się wypełniać. I stawało się jasne, że straż zajmuje się najrozmaitszymi sprawami, z których wiele wiąże się z krzykiem.
Dwa umundurowane trolle stały przed biurkiem sierżanta Colona, trzymając między sobą trzeciego, trochę mniejszego. Trzeci troll wyglądał na przygnębionego, miał baletowy kostium i parę przyklejonych na plecach tiulowych skrzydeł.
– ...się składa, że wiem: wśród trolli nie ma żadnej tradycji wróżki zębuszki – mówił Colon. – A już zwłaszcza takiej, która nazywa się... – spojrzał w papiery – Gliniany Dzwoneczek. Może więc po prostu określimy to jako kradzież z włamaniem, bez licencji Gildii Złodziei?
– To uprzedzenia rasowe nie pozwalają trollom mieć swojej wróżki zębuszki – wymamrotał Gliniany Dzwoneczek.
Jeden z trolli strażników opróżnił na biurko worek. Na dokumenty posypały się różne elementy srebrnej zastawy.
– A to wszystko znalazłeś u dzieci pod poduszkami, tak? – spytał Colon.
– Bogom dziękuję za ich dobre serduszka...
Przy sąsiednim biurku zmęczony krasnolud dyskutował z wampirem.
– Proszę posłuchać, to nie było morderstwo – tłumaczył. – Przecież jest pan już martwy, tak?
– Wbił je we mnie!
– Byłem tam i rozmawiałem z kierownikiem. Twierdzi, że to był wypadek. Zapewnia, że nie ma nic przeciwko wampirom. Przenosił po prostu trzy pudełka HB z gumką i potknął się o brzeg pańskiego płaszcza.
– Nie rozumiem, dlaczego nie mogę już tam pracować.
– No wie pan... W fabryce ołówków?
Detrytus spojrzał z góry na Tyłeczka i uśmiechnął się szeroko.
– Witaj w wielkim mieście, Tyłeczek – rzekł. – Ciekawe imię.
– Tak?
– Większość krasnoludów nazywa się jakoś tak... Skałomiot albo Wręcemocny.
– Naprawdę?
Detrytus nie wgłębiał się w subtelne szczegóły wzajemnych kontaktów, lecz nawet do niego dotarło rozdrażnienie w głosie krasnoluda.
– Ale imię masz dobre – stwierdził.
– Co to jest slab? – zainteresował się Cudo.
– Chlorek amonu wymieszany z radem. Daje mrowienie w głowie, ale rozpuszcza trollowy mózg. Duży problem w górach, a jakieś dranie robią to w mieście i próbujemy wykryć, skąd się bierze. Pan Vimes pozwala mi prowadzić społeczną akcję... – Detrytus skoncentrował się – uświa... dam... ja... jącą. Mówię ludziom, co się dzieje z tymi bandytami, co sprzedają slab dzieciakom.
Skinął ręką na wielki, dość prymitywnie wymalowany plakat na ścianie. Napis głosił:

Slab? Po prostu powiedz:
„Aarrgharrghproszęnienienie-nieUGH”.

Otworzył jakieś drzwi.
– To jest stary wychodek, co go już nie używamy, możesz tu mieszać różne takie, tylko tutaj jest miejsce. Ale musisz najpierw tu wyczyścić, bo pachnie jak w toalecie.
Otworzył inne.
– A tutaj jest szatnia. Dostaniesz swój kołek i resztę, a tam masz takie panele, coby się za nimi przebierać, bo wiemy, żeście wy, krasnoludy, są skromne. To niezłe życie, jak tylko nie osłabniesz. Pan Vimes jest w porządku, ale trochę dziwak w pewnych sprawach, ciągle powtarza różne takie, że to miasto jest jak tygiel i szumowiny wypływają na wierzch. I inne też. Zaraz ci wydam hełm i odznakę, ale najpierw... – otworzył dużą szafkę na drugim końcu pomieszczenia; miała na drzwiczkach napis „DTRyTUS” – ...muszę schować gdzieś ten młot.

Dwie postacie wybiegły z Krasnoludziej Piekarni Staloskórki („Chleb na ostro”), wskoczyły na wózek i krzyknęły, żeby natychmiast ruszać. Woźnica zwrócił ku nim pobladłą twarz i wskazał drogę przed sobą.
Siedział tam wilk.
Ale nie zwyczajny wilk. Miał jasne futro, które przy uszach było niemal tak długie, by stać się grzywą. Poza tym wilki na ogół nie siedzą spokojnie na środku ulicy.
W dodatku ten warczał. Długim, gardłowym warkotem. Był to akustyczny odpowiednik skracającego się lontu.
Koń stał jak skamieniały, zbyt wystraszony, by zostać na miejscu, ale o wiele za bardzo przerażony, żeby się ruszyć.
Jeden z pasażerów wózka ostrożnie sięgnął po kuszę. Warkot zabrzmiał głośniej. Człowiek jeszcze bardziej ostrożnie cofnął rękę. Warkot znowu przycichł.
– Co to jest?
– Wilk!
– W mieście? A czym się żywi?
– Naprawdę musiałeś o to pytać?
– Dzień dobry, panowie – odezwał się Marchewa, do tej chwili opierający się o mur. – Wygląda na to, że mgła znowu się podnosi. Poproszę licencje Gildii Złodziei.
Obejrzeli się. Marchewa z radosnym uśmiechem zachęcająco pokiwał głową. Jeden z mężczyzn zaczął poklepywać się po kieszeniach, teatralnie demonstrując roztargnienie.
– Ach... No więc... hm... Rano wychodziliśmy z domu w pośpiechu, musiałem zapomnieć...
– Paragraf drugi, zasada numer jeden statutu Gildii Złodziei stwierdza, że członkowie muszą nosić swoje karty podczas wszelkich czynności natury profesjonalnej – przypomniał Marchewa.
– Nawet nie wyjął miecza – syknął najgłupszy z trzyosobowego gangu.
– Nie musi. Ma naładowanego wilka.

Ktoś pisał coś w mroku; jedynym dźwiękiem było skrzypienie pióra. Dopóki drzwi nie otworzyły się ze zgrzytem.
Piszący obejrzał się szybko, niczym ptak.
– To ty? Mówiłem ci, żebyś nigdy tu nie wracał.
– Wiem, wiem, ale idzie o to przeklęte coś! Linia produkcyjna stanęła, a to wyszło i zabiło tego kapłana!
– Ktoś to widział?
– W tej mgle wczoraj w nocy? Nie przypuszczam, ale...
– A zatem nie jest to, ah-ha, sprawa wielkiej wagi.
– Nie? Przecież one nie powinny zabijać ludzi. No... – Mówiący zawahał się. – Przynajmniej nie rozbijając im głowy.
– Zrobią to, jeśli takie dostaną polecenie.
– Ale ja mu nie kazałem! A co się stanie, jeśli zwróci się przeciwko mnie?
– Swojemu panu? Nie może być nieposłuszny słowom w swojej głowie.
Przybysz usiadł ciężko i pokręcił głową.
– Tak, ale którym słowom? Nie wiem, sam nie wiem, to już za wiele, on cały czas się kręci w pobliżu...
– I przysparza ci solidnych zysków...
– Tak, rzeczywiście, ale cała reszta, ta trucizna, nigdy bym...
– Cicho bądź. Odwiedzę cię znowu dziś wieczorem. Przekaż pozostałym, że mam odpowiedniego kandydata. I jeśli spróbujesz znowu tutaj przyjść...

Ankhmorporskie Królewskie Kolegium Heraldyczne okazało się zieloną bramą w murze przy ulicy Mokociej. Vimes pociągnął sznurek dzwonka. Coś brzdęknęło po drugiej stronie muru i natychmiast wybuchła kakofonia huknięć, warknięć, gwizdów i trąbienia.
– Spokój, mały! – zawołał jakiś głos. – Couchant! Powiedziałem: couchant! Nie, nie rampant. I dostaniesz kostkę cukru, jak będziesz grzeczny. William! Przestań natychmiast! Postaw go! Mildred, puść Grahama!
Zwierzęce głosy przycichły nieco i ktoś podszedł do bramy. Mała furtka w skrzydle wrót uchyliła się odrobinę.
Vimes zobaczył calowej szerokości pasek bardzo niskiego mężczyzny.
– Tak? Jesteś dostawcą mięsa?
– Komendant Vimes – przedstawił się Vimes. – Mam umówione spotkanie.
Zwierzęta znowu podniosły wrzawę.
– Co?
– Komendant Vimes! – wrzasnął Vimes.
– Aha. No to lepiej wejdź, panie.
Wrota rozwarły się i Vimes wkroczył do środka.
Zapadła cisza. Kilkadziesiąt par oczu spoglądało na Vimesa z wyraźną podejrzliwością. Niektóre z nich były małe i czerwone, niektóre wielkie i wystające tuż nad powierzchnię błotnistej sadzawki zajmującej dużą część dziedzińca. Niektóre patrzyły z grzęd.
Dziedziniec był pełen zwierząt. Ale nawet one mocno odczuwały zapach dziedzińca pełnego zwierząt. A większość była wyraźnie bardzo stara, co wcale owego zapachu nie poprawiało.
Bezzębny lew otworzył paszczę na Vimesa. Lew biegający, a przynajmniej leżący swobodnie, był zjawiskiem niezwykłym, choć nie aż tak niezwykłym jak fakt, że wykorzystywał go jako poduszkę podstarzał gryf, śpiący ze wszystkimi czterema szponami w górze.
Były tu jeże, siwiejący leopard i wyliniałe pelikany. W sadzawce zafalowała zielona woda, a para hipopotamów wynurzyła się na powierzchnię i ziewnęła. Nic tu nie siedziało w klatce i nic nie usiłowało zjadać niczego innego.
– Och, za pierwszym razem to zaskakuje ludzi, jak i ciebie, panie – rzekł staruszek. Miał drewnianą nogę. – Ale jesteśmy tu całkiem szczęśliwą rodzinką.
Vimes odwrócił się i odkrył, że patrzy na małą sowę.
– Bogowie – powiedział. – To przecież morpork, prawda?
Staruszek uśmiechnął się radośnie.
– Widzę, że znasz, panie, naszą heraldykę. – Zachichotał. – Przodkowie Daphne przybyli tu aż z jakichś wysp po drugiej stronie Osi. Tak było.
Vimes wyjął swoją odznakę Straży Miejskiej i obejrzał wytłoczony na niej herb. Staruszek zajrzał mu przez ramię.
– To nie ona, naturalnie – stwierdził, wskazując sowę siedzącą na Ankh. – To była jej prababka, Olive. Morpork na Ankh, rozumiesz, panie? To akurat tak zabawne, że bardziej w tym miejscu być nie może. Przydałby się nam dla niej partner, szczerze mówiąc. I samica hipopotama. Jego lordowska wysokość uważa, że mamy przecież dwa hipopotamy, i to się zgadza. Ja tylko uważam, że to nie jest naturalne dla Rodericka i Keitha, chociaż nie chciałbym nikogo osądzać, po prostu nie powinno tak być, tyle tylko mówię. Zaraz, jak brzmi twe imię, panie?
– Vimes. Sir Samuel Vimes. Żona umówiła mnie na spotkanie.
Staruszek znów zachichotał.
– No tak – rzekł. – Zwykle tak się dzieje.
Całkiem szybko, mimo drewnianej nogi, poprowadził gościa między parującymi stosami wielogatunkowych odchodów do budynku po drugiej stronie dziedzińca.
– Przypuszczam, że dobrze to działa na ogród – zauważył Vimes, próbując podtrzymać rozmowę.
– Wypróbowałem na swoim rabarbarze. – Staruszek otworzył drzwi. – Ale urósł wysoki na dwadzieścia stóp, a potem nastąpił spontaniczny samozapłon. Uważaj, panie, gdzie chodził wyvern, ostatnio chorował na żołądek... Och, co za pech. Ale to drobiazg, wykruszy się bez śladu, jak tylko wyschnie. Wejdź, panie.
Hol okazał się równie mroczny i cichy, jak dziedziniec pełen światła i hałasów. Unosił się w nim suchy, grobowy zapach starych książek i kościelnych wież. W górze – kiedy oczy przyzwyczaiły się już do ciemności – Vimes zauważył wiszące sztandary i proporce. Było też kilka okien, ale wpadające przez pajęczyny i martwe muchy światło miało szarą barwę.
Staruszek zamknął drzwi i zostawił go samego. Vimes patrzył z okna, jak wraca, utykając, i podejmuje pracę, którą był zajęty przed jego przybyciem.
Polegała ona na układaniu żywej tarczy herbowej.
Na dziedzińcu stała wielka tarcza. Przybito do niej kapusty – prawdziwe kapusty. Staruszek powiedział coś, czego Vimes nie usłyszał. Mała sowa sfrunęła ze swojej grzędy i wylądowała na wielkim ankh przyklejonym do szczytu tarczy. Dwa hipopotamy wyszły z sadzawki i zajęły pozycje po obu stronach.
Staruszek ustawił przed tarczą sztalugi i założył na nie płótno. Chwycił pędzel i paletę.
– Hop-la! – zawołał.
Hipopotamy stanęły na artretycznych tylnych łapach, a sowa rozłożyła skrzydła.
– Wielcy bogowie! – mruknął Vimes. – Zawsze mi się wydawało, że oni to wszystko wymyślają...
– Wymyślają, panie? Wymyślają? – rozległ się głos za jego plecami. – Szybko wpadlibyśmy w kłopoty, gdybyśmy spróbowali cokolwiek wymyślać my, biedacy... Tak.
Vimes obejrzał się. Następny niski staruszek wyrósł mu za plecami; mrugał z zadowoleniem przez grube okulary. Pod pachą niósł kilka zwojów.
– Przepraszam, panie, że nie wyszedłem ci na spotkanie do bramy, ale w tej chwili jesteśmy bardzo zajęci. – Wyciągnął wolną rękę. – Croissant Rouge Pursuivant.
– Eee... Jest pan małym czerwonym rogalikiem? – zdumiał się Vimes.
– Nie, nie. Nie. To znaczy „czerwony półksiężyc” i jest moim tytułem. To bardzo stary tytuł. Jestem heroldem. A ty, panie, jesteś zapewne sir Samuelem Vimesem, tak?
– Tak.
Czerwony Półksiężyc zajrzał do zwoju.
– Dobrze... dobrze... Co myślisz, panie, o łasicach?
– Łasicach?
– Mamy kilka wolnych łasic, rozumiesz, panie. Wiem, że nie są zwierzętami heraldycznymi w ścisłym sensie, ale wydaje się, że jest kilka na składzie. Prawdę mówiąc, pewnie je w końcu wypuszczę, chyba że zdołam kogoś namówić, by je adoptował, a to bardzo zirytuje Pardessusa Chataina Pursuivanta. Kiedy jest zirytowany, zamyka się w swojej szopie.
– Pardessus... Masz na myśli tego staruszka na dziedzińcu? Ale... dlaczego on... Myślałem, że wy... No przecież herb to tylko symbol. Nie musicie malować go z natury.
Czerwony Półksiężyc wyraźnie się oburzył.
– Cóż, gdybyśmy chcieli zmienić całe to przedsięwzięcie w kpinę, to przypuszczam, że istotnie moglibyśmy wymyślać herby. Tak jednak nie można. W każdym razie... nie łasice?
– Osobiście wolałbym w ogóle zrezygnować – zapewnił Vimes. – A już na pewno z łasic. Moja żona twierdzi, że smoki by...
– Na szczęście taka możliwość się nie pojawi – odezwał się jakiś głos w mroku.
Nie był to rodzaj głosu, który dobrze jest słyszeć w oświetleniu. Był suchy jak kurz. Brzmiał, jakby dochodził z ust, które nigdy nie zaznały rozkoszy śliny. Brzmiał martwo.
I był martwy.

Złodzieje przed piekarnią rozważyli dostępne możliwości.
– Mam rękę na kuszy – odezwał się najbardziej przedsiębiorczy z całej trójki.
– Masz? – upewnił się najrozsądniejszy. – A ja mam serce w gardle.
– Ooo – dodał trzeci. – A ja mam słabe serce, naprawdę.
– Tak, ale chodziło mi o to, że... On nawet nie ma miecza. Jeśli załatwię wilka, wy dwaj powinniście sobie szybko z nim poradzić. Mam rację?
Jedyny rozsądny przyjrzał się kapitanowi Marchewie. Lśniąca zbroja. Lśniące mięśnie nagich ramion. Nawet kolana lśniły.
– Wydaje mi się, że znaleźliśmy się w impasie, inaczej mówiąc, w sytuacji patowej – stwierdził kapitan Marchewa.
– A jeżeli rzucimy pieniądze?
– To z pewnością pomoże.
– I pozwolisz nam odejść?
– Nie. Ale takie zachowanie będzie przemawiało na waszą korzyść i z pewnością zabiorę głos w waszej obronie.
Ten odważny z kuszą oblizał wargi, zerkając to na Marchewę, to na wilka.
– Jeśli go na nas poszczujesz, ostrzegam, że ktoś może zginąć!
– Tak, to możliwe – przyznał ze smutkiem Marchewa. – Wolałbym w miarę możności tego uniknąć.
Uniósł ręce. W obu dłoniach trzymał coś płaskiego, okrągłego, średnicy mniej więcej sześciu cali.
– To – powiedział – jest chleb krasnoludów. Jeden z najlepszych wypieków pana Staloskórki. Oczywiście, to nie klasyczny chleb bojowy, ale prawdopodobnie wystarczy, by rozciąć...
Błyskawicznie machnął ręką. Sypnęły się trociny i płaski bochenek wyhamował, wbity do połowy w grube deski wózka, jakieś pół cala od człowieka ze słabym sercem, a jak się okazało – także pęcherzem.
Człowiek z kuszą odwrócił wzrok od chleba dopiero wtedy, gdy poczuł lekki, wilgotny ucisk na przegubie.
Żadne zwierzę nie mogło poruszać się tak szybko, ale było tutaj. I wyraz paszczy wilka zdawał się sugerować dyskretnie, że jeśli zwierzę tylko zechce, nacisk może być zwiększany praktycznie bez ograniczeń.
– Odwołaj go! – krzyknął złodziej, wolną ręką odrzucając kuszę. – Każ, żeby puścił!
– Och, nigdy jej niczego nie każę – odparł Marchewa. – Sama podejmuje decyzje.
Zatupały okute żelazne buty i z bramy piekarni wybiegła szóstka zbrojnych w topory krasnoludów. Krzesząc iskry z bruku, wyhamowali obok Marchewy.
– Brać ich! – huknął pan Staloskórka.
Marchewa opuścił dłoń na jego hełm i obrócił krasnoluda w miejscu.
– To ja, panie Staloskórka – powiedział. – Czy to właśnie ci ludzie?
– Zgadza się, kapitanie Marchewa! – oświadczył krasnoludzi piekarz. – Dalej, chłopaki! Powieśmy ich za bura’zak-ka!
– Ooo! – jęknął ten ze słabym sercem.
– Tylko spokojnie, panie Staloskórka – tłumaczył cierpliwie Marchewa. – Nie stosujemy w Ankh-Morpork takich kar.
– Pobili do nieprzytomności Bjorna Obciportkiego! A Olafa Wręcemocnego kopnęli w bad’dhakz! Utniemy im...
– Panie Staloskórka!
Krasnoludzi piekarz zawahał się, po czym – ku zdumieniu i uldze złodziei – cofnął się o krok.
– Tak... Oczywiście, kapitanie Marchewa. Skoro pan tak twierdzi...
– Mam sprawy gdzie indziej, ale byłbym wdzięczny, gdybyście doprowadzili ich do Gildii Złodziei.
Szybko myślący zbladł.
– Nie! Oni tam bardzo poważnie traktują nielicencjonowane kradzieże! Wszystko, byle nie Gildia Złodziei!
Marchewa odwrócił się. Światło w pewien szczególny sposób padło na jego twarz.
– Wszystko? – zapytał.
Nielicencjonowani złodzieje porozumieli się wzrokiem i odpowiedzieli wszyscy równocześnie:
– Gildia Złodziei. Świetnie. Żaden problem.
– Lubimy Gildię Złodziei.
– Nie mogę się doczekać. Gildio Złodziei, nadchodzę.
– Wspaniały zespół.
– Surowi, ale sprawiedliwi.
– Dobrze – zgodził się Marchewa. – W takim razie wszyscy są zadowoleni. Aha... – Sięgnął do sakiewki. – Tu ma pan pięć pensów za bochenek, panie Staloskórka. Dotykałem też drugiego, ale powinien pan go bez kłopotu doszorować piaskiem.
Krasnolud zamrugał niepewnie, patrząc na monety.
– Chce mi pan płacić za odzyskanie moich pieniędzy?
– Jako podatnik ma pan prawo do ochrony przez straż – odparł Marchewa.
Nastąpiło kłopotliwe milczenie. Staloskórka przypatrywał się własnym stopom. Jeden czy dwóch krasnoludów zaczęło dyskretnie chichotać.
– Wie pan co? Wpadnę do pana w wolnej chwili i pomogę wypełnić zeznanie – zaproponował uprzejmie Marchewa. – Co pan na to?
Złodziej przerwał nerwowe milczenie.
– Eee... Czy pana... piesek... mógłby puścić moją rękę? Proszę.
Wilk rozwarł szczęki, zeskoczył i podbiegł do Marchewy, który z szacunkiem uniósł dłoń do hełmu.
– Miłego dnia życzę wszystkim – powiedział i odszedł.
Złodzieje i ich ofiary spoglądali za nim.
– On jest prawdziwy? – zapytał ten szybko myślący.
Piekarz warknął wściekle.
– Wy dranie! – wrzasnął. – Wy dranie!
– Co... co jest? Dostałeś z powrotem pieniądze, nie?
Dwaj pracownicy Staloskórki musieli przytrzymywać szefa.
– Trzy lata! – wołał. – Trzy lata i nikt się nie przejmował! Trzy piekielne lata i nikt nawet do drzwi nie zastukał! A on zapuka! Na pewno! Będzie bardzo uprzejmy! Pewnie przyniesie mi nawet dodatkowe formularze, żebym nie miał kłopotu! Dlaczego, durnie, nie mogliście zwyczajnie uciec?

Vimes rozejrzał się po ciemnym, pachnącym stęchlizną pomieszczeniu. Głos równie dobrze mógłby dochodzić z grobowca.
Po obliczu niewysokiego herolda przemknął wyraz paniki.
– Może sir Samuel zechciałby łaskawie przejść tutaj? – zapytał głos. Był spokojny; precyzyjnie odmierzał każdą sylabę. Był to ten rodzaj głosu, który nawet nie mrugnie.
– To jest, panie, w samej rzeczy, no... Smok – powiedział Czerwony Półksiężyc.
Vimes sięgnął po miecz.
– Smok Herbowy Królewski.
– Królewski?
– To zaledwie tytuł – wyjaśnił głos. – Dziwny, to być może. Wejdź.
A z jakiegoś powodu słowa w tyłomózgowiu Vimesa zmieniły się nieco i zabrzmiały jak „zdobycz może wejść”.
– Herbowy Królewski – mówił głos Smoka, gdy Vimes wkraczał w mrok wewnętrznego sanktuarium. – Nie będzie pan potrzebował miecza, komendancie. Pełnię funkcję Smoka Herbowego Królewskiego od ponad pięciuset lat, ale nie zionę ogniem, mogę pana zapewnić. Ah-ha. Ah-ha.
– Ah-ha – odpowiedział Vimes.
Postać rozmówcy widział dość niewyraźnie. Światło wpadało tu przez kilka wysoko umieszczonych, raczej brudnych okien i z kilkudziesięciu świec palących się płomykami z czarną obwódką. W sylwetce przed sobą dostrzegał sugestię przygarbionych ramion.
– Proszę, niech pan siądzie – zaproponował Smok Herbowy Królewski. – Byłbym też niezwykle zobowiązany, gdyby zechciał pan spojrzeć w lewą stronę i unieść brodę.
– I odsłonić szyję, chcesz powiedzieć?
– Ah-ha. Ah-ha.
Postać chwyciła lichtarz i podeszła bliżej. Dłoń tak chuda, że była niemal szkieletem, ujęła Vimesa pod brodę i przekręciła mu głowę w jedną i drugą stronę.
– No tak. Ma pan profil Vimesa, z pewnością. Ale nie uszy Vimesa. Oczywiście, pańska babka ze strony matki była Clamp. Ah-ha...
Dłoń Vimesa raz jeszcze chwyciła miecz Vimesa. Tylko jeden rodzaj osoby mógł posiadać tak wielką siłę w ciele z pozoru tak kruchym.
– Tak myślałem! Jesteś wampirem! – powiedział Vimes. – Jesteś przeklętym krwawym wampirem.
– Ah-ha. – To mógł być śmiech. To mogło być kaszlnięcie. – Tak. Wampirem, istotnie. Tak. Słyszałem o pańskich poglądach na temat wampirów. „Nie całkiem żywi, ale niedostatecznie martwi”, jak zdaje się pan powiedział. Myślę, że całkiem dowcipnie. Ah-ha. Wampirem, tak. Krwawym, nie. Kaszanka, owszem, ten szczyt sztuki rzeźniczej, tak. A jeśli wszystko zawiedzie, to dość jest koszernych rzeźni na ulicy Długiej Wieprzowiny. Ah-ha, tak. Wszyscy żyjemy najlepiej, jak potrafimy. Ah-ha. Dziewicom nic z mojej strony nie grozi, ah-ha. Już od kilkuset lat, więc tym bardziej szkoda. Ah-ha.
Sylwetka i plama światła świecy się odsunęły.
– Obawiam się, że niepotrzebnie marnował pan czas, komendancie Vimes.
Oczy Vimesa powoli przyzwyczajały się do migotliwego blasku. Pokój był pełen książek ułożonych w stosy. Żadna nie stała na półce. I z każdej, niczym przygniecione palce, sterczały zakładki.
– Nie rozumiem – powiedział.
Albo Smok Herbowy Królewski miał wyjątkowo zgarbione ramiona, albo pod bezkształtną szatą kryły się skrzydła. Niektóre potrafią latać jak nietoperze, przypomniał sobie Vimes. Zastanawiał się, ile lat ma ten tutaj. Mogą żyć prawie w nieskończoność.
– Jak przypuszczam, jest pan tutaj, ponieważ uznano za właściwe, ah-ha, by miał pan własny herb. Obawiam się, że nie jest to możliwe. Ah-ha. Tarcza herbowa Vimesów istniała, ale nie może być ponownie użyta. To byłoby wbrew zasadom.
– Jakim zasadom?
Stuknęło, gdy książka została położona na blacie i otwarta.
– Jestem przekonany, że zna pan swoje pochodzenie, komendancie. Pańskim ojcem był Thomas Vimes, jego ojcem Gwiliam Vimes.
– Stara Kamienna Gęba, tak? – rzekł spokojnie Vimes. – To ma coś wspólnego z Kamienną Gębą.
– Istotnie. Ah-ha. „Nie zniosę niesprawiedliwości” Vimes. Pański przodek, Kamienna Gęba. W samej rzeczy, tak go nazywano. Komendant Straży Miejskiej w 1688. I królobójca. Jak o tym wie każdy uczeń, to on zamordował ostatniego króla Ankh-Morpork.
– Stracił na egzekucji!
Ramiona drgnęły.
– Niemniej jednak herb rodziny został, jak to określamy w heraldyce, excretus est ex altitudine, inaczej mówiąc depositatum de latrina. Zniszczony. Zakazany. Wykluczony z możliwości odtworzenia. Ziemia skonfiskowana, dom zburzony, stronica wyrwana z księgi historii. Ah-ha. Wie pan, komendancie, to ciekawe... wielu potomków „Kamiennej Gęby”... – cudzysłowy opadły równo po obu stronach przezwiska, jak gdyby starsza pani brała w szczypczyki coś obrzydliwego – ...zostało oficerami Straży Miejskiej. Jak się zdaje, komendancie, pan również zyskał ten przydomek. Ah-ha. Ah-ha. Zastanawiam się, czy to jakieś dziedziczne pragnienie zatarcia niesławy. Ah-ha.
Vimes zgrzytnął zębami.
– Chcesz powiedzieć, że nie mogę mieć herbu?
– Tak właśnie. Ah-ha.
– Ponieważ mój przodek zabił... – Urwał na sekundę. – Nie, to nawet nie była egzekucja – dokończył. – Egzekucje są dla istot ludzkich. Zwierzęta się zarzyna.
– Był królem – przypomniał łagodnie Smok.
– O tak. I jak się potem okazało, w lochach miał maszyny do...
– Komendancie! – Wampir uniósł obie dłonie. – Wyczuwam, że mnie pan nie rozumie. Tak czy inaczej, był przecież królem. Widzi pan, korona nie jest jak hełm strażnika, ah-ha. Nawet jeśli ją pan zdejmie, wciąż tkwi na głowie.
– Kamienna Gęba zdjął ją raz na zawsze.
– Ale król nie miał nawet uczciwego procesu.
– Nie dało się znaleźć chętnego sędziego.
– Oprócz pana... to znaczy pańskiego przodka...
– I co z tego? Ktoś musiał to zrobić. Są potwory, które nie powinny chodzić po tym świecie.
Smok znalazł stronicę, której szukał, po czym odwrócił księgę.
– Tak wyglądała jego tarcza – powiedział.
Vimes spojrzał na znajomy znak sowy morpork siedzącej na ankh. Ankh znajdował się na szczycie tarczy podzielonej na cztery pola.
– Co znaczy ta korona z przechodzącym przez nią sztyletem?
– To tradycyjny symbol, ah-ha. Obrazuje jego rolę jako obrońcy korony.
– Naprawdę? A ta wiązka prętów z toporem w środku? – Vimes wskazał palcem.
– Liktorska laska. Symbolizuje fakt, że jest on... był... przedstawicielem prawa. Topór zaś okazał się interesującym zwiastunem przyszłości, prawda? Ale topory, obawiam się, niczego nie rozwiązują.
Vimes przyglądał się trzeciej ćwiartce. Był tam wizerunek czegoś, co wyglądało jak marmurowe popiersie.
– Symbolizuje jego przydomek, Kamienna Gęba – wyjaśnił uprzejmie Smok Herbowy Królewski. – Prosił, by jakoś do tego nawiązać. Czasami heraldyka nie jest niczym więcej niż sztuką tworzenia gier słownych.
– A to ostatnie? Kiść winogron? Lubił sobie wypić, co? – mruknął kwaśno Vimes.
– Nie. Ah-ha. To gra słów: wino – Vimes.
– No tak. Sztuka marnych gier słownych. Założę się, że przy tej turlaliście się ze śmiechu.
Smok zamknął księgę i westchnął.
– Rzadko kiedy nagroda czeka na tych, którzy robią to, co trzeba zrobić. Niestety, taki jest precedens i jestem w tej kwestii bezsilny. – Stary głos zabrzmiał weselej. – Mimo to... byłem niezwykle wręcz zadowolony, komendancie, kiedy usłyszałem o pańskim małżeństwie z lady Sybil. Wspaniała linia. Jeden z najszlachetniejszych rodów naszego miasta, ah-ha. Ramkinowie, Selachii, Vanturi, Nobbsowie oczywiście...
– I to wszystko, tak? – spytał Vimes. – Mogę już iść?
– Rzadko miewam gości – powiedział Smok. – Zwykle interesantów załatwiają heroldowie, uznałem jednak, że należy się panu wyjaśnienie. Ah-ha. Mamy teraz mnóstwo pracy. Kiedyś zajmowaliśmy się prawdziwą heraldyką. A teraz mamy, jak mi mówią, Wiek Nietoperza. Wydaje się, że gdy tylko ktoś otworzy drugi stragan z pasztecikami, ogarnia go pragnienie, by uchodzić za dżentelmena. – Skinieniem szczupłej, bladej dłoni wskazał trzy tarcze herbowe przypięte rzędem do tablicy. – Rzeźnik, piekarz bułeczek i wytwórca świeczek – parsknął, lecz w sposób bardzo dystyngowany. – Dokładniej mówiąc, właściciel fabryki świec. Nic ich nie zadowoli prócz tego, byśmy przekopywali dawne kroniki, szukając dowodu, że są akceptowalnie szlachetni...
Vimes zerknął na trzy herby.
– Chyba już coś podobnego widziałem.
– Ach. Pan Arthur Carry, fabrykant świec – opowiadał Smok. – Interes nagle rozkwita i pan Carry czuje, że musi być dżentelmenem. Tarcza przepołowiona linią ukośną d’une mèche en metal gris. Inaczej mówiąc, stalowoszara tarcza symbolizująca jego osobistą determinację i upór (jakże uparci, ah-ha, są ci biznesmeni) przedzielona knotem. W górnej połowie chandelle w fenêtre avec rideauc houlant (świeca płonąca w oknie z ciepłym blaskiem, ah-ha), w dolnej dwa kandelabry illuminé (co wskazuje, że ten biedak sprzedaje świece bogatym i biednym). Na szczęście jego ojciec był portomistrzem, co pozwoliło nam nieco nagiąć zasady i wprowadzić klejnot z lampe au poisson (lampą w kształcie ryby), co wskazuje zarówno na ten fakt, jak i na obecną profesję jego syna. Dewizę pozostawiłem we współczesnym języku; brzmi „I oto sztuka wydała świecę”. Wstyd mi, ah-ha, to było złośliwe, ale nie mogłem się powstrzymać.
– Boki mnie bolą od zrywania – zapewnił Vimes.
Coś kopało mu w mózg, by zwrócić jego uwagę.
– A ten przeznaczony jest dla pana Gerhardta Socka, przewodniczącego Gildii Rzeźników – tłumaczył Smok. – Żona powiedziała mu, że powinien mieć herb, a któż mógłby się spierać z córką handlarza flaków? Stworzyliśmy mu zatem tarczę czerwoną, od krwi, w niebiesko-białe pasy, od rzeźnickiego fartucha, podzieloną sznurem kiełbasek, w centrum tasak trzymany dłonią w rękawicy bokserskiej. Ta rękawica to najlepsze nawiązanie do jego nazwiska, jakie udało nam się wymyślić: dłoń tak silna, że nawet z trzonka sok wyciśnie. Dewiza brzmi Futurus Meus est in Visceris, co tłumaczy się na „Przyszłość moja jest w jelitach”. Odwołuje się to do jego profesji, jak i do dawnej praktyki przepowiadania...
– ...przyszłości z jelit zwierząt – dokończył Vimes. – Zadziwiające.
Cokolwiek próbowało zwrócić jego uwagę, teraz podskakiwało nerwowo.
– Ten natomiast, ah-ha, jest dla Rudolpha Pottsa z Gildii Piekarzy. – Cienkim jak gałązka palcem Smok Herbowy Królewski wskazał trzecią tarczę. – Potrafi pan to odczytać, komendancie?
Vimes przyjrzał się niechętnie.
– Podzielona na trzy części, jest tam kwiat, mak chyba, płomień i garnek. Hm... piekarze korzystają z ognia, a garnek oznacza wodę, jak przypuszczam...
– I aluzję do imienia – dodał Smok.
– Ale jeśli nie mówią do niego „Kwiatuszku”, to... – Vimes zamrugał nagle. – Wielcy bogowie... Maki to od mąki, tak? Mąka, woda i ogień? Ale ten garnek wygląda całkiem jak nocnik. Nocne naczynie... Pracują nocą?
– Starożytna nazwa piekarza to sicattor – wyjaśnił Smok. – Brawo, komendancie, jeszcze z pana zrobimy herolda! A dewiza?
– Quod Subigo Farinam... – Vimes zmarszczył czoło. – „Ponieważ”... Pomyślmy... „Farynacyjny” to chyba coś związanego z kukurydzą czy mąką, prawda? No nie... „Ponieważ wyrabiam ciasto”?
Smok klasnął w ręce.
– Dobra robota!
– Musicie tu płakać ze śmiechu w długie zimowe wieczory. I na tym polega heraldyka? Zagadki i zabawa słowami?
– Naturalnie, chodzi nie tylko o to. Te przykłady były łatwe. W ten czy inny sposób je wymyśliliśmy. Natomiast godła starych rodów, takich jak Nobbsowie...
– Nobbs! – zawołał Vimes, kiedy padło ostatnie słowo. – O to mi chodziło! Powiedziałeś „Nobbs”! Poprzednio, kiedy mówiłeś o starych rodach!
– Ah-ha. Co? A rzeczywiście. Tak. Wspaniała, starożytna rodzina. Teraz, niestety, w stanie upadku.
– Nie chodzi chyba o kaprala Nobbsa? – pytał Vimes z rosnącą grozą.
Stuknęła otwierana księga. W pomarańczowym blasku Vimes niewyraźnie zobaczył odwrócone rysunki tarcz i rozłożyste, nieprzycinane drzewo genealogiczne.
– Coś podobnego... Byłbyż to C. W. St J. Nobbs?
– Eee... No tak... Tak.
– Syn Sconnera Nobbsa i pewnej damy, określanej tu jako Maisie z ulicy Wiązów?
– Prawdopodobnie.
– Wnuk Slope’a Nobbsa?
– Brzmi to mniej więcej odpowiednio.
– Który był synem z nieprawego łoża Edwarda St Johna de Nobbes, hrabiego Ankh, oraz, ah-ha, pokojówki nieznanego pochodzenia?
– Na bogów!
– Hrabia zmarł bezpotomnie, jedynie z owego związku rezultatem był Slope. Nie udało nam się odnaleźć jego następcy... w każdym razie aż do tej chwili.
– Na bogów!
– Czy zna pan tego dżentelmena?
Vimes ze zdumieniem analizował w myślach poważne, pozytywne w wydźwięku zdanie dotyczące kaprala Nobbsa i zawierające słowo „dżentelmen”.
– No... tak.
– Czy posiada majątek?
– Tylko cudzy.
– No cóż, ah-ha, proszę go poinformować. Nie wiążą się z tym żadne posiadłości ani pieniądze, ale tytuł nadal istnieje.
– Przepraszam... Chcę się tylko upewnić, że dobrze zrozumiałem. Kapral Nobbs... mój kapral Nobbs... jest hrabią Ankh?
– Będzie nam musiał przedstawić wiarygodny dowód swego pochodzenia, ale tak, wydaje się, że tak.
Vimes zamyślił się głęboko. Do tej pory kapral Nobbs miewał problemy z dostarczeniem wiarygodnego dowodu swojej przynależności gatunkowej.
– Na bogów! I przypuszczam, że on ma swój herb?
– Owszem, wyjątkowo wspaniały.
– Och!
Vimes nawet nie chciał herbu. Jeszcze godzinę temu chętnie uniknąłby tego spotkania, jak to już tyle razy czynił wcześniej. Ale...
– Nobby? – powiedział. – Na bogów!
– No, no... Było to bardzo udane spotkanie – stwierdził Smok Herbowy Królewski. – Bardzo lubię, kiedy nasze zapisy są aktualne. Ah-ha. A przy okazji, jak sobie radzi młody kapitan Marchewa? Słyszałem, że jego dama jest wilkołakiem. Ah-ha.
– Doprawdy... – mruknął Vimes.
– Ah-ha. – Smok wykonał w mroku gest, który mógł być konspiracyjnym stuknięciem palca w boczną część nosa. – My tutaj wiemy o takich sprawach.
– Kapitan Marchewa radzi sobie doskonale – oświadczył Vimes tonem możliwie lodowatym. – Kapitan Marchewa zawsze radzi sobie doskonale.
Wychodząc, trzasnął drzwiami, aż zafalowały płomyki świec.

Funkcjonariusz Angua wyszła z zaułka, poprawiając pas.
– Moim zdaniem bardzo dobrze to rozegraliśmy – oświadczył Marchewa. – I bardzo nam to pomoże w zdobywaniu szacunku wśród społeczeństwa.
– Tfu! Rękaw tego człowieka... – Angua wytarła usta. – Wątpię, czy zna choćby znaczenie słowa „pralnia”.
Odruchowo weszli w rytm – oszczędzający energię policyjny chód, w którym wahadłowy ruch nogi wykorzystywany jest, by posuwać idącego naprzód przy minimalnym wysiłku. Chodzenie jest ważne, mawiał Vimes, a ponieważ Vimes tak mówił, Marchewa w to wierzył. Chodzenie i rozmawianie. Wystarczy chodzić dostatecznie długo i rozmawiać z dostatecznie dużą liczbą ludzi, a wcześniej czy później uzyska się odpowiedź.
Szacunek społeczeństwa, myślała Angua. Tak, to wyrażenie Marchewy. Właściwie to wyrażenie Vimesa, chociaż sir Samuel zwykle spluwał po wymówieniu tych słów. Ale Marchewa w nie wierzył. To on zasugerował Patrycjuszowi, by zatwardziałym przestępcom dać szansę pracy „dla dobra społeczeństwa” przy odnawianiu domów osób starszych. Wprowadziło to dodatkowy element grozy do zwykłych lęków starości, a wobec poziomu przestępczości w Ankh-Morpork spowodowało, że przynajmniej jednej staruszce w ciągu sześciu miesięcy tyle razy wytapetowano pokój, iż teraz mogła do niego wchodzić tylko bokiem.
– Odkryłem coś bardzo ciekawego, co na pewno z zaciekawieniem obejrzysz – odezwał się po chwili Marchewa.
– To ciekawe – odparła Angua.
– Ale nic ci nie powiem, bo chcę, żeby to była niespodzianka.
– Aha. Dobrze.
Angua przez chwilę szła w milczeniu. Wreszcie odezwała się znowu.
– Zastanawiam się, czy będzie to tak zaskakujące, jak ta kolekcja próbek skał, którą mi pokazałeś w zeszłym tygodniu.
– Niezła była, prawda? – odparł z entuzjazmem Marchewa. – Tyle razy przechodziłem tą ulicą i nawet nie podejrzewałem, że jest tam muzeum minerałów! Wszystkie te krzemiany...
– Zadziwiające. Można by oczekiwać, że ludzie będą się ustawiać w kolejkach, żeby je obejrzeć.
– Owszem. Nie mam pojęcia, czemu tego nie robią.
Angua musiała samej sobie przypomnieć, że Marchewa nie ma w duszy nawet śladowych ilości ironii. Powiedziała sobie, że to przecież nie jego wina – został wychowany przez krasnoludy w jakiejś kopalni i naprawdę uważał, że kawałki skał są interesujące. Tydzień wcześniej odwiedzili odlewnię żelaza. To też było interesujące.
A jednak... jednak... nie mogła Marchewy nie lubić. Nawet ludzie, których aresztował, go lubili. Nawet starsze panie, żyjące wśród stałego zapachu świeżej farby, go lubiły. Ona też go lubiła. Bardzo.
Dlatego tym trudniej przyjdzie jej go porzucić.
Była wilkołakiem. Tyle. Człowiek albo przez całe życie stara się, żeby inni tego nie odkryli, albo pozwala im odkryć. A wtedy przez całe życie patrzy, jak zachowują dystans i szepczą mu za plecami (chociaż oczywiście musi się najpierw odwrócić, żeby popatrzeć).
Marchewie to nie przeszkadzało. Ale przeszkadzało mu, że przeszkadza innym. Przeszkadzało mu, że nawet koledzy z pracy zwykle noszą przy sobie kawałek srebra. Widziała, że go to wyprowadza z równowagi. Widziała, jak rośnie w nim napięcie, a nie wie, jak sobie z nim radzić.
Właśnie przed czymś takim ostrzegał ją ojciec. Wystarczy, że nawiążesz – inne niż przy posiłkach – bliskie kontakty z ludźmi, a równie dobrze możesz wskoczyć do kopalni srebra.
– Podobno planują wielki pokaz sztucznych ogni po przyszłorocznych obchodach – powiedział Marchewa. – Lubię sztuczne ognie.
– Nie mogę pojąć, dlaczego w Ankh-Morpork ludzie chcą świętować fakt, że trzysta lat wcześniej mieli tu wojnę domową – odparła Angua, powracając do rzeczywistości.
– Czemu nie? Przecież wygraliśmy.
– Tak, ale też przegraliście.
– We wszystkim trzeba szukać dobrych stron. Zawsze to powtarzam. No, jesteśmy.
Angua spojrzała na szyld. Teraz umiała już czytać krasnoludzie runy.
– „Muzeum Chleba Krasnoludów” – powiedziała. – O rany! Nie mogę się doczekać.
Marchewa z zadowoleniem pokiwał głową i otworzył drzwi. Wewnątrz unosił się zapach starożytnych skórek.
– Hej, panie Hopkinson! – zawołał. Nikt mu nie odpowiedział. – Czasami gdzieś wychodzi.
– Pewnie wtedy, kiedy nie może już wytrzymać podniecenia – stwierdziła Angua. – Hopkinson? To chyba nie jest krasnoludzie imię.
– Nie. Jest człowiekiem. – Marchewa przestąpił próg. – Ale to prawdziwy autorytet. Chleb jest jego życiem. Napisał fundamentalne dzieło na temat piekarstwa bojowego. No cóż... skoro go nie ma, wezmę stąd dwa bilety i zostawię na biurku dwa pensy.
Nie wyglądało na to, żeby pan Hopkinson miał wielu zwiedzających. Kurz zalegał podłogę, kurz leżał na gablotach, gruba warstwa kurzu pokrywała eksponaty. Większość z nich miała typowy kształt krowiego placka – echo ich smaku – ale były też bułki i bułeczki używane w walce wręcz, śmiertelnie groźne grzanki do rzutów oraz wielka, zakurzona kolekcja innych kształtów, wymyślonych przez rasę, która do bitew jedzeniem podchodziła w sposób poważny, a przede wszystkim ostateczny.
– Co chcemy zobaczyć? – spytała Angua.
Pociągnęła nosem. W powietrzu unosił się paskudnie znajomy zapaszek.
– To... przygotuj się... to chleb bojowy B’hriana Krwawego Topora! – odparł Marchewa, szperając w biurku przy wejściu.
– Bochenek chleba? Sprowadziłeś mnie tutaj, żeby pokazać bochenek chleba?
Raz jeszcze pociągnęła nosem. Tak. Krew. Świeża krew.
– Tak jest. Tutejsze muzeum wypożyczyło go tylko na kilka tygodni. To ten sam chleb, którego używał osobiście w bitwie w Dolinie Koom, i zabił nim pięćdziesiąt siedem trolli, chociaż... – z głosu Marchewy zniknął entuzjazm, a pojawił się ton społecznej odpowiedzialności – ...było to bardzo dawno temu i nie powinniśmy pozwalać, żeby zdarzenia historyczne przysłaniały nam rzeczywistość wieloetnicznego społeczeństwa żyjącego w Wieku Nietoperza.
Usłyszał zgrzyt uchylanych drzwi.
A potem:
– Ten chleb... – odezwała się niewyraźnie Angua. – Czarny, tak? I sporo większy od normalnego bochenka?
– Tak, zgadza się – potwierdził Marchewa.
– A pan Hopkinson... Niski? Z małą spiczastą bródką?
– To właśnie on.
– I ze strzaskaną czaszką?
– Co?
– Myślę, że powinieneś sam zobaczyć – odparła Angua, wycofując się.

Smok Herbowy Królewski siedział samotny, otoczony świecami.
Więc to był komendant sir Samuel Vimes, myślał. Głupi człowieczek. Najwyraźniej nie potrafi pokonać własnych uprzedzeń. I pomyśleć, że dzisiaj tacy właśnie sięgają po najwyższe stanowiska. Jednakże tacy ludzie bywają czasem przydatni, zapewne dlatego właśnie Vetinari go mianował. Głupi ludzie często zdolni są do rzeczy, których mądrzy nie ośmielają się nawet rozważać...
Westchnął i przysunął sobie inny tom. Nie był większy ani grubszy od wielu innych stojących na półkach w pracowni. Fakt ten mógłby zadziwić każdego, kto znał jego zawartość.
Smok był dumny z tej księgi. Stanowiła dzieło dość niezwykłe, ale zaskoczyło go – a raczej zaskoczyłoby, gdyby cokolwiek mogło Smoka zaskoczyć przez ostatnie mniej więcej sto lat – z jaką łatwością ustalił niektóre fragmenty. Teraz nie musiał nawet czytać treści. Znał ją na pamięć. Drzewa genealogiczne zostały starannie zasadzone, słowa spisane na kartach, a on musiał tylko podawać rytm.
Na pierwszej stronie widniał tytuł „Pochodzenie króla Marchewy I, z łaski bogów władcy Ankh-Morpork”. Długie, splątane drzewo genealogiczne zajmowało następne kilkanaście stron, aż docierało do „Poślubił .....”. Słowa były wpisane ołówkiem.
– Delfina Angua von Überwald – odczytał głośno Smok. – Ojciec... i, ah-ha, sire... baron Guye von Überwald, znany także jako Srebrny Ogon; matka, Mme Serafine Soxe-Bloonberg, znana także jako Żółty Kieł, z Genoi...
Ta część to prawdziwe osiągnięcie. Spodziewał się, że jego agenci natrafią na spore trudności w badaniu wilczych gałęzi linii przodków Angui, ale okazało się, że górskie wilki także interesują się tymi sprawami. Przodkowie Angui niewątpliwie należeli do przywódców stada.
Smok Herbowy Królewski uśmiechnął się. Jeśli o niego chodziło, gatunek miał drugorzędne znaczenie. Najważniejszy był odpowiedni rodowód.
Odsunął księgę. Jedną z zalet życia o wiele dłuższego niż przeciętne było to, że widział, jak krucha jest przyszłość. Ludzie mówią „pokój za naszych dni” albo „imperium, które przetrwa tysiąc lat”, a niecałą połowę życia później nikt już nawet nie pamięta, kim byli, nie mówiąc już o tym, co powiedzieli ani gdzie motłoch zakopał ich prochy. Historię zmieniały drobiazgi. Często wystarczało kilka pociągnięć pióra.
Przysunął sobie inny tom. Słowa na stronie tytułowej głosiły: „Pochodzenie króla...” hm... jakie wybierze sobie imię? To przynajmniej nie dawało się przewidzieć. Zresztą...
Smok wziął ołówek i wpisał: Nobbsa.
Uśmiechnął się w rozjaśnionym świecami półmroku.
Ludzie wciąż mówili o prawdziwym królu Ankh-Morpork, ale historia nauczała okrutnej lekcji. Mówiła – często słowami pisanymi krwią – że prawdziwy król to ten, który zostanie koronowany.

Książki wypełniały także ten pokój. Takie było pierwsze wrażenie – wilgotnej, przytłaczającej książkowości.
Martwy ojciec Tubelcek leżał rozciągnięty na stosie rozsypanych książek. Nie żył z całą pewnością. Nikt, kto wylał z siebie tyle krwi, nie mógł pozostać przy życiu. Albo przeżyć przez dłuższy czas z głową jak wypompowana piłka.
Ktoś musiał go uderzyć młotem.
– Ta starsza pani wybiegła z krzykiem – wyjaśnił funkcjonariusz Wizytuj, salutując. – Więc wszedłem tutaj i tak to wyglądało.
– Dokładnie tak, funkcjonariuszu Wizytuj?
– Tak, sir. I nazywam się Wizytuj Niewiernych z Wyjaśniającymi Broszurami, sir.
– Co to za starsza pani?
– Mówi, że nazywa się Kanacki, sir. Mówi, że zawsze przynosi mu posiłki. Mówi, że się nim zajmuje.
– Zajmuje?
– No wie pan, sir. Sprząta i pierze.
Rzeczywiście, na podłodze leżała taca, rozbity talerz i trochę rozlanej owsianki. Starsza pani, która zajmowała się kapłanem, doznała szoku, kiedy odkryła, że ktoś zajął się nim wcześniej.
– Dotykała go?
– Mówi, że nie, sir.
Co oznaczało, że stary kapłan osiągnął najporządniejszy zgon, jaki Vimes w życiu oglądał. Ręce miał skrzyżowane na piersi. Oczy zamknięte.
I coś tkwiło mu w ustach. Przypominało zrolowany kawałek papieru. Nadawało to zwłokom niepokojąco raźny wygląd, jakby kapłan postanowił po śmierci wypalić ostatniego papierosa.
Vimes ostrożnie wyjął i rozprostował zwitek. Pokrywały go starannie nakreślone, ale nieznajome symbole. Szczególnie interesującymi czynił je fakt, że autor najwyraźniej skorzystał z jedynej cieczy, dostępnej tu w dużych ilościach.
– Pisane krwią – stwierdził Vimes. – Czy ktokolwiek rozumie, co tu jest napisane?
– Tak jest, sir!
Vimes przewrócił oczami.
– Tak, funkcjonariuszu Wizytuj?
– Wizytuj Niewiernych z Wyjaśniającymi Broszurami, sir – poprawił funkcjonariusz Wizytuj urażony.
– Niewiernych z Wyjaśniającymi Broszurami, właśnie chciałem to powiedzieć, funkcjonariuszu – zapewnił Vimes. – Słucham.
– To starożytny alfabet klatchiański – wyjaśnił funkcjonariusz Wizytuj. – Używali go Cenotyni, jedno z pustynnych plemion. Mieli złożony, ale zasadniczo błędny system...
– Tak, tak, tak – przerwał mu Vimes, który potrafił rozpoznać werbalną stopę gotową do wciśnięcia się w słuchowe drzwi. – Ale czy wiecie, co to znaczy?
– Mogę się dowiedzieć, sir.
– To dobrze.
– A przy okazji, zdołał pan może przypadkiem rzucić okiem na te ulotki, które dałem panu wczoraj, sir?
– Miałem mnóstwo pracy – odparł bez zastanowienia Vimes.
– Proszę się nie martwić, sir – rzekł Wizytuj z bladym uśmiechem człowieka, który mimo wszelkich przeciwności czyni dobro. – Kiedy znajdzie pan wolną chwilę...
Pozrzucane z półek stare księgi rozsypały swe stronice po całym pokoju. Na wielu z nich widać było plamy krwi.
– Niektóre wyglądają na religijne – zauważył Vimes. – Może coś w nich znajdziecie. – Odwrócił się. – Detrytus, rozejrzyjcie się, dobrze?
Detrytus przerwał pracowite kreślenie kredą konturu ciała.
– Ta-jest, sir. Za czym, sir?
– Za wszystkim, co znajdziecie.
– Się robi, sir.
Vimes pochylił się, stękając, i dźgnął palcem szarą plamę na podłodze.
– Glina – stwierdził.
– Leży czasem na podłogach – odpowiedział Detrytus, chcąc pomóc.
– Tyle że ta tutaj jest prawie biała. Miasto stoi na czarnym ile.
– Aha – ucieszył się sierżant Detrytus. – Ślad.
– Oczywiście, może to być zwykły brud.
Było jeszcze coś. Ktoś starał się posprzątać książki. Kilkadziesiąt z nich ułożył w równy, wysoki stos, szerokości jednej książki, największe u dołu, z geometryczną precyzją wyrównując boki.
– To coś, czego nie rozumiem – przyznał Vimes. – Jest walka. Ktoś brutalnie atakuje staruszka. Potem ktoś, może on sam, konając, a może zabójca, pisze coś krwią tego biedaka. Papier zwija w rulonik i wtyka mu do ust jak lizaka. Potem staruszek umiera, a ktoś zamyka mu oczy, układa ciało, układa równo te książki i... i co robi? Wychodzi po prostu na ten wrzący tygiel, jakim jest Ankh-Morpork?
Szczere oblicze sierżanta Detrytusa zmarszczyło się od wysiłku myślenia.
– Może... może... może jest odcisk stopy za oknem, sir. To taki ślad, co zawsze warto go poszukać.
Vimes westchnął. Detrytus, mimo IQ rzędu temperatury pokojowej, był dobrym gliną i idealnym sierżantem. Dysponował tą szczególną odmianą głupoty, którą trudno jest oszukać. Ale jedyną rzeczą trudniejszą od zmuszenia go, by zrozumiał jakąś ideę, było skłonienie go, by z niej zrezygnował.
– Detrytus – odezwał się komendant tak łagodnie, jak tylko potrafił. – Za oknem jest trzydzieści stóp pustki, aż do rzeki. Nie będzie żadnych... – Przerwał. W końcu to była Ankh. – Wszelkie odciski stóp i tak już są zalane – poprawił się. – Prawie na pewno.
Wyjrzał jednak, na wszelki wypadek. W dole bulgotała i cmokała rzeka. Nawet na jej słynnej powierzchniowej skorupie nie było żadnych śladów. Ale znalazł następną plamę ziemi na parapecie.
Zdrapał trochę i powąchał.
– Wygląda na taką samą białą glinę – stwierdził.
Nie przypominał sobie żadnej białej gliny na obszarze miasta. A za murami, aż do Ramtopów, leżał gęsty czarny ił. Idący po nim człowiek stawał się o dwa cale wyższy, zanim dotarł na drugi koniec pola.
– Biała glina – mruknął. – Gdzie, u demona, jest tu w pobliżu kraina białej gliny?
– To zagadka – stwierdził Detrytus.
Vimes uśmiechnął się ponuro. Rzeczywiście, zagadka. Nie lubił zagadek. Zagadki miały skłonność do pogłębiania się, jeśli nie zostały szybko rozwiązane. Zagadki się mnożyły.
Zwykłe morderstwa zdarzały się przez cały czas. I zazwyczaj nawet Detrytus potrafił wykryć sprawcę. Kiedy wzburzona kobieta stała nad leżącym mężem, trzymając w ręku zgięty pod kątem prostym pogrzebacz i krzycząc: „Nie powinien mówić takich rzeczy o naszym Neville’u!”, naprawdę niewiele można było zrobić, żeby przeciągnąć śledztwo poza najbliższą przerwę na kawę. A kiedy różni ludzie lub ich fragmenty wisieli lub byli poprzybijani do rozmaitych elementów wyposażenia Załatanego Bębna, a pozostała klientela w całości wyglądała niewinnie, strażnik nie potrzebował nawet detrytyjskiej inteligencji, by odkryć, co się zdarzyło.
Komendant Vimes spojrzał na ciało ojca Tubelceka. Zadziwiające, że tak mocno krwawił, z tymi swoimi ramionami jak u czyściciela rur i klatką piersiową podobną do stojaka na grzanki. Z całą pewnością nie byłby w stanie podjąć walki.
Vimes pochylił się i ostrożnie uniósł powiekę denata. Jasnobłękitne oko z czarnym środkiem spojrzało na niego z miejsca, gdzie stary kapłan obecnie przebywał.
Religijny starzec, mieszkający w dwóch małych pokoikach, który – sądząc po zapachu – rzadko wychodził z domu. Komu mógłby zagrażać...?
Funkcjonariusz Wizytuj wsunął głowę przez drzwi.
– Na dole czeka krasnolud bez brwi i z kręconą brodą. Mówi, że kazał mu pan przyjść, sir. I grupa obywateli twierdzi, że ojciec Tubelcek jest ich kapłanem i chcą go pogrzebać należycie.
– Aha, to na pewno Tyłeczek. Przyślij go tutaj. – Vimes wyprostował się. – Reszcie powiedz, że muszą jeszcze zaczekać.
Tyłeczek wspiął się po schodach, rzucił okiem na miejsce zbrodni i zdołał dopaść okna, nim zwymiotował.
– Już lepiej? – spytał po chwili Vimes.
– Eee... tak. Mam nadzieję.
– W takim razie zostawiam cię z tym wszystkim.
– Eee... ale co właściwie mam zrobić? – zapytał Tyłeczek, jednak Vimes był już w połowie schodów.

Angua warknęła. Był to sygnał dla Marchewy, że może już otworzyć oczy.
Kobiety, jak wyjaśnił kiedyś Marchewie Colon, kiedy uznał, że chłopak potrzebuje rady, zachowują się niekiedy dziwacznie w kwestii drobiazgów. Czasami nie chcą być oglądane bez makijażu albo upierają się, żeby kupować mniejsze walizki niż mężczyźni, chociaż zawsze zabierają więcej ubrań. W tym konkretnym przypadku Angua nie lubiła, gdy ktoś widział ją en route od ludzkiej do wilczej formy albo odwrotnie. Miała uraz na tym punkcie, jak twierdziła. Marchewa mógł na nią patrzeć w obu kształtach, ale nie w rozmaitych pośrednich, jakie przyjmowała po drodze – z obawy, że potem już nigdy nie zechce jej oglądać.
Świat widziany oczami wilka był inny.
Przede wszystkim był czarno-biały. A przynajmniej monochromatyczna była ta mała jego część, którą Angua – jako człowiek – określała „wizją”. Ale kto by się tym przejmował, skoro wzrok musiał zająć miejsce z tyłu, a prowadził węch: śmiał się, wystawiał rękę przez okno i wykonywał nieprzyzwoite gesty w kierunku pozostałych zmysłów. Później zawsze pamiętała zapachy jako kolory i dźwięki. Krew była głębokim brązem i dźwięcznym basem, suchy chleb to zaskakująco brzęczący jaskrawy błękit, a każdy człowiek stawał się czterowymiarową kalejdoskopową symfonią. Nosowe widzenie oznaczało bowiem spojrzenie przez czas, nie tylko przestrzeń: człowiek mógł stać nieruchomo przez minutę, ale godzinę później – dla nosa – wciąż był w tym miejscu, a jego zapachy ledwie zaczynały słabnąć.
Z nosem przy ziemi przebiegła przez pomieszczenia Muzeum Chleba Krasnoludów. Na chwilę wyszła na ulicę i tam też sprawdziła.
Po pięciu minutach podeszła do Marchewy i znowu dała mu sygnał.
Kiedy otworzył oczy, wciągała przez głowę koszulę. To była jedyna rzecz, w której ludzie mieli przewagę: trudno o coś lepszego niż para rąk.
– Sądziłem, że będziesz śledzić kogoś na ulicy – powiedział Marchewa.
– Kogo śledzić? – spytała Angua.
– Słucham?
– Mogę wywąchać jego, ciebie i chleb. To wszystko.
– Nic więcej?
– Ziemię. Kurz. To co zwykle. Aha, są też jeszcze dawne tropy, sprzed paru dni. Wiem na przykład, że byłeś tu w zeszłym tygodniu. Jest sporo zapachów. Smar, mięso, sosna, z jakichś powodów żywica, stare jedzenie... Ale mogę przysiąc, że przez ostatnią mniej więcej dobę nie było tutaj żadnej żywej istoty oprócz niego i nas.
– Przecież mówiłaś, że każdy zostawia ślad.
– Bo zostawia.
Marchewa spojrzał na byłego kustosza. Jakkolwiek by to określać, jakkolwiek szeroko stosować definicję, stanowczo nie mógł popełnić samobójstwa. Nie bochenkiem chleba.
– Wampiry? – zastanowił się. – Potrafią latać.
Angua westchnęła.
– Marchewa, mogłabym wykryć wampira, gdyby tu był w ciągu ostatniego miesiąca.
– W szufladzie jest prawie pół dolara w pensach. Zresztą złodziej na pewno zabrałby ten chleb bojowy, prawda? To cenny zabytek kultury.
– Czy ten biedak miał jakichś krewnych?
– O ile pamiętam, starszą siostrę. Wiesz, odwiedzam go raz w miesiącu, żeby pogawędzić. Pozwala mi odkurzać eksponaty.
– Świetna zabawa – stwierdziła Angua, zanim zdążyła się powstrzymać.
– Daje... satysfakcję, owszem – przyznał z powagą Marchewa. – Przypomina mi dom.
Angua westchnęła i przeszła do pokoiku za salą wystawową. Wyglądał jak pokoiki na tyłach wszystkich muzeów, pełen śmieci i rzeczy, dla których zabrakło miejsca w gablotach, a także eksponatów wątpliwej autentyczności, takich jak monety z wybitą datą „52 p.n.e.”. Były tu stoły zasypane odłamkami chleba krasnoludów, półka na narzędzia z ułożonymi według rozmiarów młotami do wyrabiania ciasta i wszędzie pełno papierów. Pod ścianą, zajmując znaczną część pomieszczenia, stał piekarnik.
– Badał dawne przepisy – wyjaśnił Marchewa, który czuł chyba, że powinien chwalić fachowość kustosza nawet po śmierci.
Angua otworzyła drzwiczki piekarnika. Z wnętrza wypłynęła fala ciepła.
– Wściekle wielki piekarnik – stwierdziła. – Co to takiego?
– No tak. Widzę, że wypiekał babeczki obronne. Bardzo groźne na bliski dystans.
Zatrzasnęła drzwiczki.
– Wracajmy do Yardu. Niech przyślą tu kogoś, żeby...
Urwała.
Zawsze zdarzały się takie niebezpieczne chwile, tuż po zmianie kształtu blisko pełni. W postaci wilka nie było jeszcze tak źle – wciąż miała inteligencję, a przynajmniej czuła się inteligentna. Co prawda życie stawało się o wiele prostsze, więc prawdopodobnie była po prostu bardzo inteligentna jak na wilka. Dopiero kiedy znowu zmieniała się w człowieka, sprawy się komplikowały. Przez kilka minut, póki pole morficzne nie odzyskało stabilności, zachowywała wyostrzone zmysły. Zapachy były niezwykle mocne, a uszy słyszały dźwięki poza tym wąskim zakresem dostępnym ludziom. Potrafiła też lepiej myśleć o rzeczach, jakich doświadczała. Wilk mógł obwąchać latarnię i wiedzieć, że stary Bonzo przechodził tędy wczoraj, marnie się czuł przy tej pogodzie, a właściciel nadal karmi go flakami. Ale ludzki umysł potrafił rzeczywiście analizować wszystkie powody i przyczyny.
– Jest coś jeszcze – powiedziała, oddychając wolno. – Słaby zapach. Nie żywej istoty. Czujesz? Coś jakby ziemia, ale nie całkiem. Tak jakby... żółtopomarańczowe...
– Ehm – odparł taktownie Marchewa. – Niektórzy z nas nie mają twojego nosa.
– Kiedyś już to czułam gdzieś w mieście. Nie pamiętam gdzie. Jest silne. Silniejsze od innych zapachów. Taka błotnista woń.
– No tak, na tych ulicach...
– Nie, to nie jest... dokładnie błoto. Ostrzejsze. Bardziej sopranowe.
– Wiesz, czasami ci zazdroszczę. To musi być przyjemnie, stać się wilkiem. Tylko na chwilę.
– Ma swoje wady.
Pchły na przykład, myślała, kiedy zamykali muzeum. I jedzenie. I to bezustanne, dręczące uczucie, że powinno się nosić trzy staniki równocześnie.
Powtarzała sobie, że panuje nad wszystkim, i rzeczywiście panowała – w pewnym sensie. Krążyła wokół miasta po zalanych księżycowym blaskiem ulicach i owszem, zdarzał się czasem jakiś kurczak, ale zawsze pamiętała, gdzie była, i następnego dnia wsuwała pieniądze pod drzwi.
Poza tym trudno być wegetarianką, która rano musi wydłubywać spomiędzy zębów kawałki mięsa. Ale panowała nad wilczą naturą.
Stanowczo, zapewniła samą siebie.
To umysł Angui krążył nocą po mieście, nie umysł wilkołaka. Była tego prawie zupełnie pewna. Wilkołak nie zadowoliłby się samymi kurczakami, o nie.
Zadrżała.
Kogo próbuje oszukiwać? Łatwo w dzień być wegetarianką. Prawdziwego wysiłku wymagało powstrzymanie się od bycia humanitarianką w nocy.

Pierwsze zegary wybijały jedenastą, kiedy lektyka Vimesa zatrzymała się przed pałacem Patrycjusza. Komendantowi nogi zaczynały już odmawiać posłuszeństwa, ale pokonał pięć ciągów stopni, jak najszybciej potrafił, i zwalił się na krzesło w poczekalni.
Mijały minuty.
Do drzwi Patrycjusza się nie pukało. On sam przywoływał człowieka, wiedząc z całą pewnością, że już czeka.
Vimes usiadł wygodnie, rozkoszując się chwilą spokoju.
Coś pod płaszczem zadźwięczało nagle: „Bing bing bingely bing”.
Westchnął, wyjął pakiet w skórzanym etui, wielkości niedużej książki, i otworzył.
Przyjazna, choć nieco zmartwiona twarz spojrzała na niego z klatki.
– Tak? – zapytał Vimes.
– Jedenasta rano. Spotkanie z Patrycjuszem.
– Tak? I co? Już jest pięć po.
– Ehm... To znaczy, że już się odbyło? – zapytał chochlik.
– Nie.
– Mam je dalej pamiętać czy jak?
– Nie. Poza tym nie przypomniałeś mi o Kolegium Herbów o dziesiątej.
Chochlik zrobił przerażoną minę.
– To we wtorek, prawda? Mógłbym przysiąc, że we wtorek.
– Było godzinę temu.
– Och. – Chochlik był załamany. – Eee... No dobrze. Przepraszam. Hm. Wiesz co? Jak chcesz, mogę ci powiedzieć, która jest teraz godzina w Klatchu. Albo w Genoi. Albo w Hunghung. Tylko powiedz.
– Po co mi wiedzieć, która jest godzina w Klatchu?
– Może ci się to przydać – zapewnił desperacko chochlik. – Pomyśl, jakie zrobisz wrażenie, kiedy podczas jakiejś nudnej rozmowy wtrącisz: „A przy okazji, w Klatchu jest godzinę temu”. Albo w Bes Pelargic. Czy w Efebie. Zapytaj mnie. No, pytaj.
Vimes westchnął bezgłośnie. Miał notes. Zapisywał w nim notatki. Zawsze był mu przydatny. A potem Sybil, niech bogowie ją błogosławią, podarowała mu piętnastofunkcyjnego chochlika, który robił tak wiele rzeczy... Co prawda, o ile Vimes się zorientował, przynajmniej dziesięć funkcji polegało na przepraszaniu za nieskuteczne działanie pozostałych pięciu.
– Możesz zapisać notatkę?
– Oj! Naprawdę? O rany! Jasne. Oczywiście. Żaden problem.
Vimes odchrząknął.
– Porozmawiać z kapralem Nobbsem dot. godzin pracy, także dot. hrabiostwa.
– E... Przepraszam, to była notatka?
– Tak.
– Przykro mi, ale najpierw powinieneś powiedzieć „notatka”. Jestem prawie pewien, że to jest w instrukcji.
– No dobrze. To była notatka.
– Musisz ją powtórzyć jeszcze raz.
– Notatka: Porozmawiać z kapralem Nobbsem dot. godzin pracy, także dot. hrabiostwa.
– Mam – potwierdził chochlik. – Mam ci o niej przypomnieć o jakiejś konkretnej godzinie?
– Tutejszej godzinie? – zapytał złośliwie Vimes. – Czy godzinie, powiedzmy, w Klatchu?
– Rzeczywiście, mogę ci powiedzieć, która...
– Chyba zapiszę to w moim notesie, jeśli pozwolisz.
– Och, jeśli tak ci wygodniej. Umiem rozpoznać ręczne pismo – oznajmił z dumą chochlik. – Jestem dość zaawansowany.
Vimes wyjął notes i pokazał mu.
– Takie?
Chochlik przyglądał się przez chwilę.
– Tak – stwierdził. – To ręczne pismo, nie ma wątpliwości. Zaokrąglone kawałki i spiczaste kawałki, wszystkie połączone razem. Jasne. Ręczne pismo. Wszędzie bym je rozpoznał.
– Czy nie powinieneś mi powiedzieć, co mówi ten tekst?
Chochlik wyglądał na znudzonego.
– Mówi? Niby ma wydawać jakieś dźwięki?
Vimes odłożył pognieciony notes i zamknął pokrywkę terminarza. Potem wyprostował się i czekał dalej.
Zegar w poczekalni Patrycjusza musiał zbudować ktoś bardzo sprytny – na pewno o wiele sprytniejszy od tego, kto szkolił chochlika. Cykał – tik-tak – jak każdy inny zegar. Jednak nie wiadomo czemu, wbrew całej czasomierniczej praktyce, tiki i taki nie były regularne. Tik-tak-tik... a potem, po przerwie ledwie ułamek sekundy dłuższej niż poprzednio... tak-tik-tak... A potem znów tik o ułamek sekundy wcześniej, niż ucho i umysł były teraz przygotowane. Efekt wystarczał, by nawet u najlepiej przygotowanych po dziesięciu minutach zredukować procesy myślowe do czegoś w rodzaju owsianki. Patrycjusz musiał bardzo dobrze zapłacić zegarmistrzowi.
Zegar wskazywał kwadrans po jedenastej.
Vimes podszedł do drzwi i zapukał lekko, nie dbając o precedensy.
Z gabinetu nie dobiegał żaden dźwięk, żadne ciche głosy.
Sprawdził klamkę. Drzwi nie były zamknięte.
Lord Vetinari zawsze powtarzał, że punktualność jest grzecznością królów.
Vimes wszedł.

Cudo starannie zeskrobał białą glinę, po czym zbadał ciało zamordowanego ojca Tubelceka.
Anatomia była ważnym elementem studiów w Gildii Alchemików. Zawdzięczała to starożytnej teorii, że ciało ludzkie reprezentuje mikrokosmos wszechświata. Co prawda, kiedy się je zobaczyło otwarte, trudno było sobie wyobrazić część wszechświata, która jest mała, purpurowa, a kiedy się ją szturchnie, robi „blomp-blomp”. Poza tym w trakcie codziennej pracy można było poznać anatomię praktyczną, czasami zdrapując preparaty nawet ze ścian. Kiedy nowi uczniowie wypróbowywali eksperyment szczególnie udany w kategoriach siły wybuchu, rezultatem było często skrzyżowanie porządnego remontu w laboratorium z grą „Poluj na drugą nerkę”.
Ten człowiek zginął wskutek wielokrotnych uderzeń w głowę. Tyle mniej więcej dało się stwierdzić. Jakimś ciężkim i tępym narzędziem.
Czego jeszcze Vimes spodziewał się po krasnoludzie?
Cudo przyjrzał się uważnie pozostałym fragmentom ciała. Nie dostrzegł żadnych innych wyraźnych śladów przemocy, chociaż... Na palcach denata pozostało kilka plamek krwi. Ale w końcu krew była wszędzie.
Połamane paznokcie. Tubelcek chyba walczył, a przynajmniej próbował osłaniać się rękami.
Cudo przyjrzał się palcom uważnie. Pod paznokciami dostrzegł jakąś substancję, połyskującą woskowo, jakby gęsty smar albo tłuszcz. Nie miał pojęcia, skąd się tam wzięła, ale może na tym właśnie polegała jego praca, żeby się dowiedzieć. Sumiennie zeskrobał substancję do wyjętej z kieszeni koperty. Potem zakleił ją i wypisał numer.
Następnie wyjął z futerału ikonograf i przygotował się do zrobienia kilku obrazków zwłok.
Wtedy właśnie coś zwróciło jego uwagę.
Ojciec Tubelcek leżał nieruchomo, z jednym okiem otwartym tak, jak pozostawił je Vimes – jak gdyby mrugał porozumiewawczo do wieczności.
Cudo przyjrzał się dokładnie. Przez chwilę miał wrażenie, że to tylko wyobraźnia, ale...
Nawet teraz nie był pewien. Umysł płata czasem takie figle.
Otworzył małe drzwiczki z boku ikonografu.
– Sydney, możesz mi namalować obrazek oka? – zapytał chochlika we wnętrzu.
Chochlik przyjrzał się przez obiektyw.
– Tylko oka? – pisnął.
– Tak. Jak największy.
– Jesteś chory, szefie.
– I zamknij się – rzucił Cudo.
Ustawił pudełko na stole i usiadł. Z wnętrza dobiegały szelesty pociągnięć pędzla. Wreszcie stuknęła obracana korbka i ze szczeliny wysunął się jeszcze wilgotny obrazek.
Cudo obejrzał go. Potem zastukał w pudełko. Chochlik wyjrzał przez klapkę.
– Tak?
– Większy. Taki duży, żeby oko wypełniło cały papier. Właściwie... – Cudo zerknął na obrazek. – Właściwie to namaluj samą źrenicę. To ta część w środku.
– Żeby zajęła cały papier? Dziwak z ciebie.
Cudo przysunął pudełko bliżej. Zastukały przekładnie, kiedy chochlik wysuwał obiektyw. Potem przez kilka sekund pracował pędzlem.
Wysunął się kolejny wilgotny obrazek. Przedstawiał duże czarne koło.
No... głównie czarne.
Cudo przyjrzał się dokładnie. Coś jakby tam było, ledwie sugestia...
Znowu puknął w ikonograf.
– Słucham, panie Zdziwaczała Krasnoludzia Osobo?
– Ten kawałek pośrodku. Największy, jaki potrafisz. Dziękuję.
Obiektyw wysunął się jeszcze dalej.
Cudo czekał niecierpliwie. Zza ściany słyszał tupanie krążącego po pokoju Detrytusa.
Papier wysunął się po raz trzeci, a zaraz potem otworzyła się klapka.
– To tyle – oznajmił chochlik. – Skończyła się czarna farba.
Cały obrazek był czarny... z wyjątkiem maleńkiego obszaru.
Drzwi prowadzące na schody odskoczyły nagle i wpadł funkcjonariusz Wizytuj, popychany z zewnątrz przez grupę ludzi. Cudo nerwowo wcisnął obrazek do kieszeni.
– To niedopuszczalne! – oświadczył gniewnie niski człowieczek z długą czarną brodą. – Żądamy, żeby nas wpuścić! Kim jesteś, młody człowieku?
– Cu... Kapral Tyłeczek – odparł Cudo. – O, tutaj mam odznakę...
– A więc, kapralu – odparł człowieczek – ja jestem Wengel Raddley, jestem osobą cieszącą się szacunkiem w naszej społeczności i żądam, żebyście natychmiast wydali nam ojca Tubelceka!
– Ale my... no, próbujemy się dowiedzieć, kto go zabił.
Coś poruszyło się za Cudem, a twarze ludzi przed nim nagle przybrały wyraz lekkiej grozy. Obejrzał się – w drzwiach do sąsiedniego pokoju stał Detrytus.
– Wszystko w porządku? – zapytał troll.
Sprzyjająca ostatnio Straży Miejskiej fortuna pozwoliła Detrytusowi nosić prawdziwy napierśnik, a nie fragment pancerza słonia bojowego, jak kiedyś. Zgodnie z normalną – w przypadku uniformu sierżanta – praktyką, płatnerz próbował wykuć na nim stylizowaną reprezentację mięśni. W tym jednak przypadku nie udało mu się wszystkich mięśni pomieścić.
– Jakieś problemy? – zapytał Detrytus.
Ludzie cofnęli się.
– Ależ skąd, panie oficerze – zapewnił Raddley. – Po prostu hm... wyłonił się pan tak nagle, nic więcej...
– To się zgadza. Jestżem wyłaniaczem. I często się przydarzam tak całkiem nagle. Czyli żadnych kłopotów nie ma, tak?
– Absolutnie, panie oficerze.
– Dziwna rzecz, takie kłopoty – mruknął zadumany Detrytus. – Cały czas chodzę i szukam takich, a jak już znajdę, to mi ludzie mówią, że nie ma.
Raddley wyprostował się.
– Chcemy jednak zabrać ojca Tubelceka i go pochować – oświadczył.
Detrytus zwrócił się do Cuda Tyłeczka.
– Żeś tu zrobił wszystko, co trzeba?
– Chyba tak...
– On jest martwy?
– O tak.
– Lepiej mu nie będzie?
– Lepiej niż martwy? Wątpię.
– Dobra. No to, ludzie, możecie go zabrać.
Obaj strażnicy odsunęli się, kiedy wynoszono ciało.
– Czemu robisz obrazki zabitego? – spytał troll.
– Eee... Mogą pomóc, gdybym chciał czegoś szukać...
– Chciał oszukać? A podobno taki był święty mąż... – Troll pokręcił głową.
Tyłeczek wyjął obrazek i przyjrzał się raz jeszcze. Był prawie czarny. Ale...
U stóp schodów pojawił się funkcjonariusz.
– Jest tam ktoś, kto się nazywa... – stłumił parsknięcie – ...Cudo Tyłeczek?
– Tak – odparł ponuro Tyłeczek.
– No to komendant Vimes kazał ci przyjść do pałacu Patrycjusza, ale zaraz.
– Dla was to jest kapral Tyłeczek! – huknął Detrytus.
– W porządku – uspokoił go krasnolud. – Gorzej już nie będzie.

Pogłoska jest informacją przedestylowaną tak dokładnie, że potrafi się przesączyć wszędzie. Nie potrzebuje drzwi ani okien – czasami nawet ludzie nie są jej potrzebni. Może istnieć dzika i swobodna, może mknąć od jednego ucha do drugiego bez dotykania warg.
Już się wydostała. Z wysokiego okna w sypialni Patrycjusza Sam Vimes widział ludzi zmierzających w stronę pałacu. Nie był to tłum, nie były to nawet duże grupy – ale brownowskie ruchy na ulicach coraz więcej i więcej osób popychały w tym właśnie kierunku.
Uspokoił się trochę, widząc przechodzących przez bramę jednego czy dwóch gwardzistów.
Leżący w łóżku Vetinari otworzył oczy.
– Ach... komendant Vimes – wymamrotał.
– Co się stało, sir? – zapytał Vimes.
– Jak się zdaje, leżę w łóżku, Vimes.
– Był pan w swoim gabinecie, sir. Nieprzytomny.
– Coś podobnego... Musiałem... się przepracować. No cóż, dziękuję. Gdybyś zechciał uprzejmie... pomóc mi wstać...
Vetinari spróbował się podnieść, zachwiał się i upadł na plecy. Twarz miał bladą, a na czole kropelki potu.
Ktoś zapukał do drzwi. Vimes uchylił je odrobinę.
– To ja, sir. Fred Colon. Odebrałem wiadomość. Co się dzieje?
– Ach, to ty, Fred. Kogo masz ze sobą?
– Jestem ja, funkcjonariusz Flint i funkcjonariusz Klepacz, sir.
– Dobrze. Niech ktoś pójdzie do mnie i każe Willikinsowi przynieść mój mundur uliczny. A także mój miecz i kuszę. I torbę podróżną. I parę cygar. Niech powie lady Sybil... powie lady Sybil... Niech wyjaśni lady Sybil, że muszę dopilnować spraw na miejscu, to wszystko.
– Ale co się dzieje, sir? Ktoś na dole mówił, że lord Vetinari nie żyje!
– Nie żyje? – wymruczał z łóżka Patrycjusz. – Nonsens!
Poderwał się, zsunął nogi na podłogę, wstał... i złożył się powoli. Był to przerażający, powolny upadek. Vetinari, wysoki mężczyzna, musiał pokonać daleką drogę. Uczynił to, składając jeden staw po drugim. Najpierw osłabły kostki u nóg i osunął się na kolana. Kolana ze stukiem uderzyły o podłogę, a wtedy zgiął się w pasie. W końcu odbił się od dywanu czołem.
– Oj – powiedział.
– Jego lordowska mość jest nieco... – zaczął Vimes. Potem chwycił Colona i wywlókł go z pokoju. – Myślę, że został otruty, Fred. Taka jest prawda.
Sierżant był przerażony.
– Na bogów! Mam sprowadzić doktora?
– Oszalałeś? Chcemy, żeby żył.
Vimes przygryzł wargę. Powiedział to, co przyszło mu do głowy, a teraz z pewnością delikatny opar plotki płynie już przez miasto.
– Ktoś jednak powinien go zbadać – dodał głośno.
– Jasna sprawa! – zgodził się Colon. – Mam przyprowadzić maga?
– A skąd wiemy, że to nie któryś z nich?
– Na bogów!
Vimes myślał szybko. Wszyscy lekarze w mieście byli zatrudnieni przez gildie, a wszystkie gildie nienawidziły Vetinariego, więc...
– Kiedy będziesz miał tu dosyć ludzi, żeby móc kogoś posłać, niech pobiegnie do stajni na Królewskim Wzgórku i sprowadzi Jimmy’ego Pączka.
Colon był chyba jeszcze bardziej wstrząśnięty.
– Pączka? Przecież on w ogóle się nie zna na doktorzeniu. Zaprawia konie wyścigowe!
– Sprowadź go, Fred.
– A jeśli nie zechce przyjść?
– Wtedy powiesz, że komendant Vimes wie, dlaczego Roześmiany Chłopiec nie wygrał w zeszłym tygodniu Quirmskiej Studolarowej. I jeszcze, że jak mi wiadomo, troll Chryzopraz stracił na tej gonitwie dziesięć tysięcy.
Colon był pod wrażeniem.
– Ma pan paskudnie działający umysł, sir.
– Niedługo zjawi się tu mnóstwo ludzi. Chcę mieć przed tymi drzwiami dwóch strażników, najlepiej trolli albo krasnoludów. Nikomu nie wolno wchodzić bez mojej zgody. Jasne?
Colon wykrzywił się, gdy na jego twarzy walczyły ze sobą rozmaite emocje.
– Ale... otruty? – zapytał wreszcie. – Przecież ma ludzi do próbowania potraw i w ogóle!
– Więc może zrobił to któryś z nich, Fred.
– Moi bogowie, sir! Nikomu pan nie ufa, prawda?
– Nie, Fred. A przy okazji, czy to ty zrobiłeś? Żartowałem – dodał szybko Vimes, gdyż twarzy Colona groziło zalanie łzami. – Bierz się do roboty. Nie mamy wiele czasu.
Zamknął za sierżantem drzwi, przekręcił klucz w zamku i zablokował klamkę krzesłem. Uniósł Patrycjusza z podłogi i przetoczył go na łóżko. Vetinari jęknął. Powieki mu zadrżały.
Trucizna, myślał Vimes. Najgorsza rzecz ze wszystkich. Nie robi hałasu, truciciel może być o całe mile od miejsca zbrodni, nie widać jej, często nie można jej też wyczuć węchem ani smakiem. Może być wszędzie – i jest, robi swoje...
Patrycjusz otworzył oczy.
– Chciałbym szklankę wody – oznajmił.
Przy łóżku stał dzbanek i szklanka. Vimes chwycił dzbanek i zawahał się.
– Poślę kogoś, żeby przyniósł świeżej – powiedział.
Vetinari zamrugał bardzo powoli.
– Ale, sir Samuelu – rzekł – komu może pan zaufać?

Kiedy Vimes zszedł wreszcie na dół, w wielkiej sali audiencyjnej zebrał się już spory tłumek. Ludzie krążyli wkoło, zmartwieni i niespokojni. I jak wszystkie ważne osoby wszędzie, kiedy byli zmartwieni i niespokojni, wpadali w gniew.
Pierwszym, który podszedł do Vimesa, był pan Boggis z Gildii Złodziei.
– Co się dzieje, Vimes? – spytał stanowczo.
Vimes zmierzył go wzrokiem.
– Sir Samuelu, chciałem powiedzieć – poprawił się Boggis szybko, tracąc nieco stanowczości.
– Jak sądzę, lord Vetinari został otruty.
Gwar w tle ucichł nagle. Boggis uświadomił sobie, że ponieważ to on zadał pytanie, znalazł się w dość niezręcznej sytuacji.
– Ehm... Śmiertelnie? – zapytał.
W panującej ciszy nawet upuszczona szpilka zadźwięczałaby głośno.
– Jeszcze nie – odparł Vimes.
W całej sali wszyscy odwracali głowy. Ośrodkiem powszechnej uwagi stał się doktor Downey, prezes Gildii Skrytobójców.
Downey pokręcił głową.
– Nie są mi znane ustalenia związane z lordem Vetinari – oświadczył. – Poza tym, jak zapewne powszechnie wiadomo, ustaliliśmy cenę za Patrycjusza na milion dolarów.
– Doprawdy, któż może dysponować taką kwotą? – zdziwił się Vimes.
– No... pan na przykład, sir Samuelu.
Rozległy się nerwowe śmiechy.
– W każdym razie żądamy widzenia z lordem Vetinari – wtrącił Boggis.
– Nie.
– Nie? A dlaczego, jeśli wolno spytać?
– Zalecenie lekarza.
– Tak? A którego lekarza?
Za plecami Vimesa sierżant Colon zamknął oczy.
– Doktora Jamesa Folsoma – wyjaśnił komendant.
Minęło kilka sekund, nim ktoś skojarzył fakty.
– Nie chodzi chyba o... o Jimmy’ego Pączka? Przecież to lekarz od koni!
– Tak też zrozumiałem.
– Ale czemu?
– Ponieważ wielu jego pacjentów przeżywa. – Vimes uniósł ręce, by uciszyć narastające protesty. – A teraz, panowie, muszę was opuścić. Gdzieś w pobliżu krąży truciciel. Chcę go złapać, zanim stanie się mordercą.
Ruszył po schodach na górę, ignorując krzyki za sobą.
– Jest pan pewien co do tego Pączka, sir? – zapytał Colon, doganiając go z trudem.
– A czy ty mu ufasz?
– Pączkowi? Pewnie że nie!
– Właśnie. Jest niegodny zaufania i dlatego mu nie ufamy. Czyli wszystko jak trzeba. Ale widziałem, jak postawił na nogi konia, chociaż wszyscy inni twierdzili, że zwierzak nadaje się tylko do rzeźni. Końscy doktorzy muszą mieć wyniki, Fred.
Taka jest prawda. Kiedy ludzki lekarz po licznych puszczaniach krwi i stawianiu baniek odkrywa, że jego pacjent zmarł z czystej desperacji, zawsze może powiedzieć: „Tak mi przykro, niestety, wola bogów, trzydzieści dolarów się należy” i odejść jako człowiek wolny. Bo istoty ludzkie, formalnie rzecz biorąc, nic nie są warte. A za dobrego konia wyścigowego można dostać nawet dwadzieścia tysięcy dolarów. Doktor, który pozwoli któremuś zbyt szybko pogalopować na wielki padok w niebie, może w krótkim czasie usłyszeć w jakimś ciemnym zaułku coś w stylu: „Pan Chryzopraz jest bardzo niezadowolony”, oraz odkryć, że krótka pozostałość jego życia jest pełna wypadków.
– Nikt nie wie, gdzie są kapitan Marchewa i Angua – mówił Colon. – Dzisiaj mają wolne. I nie można znaleźć Nobby’ego.
– Przynajmniej pod tym względem los nam sprzyja.
– Bingelej bingelej bong bip! – odezwał się głos z kieszeni komendanta.
Vimes wyjął terminarz i podniósł klapkę.
– Słucham...
– No... dwunasta w południe! – zawołał chochlik. – Lunch z lady Sybil. – Przyjrzał się twarzom strażników. – Eee... Chyba się nie spóźniłem, co?

Cudo Tyłeczek otarł spocone czoło.
– Komendant Vimes ma rację – stwierdził. – To może być arszenik. Wygląda na zatrucie arszenikiem. Proszę spojrzeć, jaki ma kolor.
– Straszne świństwo – zgodził się Jimmy Pączek. – Czy wyjadał podściółkę?
– Cała pościel jest chyba na miejscu, więc przypuszczam, że odpowiedź brzmi: nie.
– Jak sika?
– No... zwykłym sposobem, jak sądzę.
Pączek cmoknął wargami o zęby. Miał zadziwiające zęby. Była to druga rzecz, którą zauważał każdy, kto go spotkał. Miały kolor wnętrza niemytego imbryka do herbaty.
– Niech pobiega trochę na lonży – rzekł.
Patrycjusz otworzył oczy.
– Jesteś lekarzem? Naprawdę? – zapytał.
Jimmy Pączek spojrzał na niego niepewnie. Nie był przyzwyczajony do pacjentów, którzy potrafią mówić.
– No... tak. Mam pod opieką wielu cierpiących – stwierdził.
– Doprawdy? Ja nie cierpię... pewnych rzeczy. – Patrycjusz spróbował podnieść się z łóżka, ale opadł na plecy.
– Przygotuję wywar – oświadczył Jimmy Pączek, cofając się. – Trzeba zatykać mu nos i wlewać wywar do gardła, dwa razy dziennie. I żadnego owsa.
Po czym wyszedł pospiesznie, zostawiając Cuda samego z Patrycjuszem.
Kapral Tyłeczek rozejrzał się po pokoju. Vimes nie zostawił mu zbyt ścisłych instrukcji. Jestem pewien, że to nie ci od próbowania potraw, powiedział. Nie wiedzą przecież, czy nie będą musieli zjeść całego talerza. Na wszelki wypadek poślę Detrytusa, żeby z nimi porozmawiał. A ty odkryjesz dla mnie „jak”, dobrze? A potem mnie możesz zostawić „kto”.
Jeśli człowiek nie zjadł i nie wypił trucizny, co pozostawało? Pewnie można umieścić truciznę na tamponie i zmusić kogoś, żeby ją wdychał. Można też wlać mu ją do ucha podczas snu. Można jej dotknąć.
Może jakaś mała strzałka? Albo ukąszenie komara?
Patrycjusz poruszył się. Spojrzał na Cuda załzawionymi, zaczerwienionymi oczami.
– Jesteś policjantem, młody człowieku?
– No... niedawno zacząłem, sir.
– Wydajesz się osobnikiem krasnoludziej natury.
Cudo nie zadał sobie trudu, by odpowiedzieć. Nie warto było zaprzeczać. Ludzie zawsze jakoś od pierwszego rzutu oka potrafili rozpoznać krasnoluda.
– Arszenik to popularna trucizna – mówił Patrycjusz. – Setki zastosowań w gospodarstwie. Tłuczone diamenty były w modzie przez setki lat, mimo że nigdy nie działały. Z jakiegoś powodu także wielkie pająki. Rtęć odpowiada tym, którzy mają dość cierpliwości, aquafortis tym, którym jej brakuje. Cantharides także ma swoich zwolenników. Wiele można dokonać wydzielinami pewnych zwierząt. Płyny organiczne gąsienicy kwantowego motyla meteorologicznego czynią człowieka całkiem, ale to całkiem bezradnym. Powracamy jednak do arszeniku niczym do starego przyjaciela.
Głos Patrycjusza brzmiał sennie.
– Czyż nie tak, młody Vetinari? Istotnie, proszę pana. Tak jest. Ale gdzież go umieścimy, wiedząc, że wszyscy będą go szukać? W ostatnim miejscu, do którego zajrzą, proszę pana. Źle. Głupio. Umieścimy go tam, gdzie nikt w ogóle nie zajrzy...
Głos przycichł i zmienił się w mamrotanie.
Pościel w łóżku, myślał Cudo. Nawet ubranie. Przez skórę, powoli...
Uderzył pięścią w drzwi. Otworzył mu strażnik.
– Przynieście inne łóżko.
– Co?
– Inne łóżko. Wszystko jedno skąd. I świeżą pościel.
Spojrzał w dół. Dywan krył tylko niewielką część podłogi. Mimo to w sypialni, gdzie ludzie często chodzą boso...
– I wynieście ten dywan. Poszukajcie innego.
Co jeszcze?
Wszedł Detrytus, skinął Cudowi głową i rozejrzał się uważnie. Chwycił odrapane krzesło.
– Musi wystarczyć – stwierdził. – Jak będzie chciał, mogę wyłamać oparcie.
– Co? – zdziwił się Cudo.
– Pączek kazał przynieść próbkę stolca – wyjaśnił Detrytus i wyszedł.
Cudo otworzył już usta, żeby go zatrzymać, ale tylko wzruszył ramionami. Im mniej mebli, tym lepiej.
To chyba już wszystko, jeśli nie chce zrywać tapety ze ścian.

Sam Vimes wyglądał przez okno.
Vetinari nie dbał specjalnie o ochronę. Zwykł korzystać – to znaczy nadal korzystał – z ludzi, którzy próbowali jego potraw, ale była to dość powszechnie stosowana metoda. Owszem, Vetinari dodał do tego własny, szczególny manewr. Jako jego kosztujący – dobrze traktowani i opłacani – pracowali wyłącznie synowie głównego kucharza. Jednak poczucie bezpieczeństwa wynikało raczej z faktu, że był odrobinę bardziej użyteczny żywy niż martwy, i to z punktu widzenia wszystkich zainteresowanych. Wielkie i potężne gildie nie lubiły go, ale wolały mieć go u władzy, niż choćby myśleć o kimś z konkurencyjnej gildii zasiadającym w Gabinecie Podłużnym. Poza tym Vetinari gwarantował stabilność. Była to zimna, kliniczna odmiana stabilności, ale jego geniusz odkrył, że właśnie stabilności ludzie pragną najbardziej.
Powiedział kiedyś Vimesowi – w tym właśnie pokoju, stojąc przy tym właśnie oknie: „Wydaje im się, Vimes, że chcą dobrych rządów i sprawiedliwości dla każdego, ale czego tak naprawdę pragną w głębi swych serc? Tylko tego, żeby wszystko toczyło się tak jak zawsze, żeby jutro było takie samo jak dzisiaj”.
Odwrócił się.
– Jaki ma być mój następny ruch, Fred?
– Nie wiem, sir.
Vimes usiadł na krześle.
– Pamiętasz ostatniego patrycjusza, Fred?
– Starego lorda Snapcase’a? I jeszcze poprzedniego, lorda Windera. O tak. Wyjątkowo paskudne egzemplarze. Ten teraz przynajmniej nie chichotał i nie nosił sukienek.
Czas przeszły, pomyślał Vimes. Już się wkrada. Jeszcze nie bardzo przeszły, a już coraz bardziej na czasie.
– Jakoś cicho na dole – zauważył.
– Spiski nie robią dużo hałasu, sir. Na ogół.
– Vetinari jeszcze nie umarł, Fred.
– Zgadza się. Ale tak naprawdę już nie rządzi.
Vimes wzruszył ramionami.
– Chyba nikt chwilowo nie rządzi.
– Możliwe, sir. Ale z drugiej strony człowiek nigdy nie wie, kiedy nagle dopisze mu szczęście. – Colon stał sztywno na baczność, ze wzrokiem wbitym w przestrzeń i z głosem tak dobranym, by nie zdradzać absolutnie żadnych emocji.
Vimes rozpoznał tę postawę. Sam jej używał, kiedy musiał.
– O co ci chodzi, Fred?
– O nic szczególnego, sir. To tylko takie powiedzenie.
Vimes oparł się wygodniej.
Dziś rano wiedziałem, co mnie czeka tego dnia, myślał. Miałem spotkanie w sprawie tego nieszczęsnego herbu. Potem rutynową rozmowę z Vetinarim. Po obiedzie chciałem poczytać raporty, może zajrzeć, jak sobie radzą w nowym komisariacie na Flaku, i wcześnie pójść do łóżka. A teraz Fred sugeruje... co?
– Posłuchaj no, Fred. Jeśli nawet ktoś nowy obejmie rządy, to z pewnością nie ja.
– A któż to będzie, sir? – Colon nadal mówił obojętnym, wypranym z emocji tonem.
– Skąd mam wiedzieć? To powinien być...
Jakby głęboka szczelina otworzyła się nagle przed nim, wsysając wszystkie myśli.
– Mówisz o kapitanie Marchewie, Fred. Prawda?
– To możliwe, sir. Myślę, że żadna z gildii nie pozwoli rządzić nikomu z innej gildii, a wszyscy lubią kapitana Marchewę, no i... no i krążą plotki, że jest zastępcą tronu, sir.
– Nie ma na to żadnych dowodów, sierżancie.
– Nie mnie o tym decydować, sir. Nie znam się na tych sprawach. Nie wiem, co mogłoby być dowodem – mówił Colon odrobinę wyzywająco. – Ale ma przecież ten swój miecz i znamię w kształcie korony, i... i przecież wszyscy wiedzą, że jest królem. To przez chryznę.
Charyzma, pomyślał Vimes. O tak, Marchewa ma charyzmę. Sprawia, że coś się dzieje w głowach ludzi. Potrafiłby nawet lamparta przekonać, żeby zrezygnował, oddał swoje zęby i zajął się pracą dla dobra społeczności, co by naprawdę zirytowało starsze panie.
Vimes nie ufał charyzmie.
– Żadnych więcej królów, Fred.
– Tak jest, sir. A przy okazji, zjawił się Nobby.
– Z każdą chwilą dzień jest gorszy, Fred.
– Mówił pan, że chce z nim porozmawiać o tych wszystkich pogrzebach, sir...
– No tak, nie ucieknie się od obowiązków. Dobrze, idź i powiedz mu, żeby tu przyszedł.
Vimes został sam.
Żadnych więcej królów. Miałby trudności z wyjaśnieniem, dlaczego ich być nie powinno, dlaczego sama koncepcja budzi w nim głębokie obrzydzenie. W końcu całkiem sporo patrycjuszy było równie fatalnych jak królowie. Ale byli... tak jakby... źli na równych warunkach. U Vimesa prawdziwe zgrzytanie zębów wywoływał pomysł, że królowie są jakby czymś innym niż normalni ludzie. Wyższą formą życia. W jakiś sposób magiczną. Chociaż, niestety, tkwiła w tym jakaś magia. W Ankh-Morpork wciąż pełno było królewskich tych czy owych – staruszków, którym płacono kilka pensów tygodniowo za wykonywanie paru pozbawionych znaczenia zadań. Na przykład królewski klucznik, strażnik klejnotów koronnych, chociaż nie istniały już królewskie klucze ani tym bardziej klejnoty koronne.
Monarchia jest jak mlecze na łące. Nieważne, ile głów się zetnie, korzenie tkwią stale pod ziemią i tylko czekają, by wypuścić nowe łodygi.
To było jak chroniczna choroba. Wydawało się, że nawet najbardziej inteligentne osoby mają w umyśle jakiś ciemny zakątek, gdzie ktoś wypisał: „Królowie. Jaki to świetny pomysł”. Ktokolwiek stworzył ludzkość, wbudował w nią poważny błąd konstrukcyjny: skłonność do zginania kolan.
Ktoś zastukał. Nie powinno być możliwe, by stukanie brzmiało ukradkowo, ale temu się udało. Miało odpowiednią melodykę. Mówiło tyłomózgowiu: jeśli nikt nie odpowie, osoba, która stuka, i tak otworzy drzwi i wśliźnie się bokiem, po czym z pewnością zabierze wszystkie leżące na wierzchu papierosy, przeczyta całą korespondencję, jaka wpadnie jej w oko, zajrzy do kilku szuflad, łyknie po trochu ze wszystkich znalezionych butelek alkoholu, ale nie posunie się do poważnego przestępstwa, ponieważ nie jest przestępcą w sensie podejmowania decyzji moralnych, tylko tak jak łasica jest zła – jest to wbudowane w samą jej formę.
Było to stukanie wiele o sobie mówiące.
– Wejdź, Nobby! – zawołał ze znużeniem Vimes.
Kapral Nobbs wśliznął się bokiem. Była to kolejna z jego szczególnych umiejętności: potrafił wślizgiwać się bokiem, nawet idąc naprzód, nie tylko w bok.
Zasalutował niezręcznie.
Ma w sobie coś absolutnie niezmiennego, uznał Vimes. Nawet Fred Colon przystosował się do zmian statusu Straży Miejskiej, ale na kaprala Nobbsa nic nie mogło wpłynąć. Cokolwiek mu się zdarzyło, zawsze tkwiło w nim coś fundamentalnie nobbsowatego...
– Nobby...
– Tak, sir?
– Ehm... Może usiądź, Nobby.
Kapral Nobbs spojrzał podejrzliwie. Nie tak powinno się zacząć zmywanie głowy.
– Tego... Fred mówił, że chce się pan ze mną widzieć, panie Vimes, w związku z godzinami służby...
– Chciałem? Ja chciałem? A rzeczywiście. Nobby, na ilu pogrzebach swoich babek naprawdę byłeś?
– No... na trzech – odparł Nobby z zakłopotaniem.
– Trzech?
– Okazało się, że za pierwszym razem Niania Nobbs nie była całkiem martwa.
– Więc dlaczego tyle razy brałeś sobie wolne?
– Wolałbym nie mówić, sir.
– Dlaczego nie?
– Bo dostanie pan szału, sir.
– Szału?
– No wie pan, sir. Wścieknie się pan.
– Możliwe, Nobby. – Vimes westchnął. – Ale to drobiazg w porównaniu z tym, co się będzie działo, jeśli nie powiesz.
– Chodzi o to, że jest trzystula... trzysetna rusz... trzysta lat mija w przyszłym roku i będą różne uroczystości, panie Vimes.
– Tak?
Nobby nerwowo oblizał wargi.
– Bo nie chciałem prosić o wolne jakoś specjalnie. Fred mówił, że denerwuje pana to wszystko. Ale... wie pan przecież, że należę do Obranych Orzechów, sir...
Vimes kiwnął głową.
– Do tych błaznów, którzy przebierają się i udają, że walczą w dawnych bitwach tępymi mieczami.
– Do Towarzystwa Re-Kreacji Historii w Ankh-Morpork, sir – poprawił go Nobby z wyrzutem.
– To właśnie powiedziałem.
– No więc mamy na te uroczystości rekreować bitwę o Ankh-Morpork. A to wymaga dodatkowych ćwiczeń.
– Sprawa zaczyna nabierać sensu. – Vimes ze znużeniem pokiwał głową. – Maszerowałeś tam i z powrotem z blaszaną halabardą, tak? W czasie służby?
– Tego... niezupełnie, panie Vimes. Bo ja, no... prawdę mówiąc, to jeździłem tam i z powrotem na swoim białym rumaku.
– Tak? Bawisz się w generała?
– Trochę więcej niż generała, sir.
– Mów dalej.
Grdyka Nobby’ego poruszyła się nerwowo.
– Eee... bo mam być królem Lorenzo, sir. No wie pan... tym ostatnim królem, co to go pański... no...
Atmosfera stała się lodowata.
– Ty... masz być... – zaczął Vimes, obierając każde słowo niczym posępne grono gniewu.
– Mówiłem, że dostanie pan szału – przypomniał Nobby. – I Fred Colon też mówił, że dostanie pan szału.
– Dlaczego jesteś...
– Ciągnęliśmy losy, sir.
– I przegrałeś?
Nobby wiercił się pod wzrokiem komendanta.
– Właściwie... nie, nie całkiem przegrałem. Niedokładnie. Bardziej tak jakby wygrałem, sir. Wszyscy chcieli go zagrać. Wiadomo, dostaje się konia, dobry kostium i wszystko, sir. No i przecież był królem, kiedy się zastanowić.
– Ten człowiek był potworem!
– No ale to się działo bardzo dawno temu, sir – przekonywał Nobby.
Vimes uspokoił się trochę.
– A kto wyciągnął los Kamiennej Gęby Vimesa?
– No więc... tego...
– Nobby!
Nobby zwiesił głowę.
– Nikt, sir. Nikt nie chciał go zagrać, sir. – Kapral przełknął ślinę, po czym mówił dalej prędko, jak człowiek, który chce już mieć za sobą najgorsze: – Dlatego zrobimy taką kukłę ze słomy, sir, żeby ładnie się paliła, kiedy wieczorem wrzucimy ją do ogniska. I będą fajerwerki, sir – dodał z przerażającą pewnością.
Twarz Vimesa znieruchomiała. Nobby wolał, kiedy ludzie krzyczeli. Na niego prawie zawsze ktoś krzyczał. Z krzykiem sobie radził.
– Nikt nie chciał być Kamienną Gębą Vimesem – rzekł lodowatym tonem Vimes.
– Z powodu tego, że był po stronie przegranych, sir.
– Przegranych? Żelaznogłowi Vimesa zwyciężyli. On sam przez sześć miesięcy rządził miastem.
Nobby znowu zaczął się wiercić.
– Niby tak, ale... Wszyscy w Towarzystwie Re-Kreacji Historii uważają, że nie powinien, sir. Mówią, że tylko miał szczęście. W końcu siły króla miały przewagę dziesięciu na jednego, a on miał kurzajki, sir. I w ogóle drań był z niego, jak się zastanowić. Odrąbał królowi głowę, sir. Trzeba być paskudnym typem, żeby zrobić coś takiego, sir. Za pańskim przeproszeniem, panie Vimes.
Vimes pokręcił głową. W końcu jakie to ma znaczenie? (Ale miało, gdzieś w głębi). Wszystko to działo się dawno temu. Nieważne, co o tym myśli banda zwariowanych romantyków. Fakty to fakty.
– Dobrze, rozumiem – rzekł. – To właściwie nawet zabawne. Bo mam ci jeszcze coś do powiedzenia, Nobby.
– Tak, sir? – spytał Nobby z wyraźną ulgą.
– Pamiętasz swojego ojca?
Nobby wyglądał, jakby znowu miał wpaść w panikę.
– Co to za pytanie, żeby je tak nagle komuś zadać, sir?
– Zwykła towarzyska ciekawość.
– Starego Sconnera, sir? Nie za bardzo, sir. Nie widywałem go często, chyba tylko wtedy, kiedy żandarmi przychodzili, żeby go wywlec ze strychu.
– A wiesz coś na temat swoich, hm, antenatów?
– To zwykłe kłamstwo, sir. Nie mam żadnych antenatów, nieważne, co ludzie mówią.
– Aha. Dobrze. Hm... Tak naprawdę nie wiesz, co to znaczy „antenat”, co, Nobby?
Nobby poruszył się niespokojnie. Nie lubił być wypytywany przez policjantów, zwłaszcza że sam był jednym z nich.
– Nie tak dokładnie, sir.
– Nikt ci nigdy nie opowiadał o twoich praszczurach? – Na twarzy Nobby’ego znowu pojawił się wyraz lęku, więc Vimes dodał szybko: – O twoich przodkach?
– Tylko o starym Sconnerze, sir. Sir... jeśli to wszystko ma prowadzić do pytania o te worki warzyw, co zginęły ze sklepu przy Kopalni Melasy, to nie byłem nawet w pobliżu...
Vimes machnął ręką.
– Nie zostawił ci... czegoś? Czegokolwiek?
– Tylko parę blizn, sir. I mój dziwny łokieć, co czasem boli na zmianę pogody. Zawsze sobie przypominam starego Sconnera, kiedy wiatr wieje od Osi.
– Aha. No tak.
– No i to, ma się rozumieć. – Nobby wsunął rękę pod rdzewiejący napierśnik.
To także było zdumiewające. Nawet pancerz sierżanta Colona mógł połyskiwać, choć nie aż błyszczeć. Ale dowolny metal znajdujący się blisko skóry Nobby’ego szybko ulegał korozji.
Kapral wyciągnął rzemień zawiązany na szyi. Wisiał na nim złoty pierścień. Mimo że złoto nie rdzewieje, pierścień pokryty był patyną.
– Zostawił mi to, kiedy leżał na łożu śmierci – wyjaśnił Nobby. – Kiedy mówię „zostawił”...
– Powiedział coś wtedy?
– No tak, rzeczywiście. Powiedział „Oddaj to, mały łobuzie!”, sir. Widzi pan, nosił go na rzemyku na szyi, tak jak ja. To właściwie nie jest normalny pierścień. Już dawno bym go opchnął, ale to jedyna pamiątka, jaką mam po nim. I jeszcze kiedy wiatr wieje od Osi.
Vimes wziął pierścień i potarł go palcem. Był to pierścień rodowy, z herbem. Czas, warunki oraz bezpośrednia bliskość ciała kaprala Nobbsa uczyniły wizerunek całkiem nieczytelnym.
– Jesteś arystokratą, Nobby.
Nobby pokiwał głową.
– Ale mam na to specjalny szampon, sir.
Vimes westchnął. Był człowiekiem uczciwym. Zawsze miał wrażenie, że to jedna z poważniejszych skaz jego charakteru.
– Kiedy znajdziesz wolną chwilę, podskocz do Kolegium Heraldycznego przy Mokociej, dobrze? Weź ze sobą ten pierścień i powiedz, że ja cię przysłałem.
– Ehm...
– Wszystko w porządku, Nobby. Nie będziesz miał żadnych kłopotów. Nie jako takich.
– Jeśli pan tak twierdzi, sir.
– I możesz sobie darować to „sir”, Nobby.
– Tak jest, sir.
Kiedy kapral wyszedł, Vimes sięgnął za biurko i wyjął zużyty egzemplarz „Herbarza Niemózgiego”, czy też – jak sam o nim myślał – przewodnika po klasach przestępczych. Na wyblakłych stronach książki nie można było znaleźć mieszkańców slumsów, ale można było tych, co im wynajmowali mieszkania. I chociaż mieszkanie w ruderze w slumsie uznawano za całkiem przekonujący dowód przestępczych skłonności, z jakiegoś powodu posiadanie całej ulicy takich ruder gwarantowało człowiekowi zaproszenia do najlepszego towarzystwa.
Ostatnio miał wrażenie, że nowe wydanie ukazuje się niemal co tydzień. Smok przynajmniej co do tego miał rację: wszyscy w Ankh-Morpork nagle zapragnęli własnych rodowych znaków, choć wcale się z nimi nie rodzili.
Poszukał „de Nobbes”.
Było nawet to nieszczęsne godło. Z jednej strony tarczę podpierał hipopotam, zapewne jeden z królewskich hipopotamów Ankh-Morpork, a zatem przodek Rodericka i Keitha. Po drugiej stronie stał jakiś byk z bardzo nobbsowym wyrazem twarzy. Trzymał złoty ankh, który – jako że był elementem herbu Nobby’ego – prawdopodobnie został gdzieś skradziony. Sama tarcza była czerwono-zielona. Na białym pasie umieszczono pięć jabłek; nie było jasne, co właściwie mają wspólnego z rzemiosłem wojennym. Może tworzyły jakieś zabawne wizualne skojarzenie albo grę słów, która powodowała, że w Ankhmorporskim Królewskim Kolegium Heraldycznym turlali się po podłodze i klepali po udach ze śmiechu. Chociaż gdyby Smok Herbowy Królewski klepnął się za mocno, pewnie odpadłaby mu noga.
Nietrudno było sobie wyobrazić nobilitowanego Nobby’ego. Ponieważ zupełnie sobie nie radził z myśleniem w większej skali. Wślizgiwał się w różne miejsca i podkradał rzeczy niewiele warte. Gdyby wślizgiwał się bokiem na kontynenty i wykradał całe miasta, w trakcie tego procesu wyrzynając znaczną część mieszkańców, byłby filarem społeczeństwa.
Pod hasłem „Vimes” w książce nie było niczego.
„Nie zniosę niesprawiedliwości” Vimes nie był filarem społeczeństwa, myślał Vimes. Własnymi rękami zabił króla. Trzeba było to zrobić, ale społeczeństwo – czymkolwiek jest – nie zawsze lubi tych, którzy robią to, co musi być zrobione, albo mówią to, co musi być powiedziane. Posłał też na śmierć kilka innych osób, to fakt, ale miasto znajdowało się wtedy w stanie upadku, toczyło masę głupich wojen i praktycznie rzecz biorąc, było częścią imperium klatchiańskiego. Czasami potrzebny jest taki drań. Historia wymagała operacji, a niekiedy jedynym dostępnym chirurgiem jest doktor Topór. W toporze jest coś ostatecznego... Ale kiedy człowiek zabije jednego nędznego króla, wszyscy nazywają go królobójcą. Przecież nie weszło mu to w nałóg ani nic...
W bibliotece Niewidocznego Uniwersytetu Vimes znalazł dziennik Kamiennej Gęby. Był to człowiek surowy, nie ma wątpliwości. Ale i czasy były surowe. Napisał: „W Ogniu Walki niechaj wypali się Nowy Człowiek, który dbał nie będzie o Stare Kłamstwa”. Tyle że stare kłamstwa w końcu zwyciężyły.
Powiedział ludziom: Jesteście wolni. Odpowiedzieli mu: Hurra! – ale potem pokazał im, ile kosztuje wolność, a oni nazwali go tyranem. I gdy tylko został zdradzony, pobiegali dookoła, jak fermowe kurczaki, które pierwszy raz zobaczyły wielki świat, a potem wrócili do ciepła i zatrzasnęli drzwi...
– Bing bong bingely biip!
Vimes westchnął i sięgnął po terminarz.
– Tak?
– Notatka: wizyta u szewca, godzina druga po południu.
– Jeszcze nie ma drugiej, a poza tym to miało być we wtorek.
– To może wykreślę to spotkanie z planu zajęć?
Vimes schował zdeterminowany terminarz do kieszeni i podszedł do okna.
Kto miał motyw, by otruć Vetinariego?
Nie, taka metoda do niczego nie doprowadzi. Prawdopodobnie gdyby poszukać na jakimś dalekim przedmieściu i ograniczyć śledztwo do staruszek, które rzadko kiedy wychodzą z domu – przez te wszystkie tapety na drzwiach i w ogóle – pewnie udałoby mu się znaleźć kogoś bez motywu. Ale Patrycjusz zachowywał życie dzięki temu, że przyszłość bez niego prezentowała dla wszystkich większe ryzyko niż przyszłość z nim wciąż zachowującym pozycję pionową.
Jedyni ludzie, którzy spróbowaliby zabić Patrycjusza, musieli być szaleńcami – a bogowie świadkami, że nie brakowało takich w Ankh-Morpork. Albo kimś absolutnie pewnym, że jeśli miasto runie, to on będzie stał na szczycie stosu gruzów.
Jeżeli Fred ma rację – a sierżant był zwykle dobrym wskaźnikiem opinii zwykłych ludzi z ulicy, ponieważ sam był człowiekiem z ulicy – tym kimś jest kapitan Marchewa. Ale Marchewa należał do tej bardzo nielicznej grupy osób, które chyba lubiły Vetinariego.
Oczywiście, zyskałby też jeszcze jeden człowiek.
Do licha, pomyślał Vimes. To przecież ja...
Znowu ktoś przyszedł... Tym razem Vimes nie rozpoznał pukania. Otworzył ostrożnie.
– To ja, sir. Tyłeczek.
– Wejdź. – Przyjemnie było wiedzieć, że chociaż jedna osoba na świecie ma więcej problemów od niego. – Jak stan jego lordowskiej mości?
– Stabilny – zapewnił krasnolud.
– Śmierć jest stabilna – zauważył Vimes.
– Chciałem powiedzieć, że jest żywy, sir, siedzi i czyta. Pan Pączek przygotował jakąś lepką ciecz, która smakuje wodorostami, sir, a ja zmieszałem trochę soli Glooboola. Sir, pamięta pan tego staruszka w domu przy moście?
– Jakiego sta... Aha. Tak. – Zdawało mu się, że minęło już strasznie dużo czasu. – Co z nim?
– No... kazał mi pan się rozejrzeć i... mam tu kilka obrazków. To jeden z nich, sir.
Tyłeczek wręczył Vimesowi prawie całkiem czarny prostokąt.
– Dziwne. Gdzie go zrobiłeś?
– No... zna pan tę historię o oczach zabitego, sir?
– Przyjmij, że nie odebrałem edukacji w dziedzinie literatury, Tyłeczek.
– No więc mówią...
– Kto mówi?
– Oni, sir. No wie pan, oni.
– Ci sami ludzie, którzy są „wszystkimi” we „wszyscy wiedzą”? Ci, którzy tworzą „społeczeństwo”?
– Tak jest, sir. Tak sądzę, sir.
– Ach, ci. – Vimes machnął ręką. – Mów dalej.
– Mówią, że ostatnie, co widzi umierający, pozostaje odbite w jego źrenicach.
– O to chodzi... Ale to tylko stare bajki.
– Tak. Właściwie to dziwne. Znaczy, gdyby to nie była prawda, można by przypuszczać, że nie przetrwa... W każdym razie zdawało mi się, że dostrzegam maleńką iskierkę, więc zanim odbicie zniknęło, kazałem chochlikowi namalować naprawdę duży obrazek. I w samym środku...
– Czy chochlik nie mógł sam tego wymyślić? – Vimes raz jeszcze przyjrzał się obrazkowi.
– Nie mają wyobraźni, żeby kłamać, sir. Dostaje pan to, co widzą.
– Ogniste ślepia.
– Dwie czerwone kropki – poprawił sumiennie Tyłeczek. – Które w samej rzeczy mogą być parą jarzących się oczu, sir.
– Słuszna uwaga. – Vimes poskrobał się po brodzie. – Niech to demony! Mam tylko nadzieję, że to nie żaden bóg. Tylko tego nam jeszcze trzeba w takiej chwili. Możesz zrobić kopie, żeby je rozesłać do wszystkich komisariatów?
– Tak, sir. Chochlik ma dobrą pamięć.
– No to do roboty.
Zanim jednak Tyłeczek zdążył wyjść, drzwi otworzyły się znowu. Vimes uniósł głowę. Przed nim stali Angua z Marchewą.
– Marchewa? Myślałem, że dzisiaj masz wolne.
– Odkryliśmy morderstwo, sir! W Muzeum Chleba Krasnoludów. Ale kiedy wróciliśmy na komendę, powiedzieli nam, że nie żyje lord Vetinari!
Naprawdę? – pomyślał Vimes. Oto plotka w działaniu. Gdyby udało się modulować ją prawdą, jakże byłaby użyteczna...
– Całkiem głęboko oddycha jak na zwłoki – odparł. – Myślę, że wyjdzie z tego. Ktoś przedostał się przez jego ochronę, to wszystko. Sprowadziłem już lekarza. Nie ma powodu do obaw.
Ktoś przedostał się przez jego ochronę, myślał. Tak. I to ja jestem jego ochroną.
– Mam nadzieję, że ten człowiek jest najlepszy na swoim polu – rzekł Marchewa.
– Nawet lepiej: on leczy najlepszych w polu – odparł Vimes.
Jestem jego ochroną i niczego nie zauważyłem...
– Gdyby coś mu się stało, dla miasta byłaby to tragedia.
W szczerym spojrzeniu Marchewy Vimes dostrzegał tylko niewinną troskę.
– Byłaby, rzeczywiście – przyznał. – W każdym razie mamy sytuację pod kontrolą. Mówiłeś, że zdarzyło się jeszcze jedno morderstwo?
– W Muzeum Chleba Krasnoludów. Ktoś zabił pana Hopkinsona jego własnym chlebem!
– Zmusił go do jedzenia?
– Uderzył go nim – wyjaśnił Marchewa tonem wyrzutu. – To chleb bojowy, sir.
– Chodzi o tego staruszka z siwą brodą?
– Tak jest, sir. Pamięta pan, przedstawiłem mu pana, kiedy zabrałem pana na wystawę bumerangowych ciasteczek.
Angui zdawało się, że widzi, jak lekki grymas wspomnień przebiega zawstydzony przez twarz komendanta.
– Kto chodzi po mieście i zabija starców? – zwrócił się Vimes z pytaniem do świata jako całości.
– Nie wiem, sir. Funkcjonariusz Angua przeszła do działań po cywilnemu... – Marchewa konspiracyjnie poruszył brwiami. – Ale nikogo nie zdołała wyniuchać. I nic nie zginęło. A to jest narzędzie zbrodni.
Chleb bojowy był o wiele większy od zwykłego bochenka. Vimes obrócił go delikatnie w dłoniach.
– Krasnoludy rzucają tym jak dyskiem, tak?
– Tak jest, sir. W zeszłym roku na Igrzyskach Siedmiu Gór Snori Tarczogryz na dwadzieścia pięć sążni ściął czubki rzędowi sześciu jajek na twardo. A rzucał standardowym bochenkiem myśliwskim. Ale to... to zabytek kultury. Nie mamy już technologii wypieku pozwalającej uzyskać taki chleb. Jest unikalny.
– Cenny?
– Bardzo, sir.
– Wart kradzieży?
– Nigdzie by go pan nie sprzedał! Każdy porządny krasnolud natychmiast go rozpozna!
– Hm... słyszeliście o tym kapłanie zamordowanym przy Bezprawnym Moście?
Marchewa był wstrząśnięty.
– Chyba nie stary ojciec Tubelcek? Naprawdę?
Vimes powstrzymał się od pytania: „A więc go znałeś?”, ponieważ Marchewa znał wszystkich. Gdyby zrzucić go w gąszcz tropikalnej dżungli, mówiłby: „Witam, panie Biega Szybko Między Drzewami! Dzień dobry, panie Rozmawia z Lasem, jaka wspaniała dmuchawka! I jakie modne miejsce na wsadzenie pióra!”.
– Czy miał więcej niż jednego wroga?
– Nie rozumiem, sir. Dlaczego więcej niż jednego?
– Wydaje mi się dość oczywiste, że jednego miał na pewno. Prawda?
– Jest... znaczy był miłym staruszkiem – wyjaśnił Marchewa. – Rzadko wychodził. Prawie cały czas spędza... spędzał nad książkami. Bardzo religijny. Chodzi mi o wszystkie odmiany religii. Badał je. Trochę dziwak, ale nikomu by nie zrobił krzywdy. Dlaczego ktoś miałby go zabijać? Albo pana Hopkinsona? Dwóch nieszkodliwych starców?
Vimes oddał mu chleb bojowy.
– Dowiemy się. Funkcjonariusz Angua, poszukajcie śladów tutaj. I zabierzcie... tak, weźcie ze sobą kaprala Tyłeczka. Badał już tę sprawę. Angua też pochodzi z Überwaldu, Tyłeczek. Może macie jakichś wspólnych znajomych czy coś w tym rodzaju.
Marchewa uprzejmie skinął głową. Twarz Angui stężała nagle.
– Ach, h’druk g’har dStrash, Ml’chu – powiedział Marchewa. – H’h Angua tfunkcjonariush... Angua g’har, b’hk bargr’a Ml’chu Kad’k...
Angua skupiła się.
– Grr’dukk d’buz-h’drak... – wymówiła z pewnym trudem.
Marchewa roześmiał się głośno.
– Powiedziałaś „nieduże rozkoszne narzędzie górnicze damskiej natury”!
Cudo wytrzeszczył oczy; Angua odpowiedziała mu niewinnym spojrzeniem.
– Krasnoludzi jest trudny – wymamrotała – jeśli ktoś nie jadł żwiru od urodzenia.
Cudo wciąż patrzył tępo.
– Eee... dziękuję – wykrztusił. – Ja, tego... może pójdę i posprzątam.
– Co z lordem Vetinari? – zainteresował się Marchewa.
– Do tej sprawy przydzieliłem mojego najlepszego człowieka – odparł Vimes. – Godny zaufania, niezawodny, wszystkie przejścia w tym pałacu zna jak własną kieszeń. Inaczej mówiąc, ja sam się nią zajmuję.
Nadzieja na twarzy Marchewy zmieniła się w zdziwienie i urazę.
– Nie chce pan pomocy? Mógłbym...
– Nie. Zrób przyjemność staremu człowiekowi. Chcę, żebyś wrócił na komendę i dopilnował tam wszystkiego.
– To znaczy czego?
– Wszystkiego! Poradzisz sobie. Poprzekładaj papiery. Trzeba ułożyć nowy grafik służb. Pokrzycz na ludzi! Poczytaj raporty!
Marchewa zasalutował.
– Tak jest, panie komendancie.
– Dobrze. Ruszaj.
A jeśli cokolwiek zdarzy się Vetinariemu, dodał w myślach Vimes, patrząc na idącego do drzwi przygnębionego Marchewę, nikt nie będzie mógł powiedzieć, że byłeś w pobliżu.

Mała kratka w bramie do Królewskiego Kolegium Heraldycznego odskoczyła przy stłumionym akompaniamencie ryków i stęknięć.
– Tak? – zapytał głos. – Czegóż chcecie?
– Jestem kapral Nobbs – przedstawił się Nobby.
Oko przysunęło się do otworu. Dokładnie obejrzało sobie pełny, przerażający zakres boskiego rękodzieła, jakim był kapral Nobbs.
– Czyś jest pawianem? Zamawialiśmy jednego...
– Nie – zaprzeczył Nobby. – Przyszedłem w sprawie jakiejś tarczy.
– Ty? – Właściciel głosu bardzo jasno dał do zrozumienia, iż zdaje sobie sprawę z istnienia stopni szlachectwa sięgających od poziomu powyżej królewskiego w dół aż do gminu. I że jeśli chodzi o kaprala Nobbsa, powinna powstać całkiem nowa kategoria, może „najgminniejszy”.
– Tak mi powiedzieli – wyjaśnił żałośnie Nobby. – Chodzi o ten pierścień, co go mam.
– Idź do tylnej furtki – polecił głos.

Cudo porządkował zaimprowizowane wyposażenie, jakie zmieścił w wygódce, kiedy nieoczekiwany dźwięk kazał mu się obejrzeć. W drzwiach stała Angua.
– Czego chcesz? – zapytał.
– Niczego. Pomyślałam tylko, że powinnam ci powiedzieć: nie martw się, nikomu nie powiem, jeśli nie zechcesz.
– Nie wiem, o czym mówisz.
– Myślę, że kłamiesz.
Trzasnęła upuszczona probówka. Cudo opadł na stołek.
– Jak to odgadłaś? – zapytał. – Nawet inne krasnoludy nie wiedzą. Tyle starań...
– Powiedzmy... że mam szczególny talent.
Cudo zaczął odruchowo czyścić dzbanek.
– Nie wiem, czemu się tak denerwujesz – mówiła Angua. – Myślałam, że krasnoludy i tak prawie nie zauważają różnicy między kobietami a mężczyznami. Połowa krasnoludów, których zamykamy z dwudziestego trzeciego, to kobiety, wiem o tym, i najtrudniej je uspokoić...
– Co to jest dwudziesty trzeci?
– „Bieganie i wrzeszczenie na ludzi w stanie upojenia alkoholowego oraz usiłowanie odcięcia im nóg na wysokości kolan”. Łatwiej nadać wykroczeniom numery, niż opisywać je za każdym razem. Posłuchaj, w tym mieście jest mnóstwo kobiet, które chciałyby żyć na sposób krasnoludów. Pomyśl, jaki mają wybór? Barmanka, szwaczka albo czyjaś żona. A wy możecie robić wszystko to co mężczyźni...
– Pod warunkiem że robimy tylko to co mężczyźni – mruknęła Cudo.
Angua urwała na moment.
– Och – powiedziała. – Rozumiem. Aha. Znam tę śpiewkę.
– Nie umiem utrzymać topora! – poskarżyła się Cudo. – Boję się walki! Uważam, że piosenki o złocie są głupie! Nienawidzę piwa! Nie potrafię nawet pić po krasnoludziemu! Kiedy próbuję żłopać, topię krasnoluda siedzącego za mną!
– Rozumiem, że nie jest ci łatwo.
– Widziałam tu dziewczynę idącą ulicą i niektórzy mężczyźni gwizdali za nią! I możecie nosić sukienki! Kolorowe!
– Coś podobnego. – Angua starała się ukryć uśmiech. – Od jak dawna damy krasnoludów tak uważają? Myślałam, że są zadowolone z sytuacji...
– Och, łatwo być zadowoloną, kiedy nie zna się niczego innego – odparła z goryczą Cudo. – Portki z kolczugi wystarczą, dopóki ktoś nie słyszał o dessach.
– Des... A tak. Dessous. Tak.
Starała się odczuwać sympatię i stwierdziła, że naprawdę ją czuje. Chociaż musiała się powstrzymywać, by nie powiedzieć: Ty przynajmniej nie musisz szukać odzieży, którą łatwo rozpinać łapami.
– Pomyślałam, że przyjadę tutaj i poszukam sobie innej pracy – skarżyła się Cudo. – Dobrze sobie radzę z szyciem, więc poszłam do Gildii Szwaczek, ale... – Zarumieniła się pod gęstą brodą.
– Tak – przyznała Angua. – Wiele osób popełnia ten błąd. – Wyprostowała się i poprawiła półpancerz. – W każdym razie zrobiłaś dobre wrażenie na komendancie Vimesie. Myślę, że ci się u nas spodoba. W straży każdy ma jakieś problemy. Normalni ludzie nie zostają policjantami. Poradzisz sobie.
– Komendant Vimes jest trochę... – zaczęła Cudo.
– Jest całkiem w porządku, kiedy ma dobry nastrój. Chciałby się napić, ale ostatnio nawet nie próbuje. Wiesz, jak jest, jeden kieliszek to za dużo, a dwa za mało... Dlatego jest taki nerwowy. Kiedy ma zły nastrój, nadepnie ci na palce, a potem zacznie wrzeszczeć, że nie stoisz prosto.
– Ty jesteś normalna – stwierdziła nieśmiało Cudo Tyłeczek. – Ciebie lubię.
Angua poklepała ją po głowie.
– Teraz tak mówisz, ale kiedy już tu trochę pobędziesz, przekonasz się, że czasami bywam prawdziwą suką... Co to takiego?
– Co?
– To... malowidło. Z oczami.
– Albo dwoma punktami czerwonego światła – uzupełniła Cudo.
– Ach, tak?
– Myślę, że to ostatnia rzecz, jaką widział ojciec Tubelcek.
Angua przypatrywała się czarnemu prostokątowi. Pociągnęła nosem.
– Znowu!
Cudo cofnęła się o krok.
– Co? Co?
– Skąd dochodzi ten zapach? – zapytała Angua.
– Nie ode mnie! – zapewniła pospiesznie krasnoludka.
Angua chwyciła z blatu niedużą miseczkę i powąchała zawartość.
– To jest to! Czułam ten zapach w muzeum! Co to takiego?
– Zwykła glina. Była na podłodze w pokoju, gdzie zginął ten stary kapłan. Pewnie ktoś wniósł na butach.
Angua roztarła trochę substancji między palcami.
– Myślę, że to zwykła garncarska glina – stwierdziła Cudo. – Używaliśmy jej w gildii. Do produkcji naczyń – dodała na wypadek, gdyby Angua nie zrozumiała. – No wiesz, tygli i takich różnych. A tutaj wygląda, jakby ktoś próbował ją wypalić, ale źle dobrał temperaturę. Dlatego się kruszy.
– Garncarstwo... – powtórzyła Angua. – Znam jednego garncarza...
Raz jeszcze zerknęła na ikonogram.
Proszę, nie, pomyślała. Nie któryś z nich.

Wrota frontowej bramy Królewskiego Kolegium Heraldycznego stały otworem – oba skrzydła. Dwóch heroldów krzątało się z podnieceniem dookoła kaprala Nobbsa, który właśnie wychodził.
– Czy wasza miłość uzyskał wszystko, czego potrzebuje?
– Nfff – odparł Nobby.
– Jeśli tylko moglibyśmy pomóc...
– Nfff.
– W czymkolwiek...
– Nfff.
– Przykro nam z powodu butów waszej miłości, ale wyvern źle się czuł. Wykruszy się bez śladu, kiedy wyschnie.
Nobby odmaszerował alejką.
– Nawet chodzi szlachetnie, nie sądzisz?
– Raczej... raczej chwiejnie niż szlachetnie.
– To niegodne, że jest ledwie kapralem. Człowiek z takiego rodu...

Troll Wulkanit cofał się, aż oparł się plecami o koło garncarskie.
– Żem tego nie zrobił – oznajmił.
– A czego? – spytała Angua.
Zawahał się.
Wulkanit był wielki i... no, skalisty. Sunął ulicami Ankh-Morpork niczym góra lodowa i jak w górze lodowej było w nim coś więcej, niż dało się zauważyć na pierwszy rzut oka. Zajmował się dostarczaniem towarów. Był też dryferem, czyli kimś takim jak paser, tylko o wiele twardszym i trudniejszym do pobicia. Wulkanit nigdy nie zadawał zbędnych pytań, ponieważ żadnego nie potrafił wymyślić.
– Niczego – odpowiedział wreszcie. Zawsze uważał, że ogólne zaprzeczenia są lepsze od specyficznych negacji.
– Miło mi to słyszeć – zapewniła Angua. – A... skąd bierzesz swoją glinę?
Troll zmarszczył czoło, próbując przewidzieć, do czego może prowadzić takie pytanie.
– Mam kity – zapewnił. – Za wszystko żem płacił jak należy.
Angua skinęła głową. Prawdopodobnie nie kłamał. Wulkanit, chociaż sprawiał wrażenie osoby, która bez wyrwania komuś ręki nie potrafi policzyć do dziesięciu, i chociaż utrzymywał bliskie stosunki ze złożoną hierarchią przestępczą miasta, znany był z tego, że płacił swoje rachunki. Jeśli chce się odnieść sukces w świecie przestępczym, trzeba mieć reputację uczciwego człowieka.
– Widziałeś kiedyś glinę podobną do tej? – zapytała, demonstrując mu próbkę.
– To przecie glina. – Wulkanit uspokoił się nieco. – Bez przerwy widzę jakąś glinę. Nie ma numerów seryjnych. Glina to glina. Robi się z niej cegły, garnki i takie tam. W mieście jest cała kupa garncarzy i wszyscy taką mamy. Co chcesz wiedzieć o glinie?
– Możesz określić, skąd pochodzi?
Wulkanit wziął kawałek, powąchał, przetoczył w palcach.
– To chłam – stwierdził wyraźnie zadowolony, że rozmowa zeszła z tematu jego spraw osobistych. – Znaczy... marna glina, akurat dla takich paniuś garncarek z dyndającymi kolczykami, co to robią kubki do kawy, że się ich dwoma rękami nie podniesie. – Znowu ugniótł glinę w palcach. – I jeszcze ma dużo grysu. To takie kawałki starych garnków, rozbite na drobno. Glina od tego mocniejsza. – Roztarł ją po raz kolejny. – A ta była niby podgrzana, ale nie wypalona jak trza.
– Ale nie wiesz, skąd pochodzi?
– Z ziemi, paniusiu. Tyle mogę powiedzieć. – Wulkanit był już całkiem spokojny, gdyż okazało się, że pytania nie mają nic wspólnego z takimi sprawami jak ostatni transport pustych wewnątrz figur lub innymi podobnej natury. Jak często się zdarza w takich sytuacjach, próbował być pomocny. – Chodźcie no popatrzyć.
Odszedł. Strażniczki ruszyły za nim przez magazyn, obserwowane przez grupę czujnych trolli. Nikt nie lubił z bliska oglądać policjantów – a już zwłaszcza ktoś, kto pracował w garncarni Wulkanita, bo było tu cicho i przytulnie, a on akurat szukał miejsca, żeby przyczaić się na parę tygodni. Poza tym, choć sporo ludzi przybywało do Ankh-Morpork, gdyż było to miasto wielu możliwości, im chodziło często o możliwość uniknięcia powieszenia, ścięcia albo ćwiartowania za zbrodnie, które pozostawiali za sobą w górach.
– Nie rozglądaj się – poradziła Angua.
– Czemu? – zdziwiła się Cudo.
– Bo jesteśmy tylko we dwie, a ich jest ponad dwudziestu. A cała nasza odzież jest szyta dla osób mających pełny zestaw rąk i nóg.
Wulkanit wyprowadził je przez drzwi na dziedziniec za fabryką. Garnki stały tu na piętrowo ustawionych paletach, cegły suszyły się w długich rzędach. A pod prymitywną wiatą leżało kilka wielkich pryzm gliny.
– Tam – oświadczył wspaniałomyślnie Wulkanit. – Glina.
– Czy ma jakąś specjalną nazwę, kiedy leży w takich stosach? – spytała lękliwie Cudo. Dotknęła gliny palcem.
– Tak – przyznał troll. – Technicznie nazywamy to kopcem.
Angua smętnie pokręciła głową. To tyle, jeśli chodzi o ślady. Glina jest po prostu gliną. Miała nadzieję, że istnieją różne jej rodzaje, a okazuje się, że jest zwyczajna jak piasek.
Wtedy właśnie Wulkanit udzielił policji Pomocy w Śledztwie.
– Będzie wam przeszkadzać, jak was wypuszczę tylnym wyjściem? – wymamrotał. – Bo pomoc mi denerwujecie i potem robią garnki, co ich nie sprzedam.
Wskazał bramę w tylnej części muru, tak szeroką, by mógł przez nią przejechać wóz. Potem pogmerał w kieszeni fartucha i wyjął duży pęk kluczy. Kłódka na bramie była duża, błyszcząca i nowa.
– Boisz się złodziei? Ty?! – spytała zaskoczona Angua.
– To było nie fair, paniusiu – odparł urażony Wulkanit. – Jacyś mnie tu wyłamali stary zamek, jak podprowadzili materiał. Będzie trzy, cztery miesiące temu.
– Obrzydliwe, prawda? – stwierdziła współczująco Angua. – Człowiek się pewnie zastanawia, po co w ogóle płaci podatki.
Na swój sposób Wulkanit był o wiele bardziej inteligentny niż – na przykład – pan Staloskórka. Zignorował tę uwagę.
– Ukradli glinę? – zainteresowała się Cudo.
– Nie jest droga, ale idzie o zasadę – odparł. – I nie wiem, po co się męczyli. Niezła robota, kiedy pół tony gliny tak sobie znika za bramą.
Angua przyjrzała się kłódce.
– Rzeczywiście – przyznała zamyślona.
Brama zatrzasnęła się za nimi z hukiem. Znalazły się w zaułku za murem.
– Zabawne, że ktoś ukradł kopiec gliny – stwierdziła Cudo. – Ten Wulkanit zawiadomił straż?
– Nie przypuszczam. Komary nie skarżą się za głośno, kiedy coś je ukąsi. Poza tym Detrytus podejrzewa, że Wulkanit jest zamieszany w przemyt slabu w góry, i aż go świerzbi, żeby się tu rozejrzeć. Wiesz co? Formalnie to wciąż jest mój dzień wolny. – Cofnęła się i przyjrzała wysokiemu, uzbrojonemu w kolce murowi wokół fabryki. – Czy da się wypalać glinę w piecu piekarskim? – zapytała.
– Ależ skąd.
– Nie jest wystarczająco gorący?
– Nie, ma nieodpowiedni kształt. Niektóre garnki wypalą się na twardo, ale inne będą jeszcze zielone. Czemu pytasz?
Właśnie, dlaczego spytałam? – zastanowiła się Angua. A, do licha z tym...
– Masz ochotę się czegoś napić?
– Ale nie piwa – uprzedziła szybko Cudo. – I nie w miejscu, gdzie trzeba śpiewać przy piciu. Albo klepać się po kolanach.
Angua ze zrozumieniem pokiwała głową.
– Gdzieś, krótko mówiąc, gdzie nie ma krasnoludów?
– No... tak.
– Tam, dokąd idziemy, to żaden problem.

Mgła gęstniała szybko. Przez cały ranek wisiała w zaułkach i wejściach do piwnic, a teraz powracała na noc. Wznosiła się z ziemi i z rzeki, opadała z nieba – lepka, żółtawa i gryząca chmura, rzeka Ankh w postaci drobnych kropelek. Przedostawała się przez szczeliny i wbrew zdrowemu rozsądkowi potrafiła przetrwać w oświetlonych pomieszczeniach, wypełniając powietrze oparem, od którego łzawiły oczy i trzaskały płomyki świec. Na ulicy każda postać wyrastała groźnie, każdy kształt stawał się zagrożeniem...
W ponurym zaułku Angua wyprostowała się i pchnęła drzwi.
Nastrój w wąskiej, niskiej, a przede wszystkim ciemnej sali zmienił się, gdy przestąpiła próg. Jeden moment w czasie zadźwięczał niczym szklany puchar... po czym nastąpiło wrażenie uspokojenia. Ludzie odwrócili się na krzesłach.
Rzeczywiście, siedzieli. I zapewne byli ludźmi.
Cudo przysunęła się do Angui.
– Jak się nazywa ten lokal? – szepnęła.
– Właściwie nie ma nazwy. Ale czasami mówimy o nim Katafalki.
– Z zewnątrz nie wyglądał na tawernę. Jak go znalazłaś?
– Jego się nie znajduje. Tutaj... jakoś się ciąży ku niemu.
Cudo rozejrzała się nerwowo. Nie była pewna, gdzie się znalazła – tyle że gdzieś w labiryncie uliczek w rejonie targu bydła.
Angua podeszła do baru. Z półmroku wyłonił się ciemniejszy kształt.
– Witaj, Anguo – odezwał się głębokim, dźwięcznym głosem. – Sok owocowy, tak?
– Tak. Schłodzony.
– A krasnolud?
– Zje go na surowo! – zawołał ktoś w głębi sali.
W ciemnościach zabrzmiały ciche śmiechy. Niektóre wydały się Cudo jakieś dziwne. Nie potrafiła sobie wyobrazić, że wydobywają się z normalnych warg.
– Ja też poproszę sok – wyjąkała.
Angua zerknęła na krasnoludkę. Czuła dziwną wdzięczność, że wygłoszona w ciemności uwaga przemknęła ponad niedużą głową. Odpięła odznakę i ostrożnie, z namaszczeniem położyła ją na ladzie. Brzęknęło.
Angua pochyliła się i pokazała człowiekowi za barem ikonogram.
O ile to był człowiek. Cudo nie miała pewności. Nad barem wisiał napis „Nigdy się nie zmieniasz?”.
– Wiesz o wszystkim, co się dzieje, Igor – powiedziała Angua. – Wczoraj zabito dwóch starych ludzi. A ostatnio ktoś ukradł trollowi Wulkanitowi ładunek gliny. Słyszałeś o tym?
– A czemu cię to interesuje?
– Zabijanie starych ludzi jest wbrew prawu. Oczywiście, wiele rzeczy narusza prawo, więc w straży jesteśmy bardzo zapracowani. Chcielibyśmy się zajmować tylko tymi ważnymi. W przeciwnym razie musielibyśmy się zajmować nieważnymi. Czy mówię jasno?
Cień rozważył jej słowa.
– Idźcie usiąść – rzekł w końcu. – Przyniosę wam drinki.
Angua poprowadziła Cudo do stolika we wnęce. Klienci przestali się nimi interesować. Znowu zabrzmiał przyciszony gwar rozmów.
– Co to za lokal? – spytała szeptem Cudo.
– To... taki, gdzie ludzie mogą być sobą – odparła wolno Angua. – Ludzie, którzy... gdzie indziej muszą być bardziej ostrożni. Rozumiesz?
– Nie.
Angua westchnęła.
– Wampiry, zombi, strachy, ghoule... nieum... żywi inaczej – poprawiła się szybko. – Ludzie, którzy przez cały czas muszą bardzo uważać, żeby nikogo nie przerazić, żeby się dopasować. Tak się to tutaj odbywa. Dopasuj się, znajdź jakąś pracę, nie strasz innych, a pewnie nie zobaczysz przed domem tłumu z widłami i pochodniami. Ale czasami dobrze jest zajrzeć gdzieś, gdzie wszyscy znają twój kształt.
Teraz, kiedy oczy Cudo przywykły do słabego oświetlenia, zaczęła rozróżniać przy stolikach niezwykłe sylwetki. Niektóre były o wiele większe od ludzkich, inne miały spiczaste uszy albo długie pyski.
– Kim jest ta dziewczyna? – spytała. – Wygląda... normalnie.
– To Violet, wróżka zębuszka. A obok niej siedzi Schleppel, strach.
W odległym kącie siedziało coś skulonego pod obszernym płaszczem, w spiczastym kapeluszu z szerokim rondem.
– A ten?
– To Stary Kłopot – wyjaśniła Angua. – I jeśli chcesz mojej rady, zapomnij o nim.
– Eee... są tu jakieś wilkołaki?
– Jeden czy dwa.
– Nienawidzę wilkołaków.
– Tak?
Najdziwniejsza klientka siedziała samotnie przy małym, okrągłym stoliku. Sprawiała wrażenie zwyczajnej, bardzo starej kobiety w szalu i słomkowym kapeluszu z kwiatami. Patrzyła przed siebie z wyrazem dobrodusznej bezcelowości. W tym otoczeniu wydawała się bardziej przerażająca niż wszystkie inne widmowe postacie.
– Kim ona jest? – syknęła Cudo.
– Ona? Ach, to pani Gammage.
– A co robi?
– Robi? Wiesz, przychodzi tu prawie codziennie, na drinka i żeby mieć jakieś towarzystwo. Czasami śpiewamy... śpiewają. Stare piosenki, takie, które pamięta. Jest praktycznie ślepa. Jeśli pytałaś, czy jest nieumarła, to nie, nie jest. Nie jest ani wampirem, ani wilkołakiem, zombi czy strachem. Zwyczajna starsza pani.
Potężny kosmaty stwór zatrzymał się przy stoliku pani Gammage i postawił przed nią szklaneczkę.
– Porto z cytryną. Proszę bardzo, pani Gammage – zahuczał.
– Twoje zdrowie, Charlie! – zaśmiała się staruszka. – Jak idą interesy w hydraulice?
– Całkiem dobrze, skarbie – odparł strach i zniknął w mroku.
– To był hydraulik? – zdumiała się Cudo.
– Ależ skąd. Nie wiem, kim był ten Charlie. Pewnie umarł już lata temu. Ale ona myśli, że strach to właśnie on, a kto by chciał wyprowadzać ją z błędu?
– Chcesz powiedzieć, że ona nie wie, co to za lokal...
– Przychodziła tu od samego początku, kiedy to była jeszcze tawerna Pod Koroną i Toporem. Nikt nie chce jej martwić. Wszyscy lubią panią Gammage. Dbają o nią. Pomagają jej w różnych drobiazgach.
– Jak?
– No, słyszałam na przykład, że w zeszłym miesiącu ktoś włamał się do jej mieszkania i ukradł parę rzeczy...
– Nie wygląda mi to na wielką pomoc.
– ...ale następnego dnia wszystko wróciło, a na Mrokach znaleziono paru złodziei bez kropli krwi w żyłach. – Angua uśmiechnęła się i podjęła drwiącym tonem: – Słyszy się wiele złego o nieumarłych, ale jakoś nikt nie opowiada o wspaniałej pracy, jaką wykonują dla społeczeństwa.
Podszedł barman Igor. Wyglądał mniej więcej jak człowiek, jeśli nie liczyć włosów na grzbietach dłoni i pojedynczej, nierozdzielonej brwi przecinającej całe czoło. Rzucił na blat dwie podkładki i postawił szklanki.
– Pewnie wolałabyś siedzieć teraz w barze krasnoludów – odezwała się Angua. Uniosła podkładkę, by zobaczyć dolną powierzchnię.
Cudo rozejrzała się. Do tej pory – gdyby to rzeczywiście był bar krasnoludów – podłoga lepiłaby się od piwa, w powietrzu fruwałaby piana, a klienci by śpiewali. Śpiewaliby pewnie najnowszą piosenkę krasnoludów, „Złoto, złoto, złoto”, albo starą, ale wciąż popularną „Złoto, złoto, złoto”, albo może przebój wszech czasów, „Złoto, złoto, złoto”. Za parę minut ktoś rzuciłby pierwszym toporem.
– Nie – oświadczyła. – Aż tak źle być nie może.
– Wypij – poradziła Angua. – Musimy wyjść i... coś obejrzeć.
Wielka kosmata łapa chwyciła ją nagle za przegub. Angua uniosła głowę i spojrzała na przerażające oblicze: tylko oczy, usta i sierść.
– Witaj, Shlitzen – powiedziała spokojnie.
– Ha! Słyszałem, że pewien baron jest z ciebie naprawdę niezadowolony – oznajmił Shlitzen; alkohol krystalizował mu się w oddechu.
– To moja sprawa. Czemu nie wrócisz za drzwi, jak dobry strach?
– Ha! Mówi, że przynosisz hańbę Staremu Krajowi...
– Puść, proszę. – Skóra Angui zbielała w miejscu, gdzie ściskał ją strach.
Cudo spoglądała to na przegub Angui, to na stracha. Choć chudy, mięśnie prężyły mu się na ramieniu niczym paciorki na drucie.
– Ha! Nosisz odznakę! – parsknął. – Jaki porządny wi...
Angua poruszyła się tak szybko, że zmieniła się niemal w rozmazaną plamę. Wolną ręką wyszarpnęła coś zza pasa, potrząsnęła i zarzuciła Shlitzenowi na głowę. Puścił ją, stanął wyprostowany i kołysał się lekko w przód i w tył, pojękując cicho. Na jego głowie, falując koło uszu jak zawiązana w czterech rogach chustka plażowicza z kalekim wyczuciem stylu, spoczywał nieduży kwadrat z grubego materiału.
Angua odsunęła krzesło i chwyciła podkładkę. Mgliste postacie pod ścianami pomrukiwały niegłośno.
– Wynośmy się stąd – powiedziała. – Igor, daj nam pół minuty, a potem możesz zdjąć z niego kocyk. Chodźmy.
Wybiegły pospiesznie. Mgła zmieniła już światło słońca w jego dyskretną sugestię, ale w porównaniu z mrokiem w Katafalkach dzień i tak był oślepiająco jasny.
– Co mu się stało? – spytała Cudo, biegnąc, by dotrzymać kroku towarzyszce.
– Niepewność egzystencjalna. Nie wie, czy istnieje, czy nie. Wiem, okrutne, ale to jedyny znany nam sposób, który skutkuje na strachy. Najlepszy jest kocyk, niebieski i puszysty. – Zauważyła tępe spojrzenie Cudo. – No wiesz, strachy sobie idą, kiedy schowasz głowę pod koc. Wszyscy to wiedzą, prawda? Więc jeśli to im schowasz głowę pod koc...
– Aha, rozumiem. Paskudnie...
– Za dziesięć minut mu przejdzie.
Angua rzuciła podstawkę w boczny zaułek.
– A o co chodziło z tym baronem?
– Wiesz, nie słuchałam go – odparła ostrożnie Angua.
Cudo zadrżała we mgle, ale nie tylko od chłodu.
– Mówił, jakby pochodził w Überwaldu, jak my. Był tam taki baron, mieszkał niedaleko nas i nie znosił, żeby ludzie wyjeżdżali.
– Tak?
– Cała rodzina była wilkołakami. Któryś z nich zjadł mojego kuzyna.
Wspomnienia zawirowały Angui w głowie. Nawiedzały ją dawne posiłki, z czasów, zanim jeszcze powiedziała: Nie, nie można dłużej tak żyć. Krasnolud, krasnolud... Nie, była prawie pewna, że nigdy... Rodzina zawsze pokpiwała z jej gustów kulinarnych.
– Dlatego ich nie znoszę – mówiła dalej Cudo. – Pewnie, ludzie mówią, że da się je oswoić, ale moim zdaniem kto raz był wilkiem, zawsze będzie wilkiem. Nie można im ufać. Są złe z natury, prawda? W każdej chwili mogą wrócić do dzikiego życia. Tak uważam.
– Może masz rację.
– A najgorsze jest to, że zwykle chodzą sobie wśród nas i wyglądają jak prawdziwi ludzie.
Angua zamrugała, zadowolona z podwójnego maskowania: mgły i absolutnego zaufania Cudo.
– Chodź, jesteśmy prawie na miejscu.
– Gdzie?
– Spotkamy tu kogoś, kto albo sam jest mordercą, albo wie, kim jest morderca.
Cudo stanęła jak wryta.
– Ale ty masz tylko miecz, a ja nawet tego nie...
– Nie martw się, broń nie będzie nam potrzebna.
– To dobrze.
– I tak by się na nic nie przydała.
– Och...

Vimes wyjrzał z gabinetu, żeby sprawdzić, co to za krzyki na dole. Siedzący przy biurku dyżurnego kapral miał kłopoty.
– Znowu? Ile już razy był pan zabity w tym tygodniu?
– Robiłem tylko to, co do mnie należy! – zapewnił niewidoczny rozmówca.
– Pakował pan czosnek? Przecież pan jest wampirem, prawda? Zobaczmy, na jakich stanowiskach pan ostatnio pracował... Ostrzyciel żerdzi w firmie stawiającej płoty, tester okularów słonecznych dla Argus-Optyka... Czy to tylko ja mam takie wrażenie, że jest w tym pewien wyraźny trend...
– Przepraszam, panie komendancie...
Vimes obejrzał się na uśmiechniętą twarz, której właściciel chciał czynić światu jedynie dobro, nawet jeśli świat wolałby raczej coś innego.
– Och, funkcjonariusz Wizytuj. W tej chwili jestem, niestety, raczej zajęty i nie mam nawet pewności, czy posiadam duszę nieśmiertelną, cha, cha... Może zajrzelibyście później, kiedy...
– Chodzi o te słowa, które kazał mi pan sprawdzić – powiedział z wyrzutem Wizytuj.
– Jakie słowa?
– Te, które ojciec Tubelcek wypisał własną krwią. A pan kazał mi sprawdzić, co znaczą.
– A tak. Wejdźcie do gabinetu. – Vimes odprężył się wyraźnie. Nie czekała go kolejna trudna rozmowa na temat stanu jego duszy i konieczności wyszorowania jej i ogólnego mycia, zanim dosięgnie go wieczne potępienie. Tym razem chodziło o coś ważnego...
– To starożytny cenotyński, sir. Tekst pochodzi z jednej z ich świętych ksiąg, choć oczywiście, kiedy mówię „świętych”, pomijam fakt, że zasadniczo zbłądzili w...
– Tak, tak, na pewno. – Vimes usiadł przy biurku. – Czy przypadkiem te słowa to: „Pan X to zrobił, argh, argh, argh”?
– Nie. Takie zdanie nie występuje w żadnej znanej świętej księdze, sir.
– Szkoda – mruknął Vimes.
– Poza tym zbadałem inne dokumenty znalezione w jego pokoju. Ten tekst nie został chyba spisany ręką zmarłego, sir.
Vimes poweselał.
– Aha! Ktoś inny? Czy może jest tam napisane: „Masz, ty draniu, całe wieki czekaliśmy, żeby cię dorwać za to, co zrobiłeś przed laty”?
– Nie, sir. Takie sformułowanie także nie występuje w żadnej świętej księdze – odparł funkcjonariusz Wizytuj i zawahał się. – Oprócz apokryfów do „Mściwego Testamentu Offlera” – dodał uczciwie. – Znalezione słowa pochodzą z cenotyńskiej „Księgi Prawdy”... – prychnął lekceważąco. – Tak ją nazywają. Ich fałszywy bóg...
– Czy mogę dostać tłumaczenie i zostawić na boku religioznawstwo porównawcze?
– Oczywiście, sir. – Funkcjonariusz Wizytuj był urażony, ale rozwinął kartkę papieru. Wzgardliwie pociągnął nosem. – To są zasady, jakie bóg rzekomo przekazał pierwszym ludziom, których wypiekł z gliny, sir. Takie jak „Będziesz pracował owocnie przez wszystkie dni swego żywota”, sir, i „Nie będziesz zabijał” czy „Będziesz pokorny”. Takie rzeczy.
– I to wszystko? – zdziwił się Vimes.
– Tak jest, sir.
– Tylko religijne cytaty?
– Tak.
– Macie pomysł, dlaczego miał je wsunięte w usta? Biedak wyglądał, jakby chciał zapalić ostatniego papierosa.
– Nie, sir.
– Mógłbym zrozumieć, gdyby to było coś w rodzaju „powalisz nieprzyjacioły swoje”. Ale z tego wynika tylko „pilnuj swojej roboty i nie rób kłopotów”.
– Ceno był dość liberalnym bogiem, sir. Nie miał wielkich wymagań, jeśli idzie o przykazania.
– Wydaje się prawie porządny, jak na boga.
Wizytuj spojrzał na niego z dezaprobatą.
– Cenotyni przez niemal pięćset lat ginęli, tocząc najkrwawsze wojny na kontynencie.
– Chcesz wychować kongregację, nie oszczędzaj piorunów, co? – mruknął Vimes.
– Słucham, sir?
– Nic takiego. No cóż, dziękuję, funkcjonariuszu. Ja, tego... dopilnuję, żeby powiadomić kapitana Marchewę, dziękuję raz jeszcze, nie pozwólcie mi przeszkadzać...
Rozpaczliwie zwiększając tempo mówienia, Vimes nie zdążył jednak powstrzymać Wizytuja przed wyjęciem spod pancerza zwoju papieru.
– Przyniosłem panu najnowszy numer magazynu „Nieupiększane Fakty” i „Wartownię” z tego miesiąca. Zawierają liczę artykuły, które z pewnością pana zainteresują; wśród nich odezwę pastora Nosala Domokrążcy do wiernych, by stanęli mężnie i szczerze przemawiali do ludzi przez szczeliny na listy.
– Hm... bardzo dziękuję.
– Nie mogłem nie zauważyć, sir, że broszury i magazyny, które dałem panu w zeszłym tygodniu, wciąż leżą na pańskim biurku, gdzie je zostawiłem.
– No tak, niestety, bardzo mi przykro, ale wiecie, jak to jest, mamy ostatnio tyle roboty, że trudno znaleźć wolną chwilę...
– Nigdy nie jest za wcześnie, by pomyśleć o wiecznym potępieniu, sir.
– Myślę o nim przez cały czas, funkcjonariuszu. Dziękuję.
To nieuczciwe, pomyślał Vimes, gdy Wizytuj zniknął za drzwiami. Na miejscu zbrodni, na moim terenie, zostaje liścik. I czy ma tyle przyzwoitości, by być groźbą śmierci? Nie. Ostatnimi słowami nakreślonymi ręką konającego, który chciał wskazać swego mordercę? Też nie. To tylko jakiś religijny bełkot. Na co komu takie ślady, które są bardziej tajemnicze od samej tajemnicy?
Zapisał kilka słów na tłumaczeniu i rzucił kartkę do tacy z pismami przychodzącymi.

Zbyt późno Angua przypomniała sobie, że w tych dniach miesiąca unika odwiedzin w dzielnicy rzeźni.
W każdej chwili mogła się zmienić świadomie. O tym właśnie ludzie często zapominali, myśląc o wilkołakach. Wiedzieli jednak to, co najważniejsze: księżyc w pełni uwalniał transformację w sposób nieodparty; promienie sięgały do centrów pamięci morficznej i przesuwały wszystkie przełączniki, czy tego chciała, czy nie. Do pełni pozostało jeszcze tylko kilka dni. Ale dobiegający z rzeźni rozkoszny zapach krwi oraz zwierząt w zagrodach atakował jej ścisły wegetarianizm. Konflikt ten wprowadzał ją w syndrom napięcia przedpełniowego.
Spojrzała na mroczny budynek.
– Myślę, że wejdziemy tylną bramą – stwierdziła. – I możesz zapukać.
– Ja? W ogóle nie zwrócą na mnie uwagi!
– Pokażesz im odznakę i powiesz, że jesteś ze straży.
– Zignorują mnie! Wyśmieją!
– Wcześniej czy później będziesz musiała to zrobić. No, dalej.
Otworzył im krępy mężczyzna w zakrwawionym fartuchu. Był nieco zaszokowany, kiedy krasnoludzia dłoń chwyciła go za pasek, a druga krasnoludzia dłoń pojawiła mu się przed twarzą; ściskała odznakę. Dobiegający z okolic pępka krasnoludzi głos zawołał:
– Jesteśmy ze straży, jasne? Tak! A jeśli nas nie wpuścisz, przyrządzimy sobie twoje flaki na przekąskę!
– Niezłe podejście – mruknęła Angua. Odstawiła Cudo na bok i uśmiechnęła się do rzeźnika promiennie. – Pan Sock? Chcemy porozmawiać z pańskim pracownikiem, panem Dorflem.
Rzeźnik nie doszedł jeszcze do siebie po wystąpieniu Cudo, ale zdołał się jakoś opanować.
– Dorflem? Panem? Co znowu przeskrobał?
– Chcemy tylko porozmawiać. Możemy wejść?
Pan Sock zerknął na Cudo, która dygotała jeszcze ze zdenerwowania i emocji.
– A mam jakiś wybór? – zapytał.
– Powiedzmy... ma pan swego rodzaju wybór – odparła Angua.
Starała się zamknąć nozdrza przed kuszącymi miazmatami krwi. W budynku znajdowała się nawet fabryka kiełbasek, wykorzystująca te wszystkie kawałki zwierząt, których w innym przypadku nikt by nie zjadł ani nawet nie rozpoznał. Odory rzeźni przewracały jej ludzki żołądek, ale gdzieś w głębi jakaś jej część żebrała, śliniła się do tych zmieszanych zapachów wieprzowiny, wołowiny, baraniny i...
– Szczury? – Pociągnęła nosem. – Nie wiedziałam, że zaopatruje pan także rynek krasnoludów, panie Sock.
Pan Sock nagle stał się człowiekiem, który bardzo chce wykazać się chęcią do współpracy.
– Dorfl! Chodź tu natychmiast!
Zastukały ciężkie kroki i nowa postać wyłoniła się zza wiszących rzędem wołowych tuszy.
Niektórzy ludzie nie lubią nieumarłych. Angua wiedziała, że komendant Vimes nie czuje się swobodnie w ich towarzystwie, chociaż ostatnio lepiej sobie z tym radził. Ludzie zawsze potrzebują kogoś, kto daje im poczucie wyższości. Żywi nienawidzili zatem nieumarłych, a nieumarli – poczuła, że odruchowo zaciska pięści – nieożywionych.
Golem Dorfl utykał lekko, ponieważ jedną nogę miał nieco krótszą od drugiej. Nie nosił ubrania, gdyż nie miał absolutnie nic do ukrycia, widziała więc plamy świeżej gliny, dodane przez lata do skorupy. Było ich tak wiele, że zaczęła się zastanawiać, jak jest stary. Twórca podjął próbę odwzorowania ludzkiej muskulatury, ale łaty nowej gliny niemal całkiem to zatarły. Stwór przypominał trochę naczynia, którymi pogardzał Wulkanit – te zrobione przez ludzi, którzy uważali, że ręczna robota musi wyglądać na ręczną i że wypalone w glinie odciski palców są oznaką konsekwencji.
O to właśnie chodziło. Ten stwór wyglądał na wykonanego ręcznie. Oczywiście, przez lata głównie sam się wykonał w kolejnych naprawach. Trójkątne oczy jarzyły się słabo – nie miały źrenic, tylko ciemnoczerwony blask tlącego się ognia.
Trzymał długi i ciężki tasak. Narzędzie ściągało ku sobie przerażony i zafascynowany wzrok Cudo. W drugiej ręce ściskał sznurek, na końcu którego przywiązany był duży, kosmaty i dość mocno cuchnący kozioł.
– Co robisz, Dorfl?
Golem skinął na kozła.
– Karmisz judascapa?
Dorfl przytaknął.
– Ma pan coś do roboty, panie Sock? – spytała Angua.
– Nie, ja...
– Ma pan coś do roboty, panie Sock – powtórzyła z naciskiem.
– Ach. Co? Tak. Ehm... tak. Pójdę i sprawdzę kotły z podrobami...
Odchodząc, rzeźnik stanął obok golema i pogroził mu palcem przed miejscem, gdzie znajdowałby się nos, gdyby golem miał nos.
– Jeśli znowu coś zmajstrowałeś...
– Przypuszczam, że tym kotłom przydałby się nadzór – rzuciła ostro Angua.
Odszedł pospiesznie.
Na dziedzińcu zapanowała cisza, choć przez mur przedostawały się odgłosy miasta. Z głębi rzeźni dobiegało czasem beczenie niespokojnej owcy. Dorfl stał nieruchomo; ściskał tasak i patrzył pod nogi.
– Czy to troll, który wygląda jak człowiek? – szepnęła Cudo. – Spójrz tylko na jego oczy.
– To nie jest troll – odparła Angua. – To golem, człowiek z gliny. Maszyna.
– Wygląda jak człowiek!
– To dlatego, że jest maszyną zbudowaną tak, by wyglądała jak człowiek.
Obeszła stwora dookoła.
– Chcę przeczytać twój chem, Dorfl – powiedziała.
Golem puścił kozła, uniósł tasak i z rozmachem wbił go w rzeźnicki pień obok Cudo – tak mocno, że krasnoludka odskoczyła. Następnie uniósł tabliczkę, którą miał przewieszoną przez ramię, odczepił ołówek i napisał:
TAK.
Kiedy Angua podniosła rękę, Cudo zauważyła, że czoło golema przecina cieniutka rysa. Ze zgrozą patrzyła, jak odskakuje cały czubek głowy; Angua niezmieszana sięgnęła do wnętrza i wyjęła pożółkły zwój.
Golem zamarł. Oczy zgasły.
Angua rozwinęła papier.
– Jakieś święte teksty – stwierdziła. – Jak zawsze. Dawna, martwa religia.
– Zabiłaś go?
– Nie. Nie można odebrać tego, czego nie ma. – Włożyła zwój na miejsce i zatrzasnęła głowę.
Golem ożył na nowo; czerwony blask rozjarzył się w jego oczach.
Cudo, która wstrzymywała oddech, teraz głośno wypuściła powietrze.
– Co zrobiłaś? – zdziwiła się.
– Powiedz jej, Dorfl – poleciła Angua.
Grube palce golema rozmyły się od szybkości, skrobiąc ołówkiem po tabliczce.
JESTEM GOLEMEM. JESTEM ZROBIONY Z GLINY. MOJE ŻYCIE TO SŁOWA. DZIĘKI SŁOWOM W GŁOWIE, WSKAZUJĄCYM CEL, ZYSKUJĘ ŻYCIE. MOJE ŻYCIE TO PRACA. WYKONUJĘ WSZYSTKIE ROZKAZY. NIE ODPOCZYWAM.
– Jakie słowa wskazujące cel?
ODPOWIEDNIE TEKSTY BĘDĄCE OGNISKIEM WIARY. GOLEM MUSI PRACOWAĆ. GOLEM MUSI MIEĆ WŁAŚCICIELA.
Kozioł ułożył się obok golema i zajął się przeżuwaniem.
– Zdarzyły się dwa morderstwa – rzekła Angua. – Jestem prawie pewna, że golem dokonał jednego z nich, a prawdopodobnie obu. Wiesz coś o tym, Dorfl?
– Przepraszam, ale... – wtrąciła Cudo. – Chcesz mi powiedzieć, że to... ta rzecz jest napędzana słowami? To znaczy... ona mi mówi, że jest napędzana słowami?
– Czemu nie? Słowa mają moc. Wszyscy o tym wiedzą. W mieście jest więcej golemów, niż mogłabyś przypuszczać. Wyszły z mody, ale są trwałe. Mogą pracować pod wodą, w absolutnej ciemności albo po kolana w truciźnie. Latami. Nie wymagają odpoczynku ani pożywienia. Są...
– Przecież to niewolnictwo! – wykrzyknęła Cudo.
– Ależ skąd. Równie dobrze mogłabyś powiedzieć, że klamka do drzwi jest w niewoli. Masz mi coś do powiedzenia, Dorfl?
Cudo nerwowo zerkała na wbity w pień tasak. Takie słowa jak „długi”, „ciężki” i „ostry” wypełniały jej głowę dokładniej niż dowolne inne mogłyby wypełnić glinianą czaszkę golema.
Dorfl nie odpowiadał.
– Jak długo tu pracujesz, Dorfl?
TRZYSTA DNI JUŻ.
– I miewasz czasem wolne?
PUSTY ŚMIECH. CO JA BYM ROBIŁ Z WOLNYM CZASEM?
– Chciałam powiedzieć, że nie zawsze przebywasz w rzeźni.
NIEKIEDY DOSTARCZAM TOWAR.
– I spotykasz inne golemy? Posłuchaj mnie, Dorfl. Wiem, że jakoś utrzymujecie kontakt. A jeśli golem zabija prawdziwych ludzi, to nawet pękniętego kubka bym za ciebie nie dała. Tłum zjawi się tu od razu, z pochodniami. I młotami. Chwytasz, o co mi chodzi?
Golem wzruszył ramionami.
NIE MOGĄ ODEBRAĆ TEGO, CO NIE ISTNIEJE, napisał.
Angua rozłożyła ręce.
– Staram się być uprzejma – powiedziała. – Mogłabym cię od razu skonfiskować. Pod zarzutem Utrudniania Pracy, Kiedy Dzień Był Męczący i Mam Już Wszystkiego Dość. Znasz ojca Tubelceka?
STARY KAPŁAN, KTÓRY MIESZKA NA MOŚCIE.
– Jak go poznałeś?
DOSTARCZAŁEM TAM TOWAR.
– Został zamordowany. Gdzie byłeś, kiedy zginął?
W RZEŹNI.
– Skąd wiesz?
Dorfl zawahał się. Kolejne słowa pisał wolno, jakby przychodziły z daleka, po głębokim namyśle.
PONIEWAŻ CHODZI O COŚ, CO ZDARZYŁO SIĘ NIEDAWNO. PONIEWAŻ JESTEŚ WZBURZONA. PRZEZ OSTATNIE TRZY DNI PRACOWAŁEM NA MIEJSCU.
– Cały czas?
TAK.
– Dwadzieścia cztery godziny na dobę?
TAK. LUDZIE I TROLLE SĄ TU NA KAŻDEJ ZMIANIE. POTWIERDZĄ. W CZASIE DNIA MUSZĘ ZABIJAĆ, OPRAWIAĆ, ĆWIARTOWAĆ, ODDZIELAĆ KOŚCI, A NOCĄ BEZ ODPOCZYNKU MUSZĘ ROBIĆ KIEŁBASY, GOTOWAĆ WĄTROBY, SERCA, NERKI I FLAKI.
– To okropne – uznała Cudo.
Ołówek poruszył się szybko.
PRAWIE.
Dorfl wolno odwrócił głowę w stronę Angui.
CZY JESTEM JESZCZE POTRZEBNY?, napisał.
– Jeśli będziesz, wiem, gdzie cię znaleźć.
PRZYKRO MI Z POWODU TEGO STARUSZKA.
– No dobrze. Chodźmy, Cudo.
Opuszczając dziedziniec, czuły na plecach wzrok golema.
– On kłamał – stwierdziła Cudo.
– Dlaczego tak uważasz?
– Wyglądał, jakby kłamał.
– Prawdopodobnie masz rację – zgodziła się Angua. – Ale widzisz, jak wielka jest ta rzeźnia. Założę się, że nie zdołamy udowodnić, że zniknął stąd na pół godziny. Zaproponuję chyba, żeby objąć go tym, co komendant Vimes nazywa specjalną obserwacją.
– Znaczy, tak... po cywilnemu? – upewniła się Cudo.
– Coś w tym rodzaju – odparła ostrożnie Angua.
– Zabawne, że w rzeźni trzymają domowego kozła – odezwała się Cudo, kiedy szły przez mgłę.
– Co? Ach, chodzi ci o judascapa? Jest taki w prawie każdej rzeźni. To nie zwierzę domowe, ale raczej pracownik.
– Pracownik? Co taki kozioł może robić?
– Ha! Codziennie wchodzić do rzeźni. To właśnie jego praca. Pomyśl: masz zagrodę pełną wystraszonych zwierząt. Biegają w koło bez przewodnika. Widzą rampę prowadzącą do budynku, bardzo przerażającą. I nagle zjawia się ten kozioł, wcale nie przestraszony, więc stado rusza za nim i... – Angua wydała odgłos podrzynanego gardła. – I tylko kozioł wychodzi.
– To obrzydliwe!
– Z punktu widzenia kozła chyba dość rozsądne. On wychodzi żywy.
– Skąd wiesz o tym wszystkim?
– Człowiek chwyta takie informacje, kiedy pracuje w straży.
– Widzę, że muszę się jeszcze dużo uczyć – stwierdziła Cudo. – Na przykład nigdy bym nie pomyślała, że trzeba nosić przy sobie kawałek koca.
– To wyposażenie specjalne, kiedy spotykasz się z nieumarłymi.
– Wiedziałam, że na wampiry dobry jest czosnek. Zresztą działa na nie wszystko co święte. A co działa na wilkołaki?
– Słucham? – Angua wciąż myślała o golemie.
– Mam srebrną kolczugę. Obiecałam rodzinie, że będę ją nosić. Ale czy jest coś jeszcze, co dobrze działa na wilkołaki?
– Dżin z tonikiem zawsze jest mile widziany – rzuciła Angua odruchowo.
– Angua?
– Hm... tak? Słucham?
– Ktoś mi mówił, że nawet w straży jest wilkołak! Nie mogę uwierzyć!
Angua zatrzymała się i spojrzała na krasnoludkę badawczo.
– Przecież wcześniej czy później wyjdzie z niego wilk – tłumaczyła Cudo. – Dziwię się, że komendant Vimes na to pozwolił.
– W straży jest wilkołak, rzeczywiście – przyznała Angua.
– Od razu wiedziałam, że funkcjonariusz Wizytuj jest jakiś dziwny.
Angua rozdziawiła usta.
– Zawsze sprawia wrażenie wygłodniałego – mówiła Cudo. – I cały czas tak się dziwnie uśmiecha. Wilkołaka zawsze rozpoznam, na pierwszy rzut oka.
– Rzeczywiście, wygląda na trochę głodnego – przyznała Angua. Nic innego nie przyszło jej do głowy.
– Cóż, będę się trzymać od niego z daleka!
– Dobrze.
– Angua...
– Tak?
– Dlaczego nosisz swoją odznakę przypiętą do obroży na szyi?
– Co? Ach, to. No... zawsze jest pod ręką. Wiesz. W każdych okolicznościach.
– Czy ja też mam tak nosić?
– Nie, raczej nie.

Pan Sock aż podskoczył.
– Dorfl, ty głupia bryło gliny! Nigdy nie skradaj się z tyłu do człowieka w krajarce bekonu! Przecież ci mówiłem! Postaraj się robić jakiś hałas, do licha!
Golem podniósł swoją tabliczkę, na której napis stwierdzał:
DZISIAJ NIE MOGĘ PRACOWAĆ.
– O co chodzi? Krajarka nigdy nie prosi o wolne!
JEST DZIEŃ ŚWIĘTY.
Sock spojrzał w czerwone oczy. Stary Fiszbin wspominał chyba coś o tym, kiedy sprzedawał Dorfla... Coś w stylu: „Czasami wychodzi na parę godzin, bo ma dzień święty. To przez te słowa w jego głowie. Gdyby nie wyszedł i nie podreptał do świątyni czy gdzie tam jeszcze, słowa przestaną działać i nie pytaj nawet dlaczego. Nie warto go wtedy zatrzymywać”.
Golem kosztował pięćset trzydzieści dolarów. Sock uznał wtedy, że to okazja – i to była okazja, nie da się zaprzeczyć. Golem przestawał pracować tylko wtedy, kiedy skończył wszystkie zajęcia. A czasem i wtedy nie, jeśli wierzyć opowieściom. Słyszało się o golemach, które zalewały cały dom, bo nikt im nie powiedział, żeby przestały nosić wodę ze studni. Albo o myjących naczynia, aż talerze były już cienkie jak papier. Głupie stwory. Ale przydatne, jeśli miało się je na oku.
A jednak... a jednak... Rozumiał, dlaczego nikt nie trzymał ich długo. Chodzi o to, że taka dwuręka machina stała nieruchomo, wchłaniała wszystko i zapamiętywała... gdzie? I nigdy się nie skarżyła. Nawet się nie odzywała.
Taka okazja może przysporzyć zmartwień. I człowiek rzeczywiście czuje ulgę, wypisując pokwitowanie dla nowego właściciela.
– Mam wrażenie, że ostatnio sporo coś macie tych dni świętych – zauważył.
NIEKTÓRE OKRESY SĄ BARDZIEJ ŚWIĘTE OD IN-NYCH.
Ale przecież nie mogą się migać od pracy? Praca to coś, co golemy robią.
– Nie wiem, jak sobie poradzimy... – zaczął.
TO DZIEŃ ŚWIĘTY.
– No dobrze. Możesz wziąć wolne od rana.
WIECZOREM. DZIEŃ ŚWIĘTY ZACZYNA SIĘ O ZACHODZIE SŁOŃCA.
– Ale wróć szybko, dobrze? – poprosił niepewnie Sock. – Bo jak nie... Wracaj szybko, słyszysz?
I jeszcze coś. Niczym nie można było takim zagrozić. Nie dało się wstrzymać wypłaty, bo nie dostawały wypłaty. Nie można ich było przestraszyć. Fiszbin opowiadał, że jakiś tkacz przy Nastroszonym Wzgórzu rozkazał swojemu golemowi roztrzaskać się młotem na kawałki – i golem się roztrzaskał.
TAK. SŁYSZĘ.

W pewnym sensie nie miało znaczenia, kim są. Właściwie to ich anonimowość była ważnym elementem całej sprawy. Sami uważali się za część tryumfalnego marszu historii, fali postępu i lepszej przyszłości. Byli ludźmi, którzy uznali, że Czas Nadszedł. Rządy potrafią przetrwać hordy barbarzyńców, ataki obłąkanych terrorystów i tajne stowarzyszenia, ale mają poważne kłopoty, kiedy dobrze sytuowani i anonimowi ludzie siadają przy stole i snują takie właśnie myśli.
– Przynajmniej ten sposób jest czysty – stwierdził jeden z nich. – Bez krwi.
– I wszystko dla dobra miasta, oczywiście.
Z powagą skinęli głowami. Nikt nie musiał dodawać, że co jest dobre dla nich, jest też dobre dla Ankh-Morpork.
– Ale on nie umrze?
– Najwyraźniej da się go utrzymać... w złym stanie. Dawkę można stopniować, jak mi mówiono.
– To dobrze. Wolę, żeby był w złym stanie niż martwy. Nie ufałbym Vetinariemu, że pozostanie w grobie.
– Słyszałem, jak kiedyś mówił, że tak naprawdę wolałby być skremowany.
– W takim razie mam nadzieję, że rozsypią popioły na rzeczywiście dużym obszarze.
– A co ze strażą?
– A co z nią?
– Aha.

Vetinari otworzył oczy. Wbrew wszelkiemu rozsądkowi bolały go włosy.
Skoncentrował się i rozmazana plama przy łóżku wyostrzyła się w kształt Samuela Vimesa.
– Ach, Vimes – powiedział słabym głosem.
– Jak się pan czuje, sir?
– Naprawdę okropnie. Kim był ten niski człowiek na wybitnie krzywych nogach?
– To Jimmy Pączek. Kiedyś był dżokejem i jeździł na bardzo grubym koniu.
– Wyścigowym?
– Tak się zdaje, sir.
– Gruby koń wyścigowy? Chyba nigdy nie zwyciężył w żadnej gonitwie.
– Nie sądzę, żeby mu się to udało. Ale Jimmy zarobił dużo pieniędzy poprzez niewygrywanie gonitw.
– Aha. Dał mi mleko i jakiś lepki płyn. – Vetinari wytężył pamięć. – Wymiotowałem jak kot.
– Tak mi powiedziano, sir.
– Zabawne porównanie. Rzygać jak kot... Ciekawe, dlaczego się przyjęło. Brzmi... śmiesznie. Wesoło nawet.
– Istotnie, sir.
– Czuję się, jakbym dostał ciężkiej grypy, Vimes. Głowa nie pracuje jak należy.
– Doprawdy, sir?
Patrycjusz zastanowił się. Najwyraźniej coś jeszcze go dręczyło.
– Dlaczego on cuchnął końmi, Vimes?
– Jest końskim lekarzem, sir. I to znakomitym. Słyszałem, że w zeszłym miesiącu leczył Groźbę Fortuny i nie przewróciła się aż do ostatniego furlonga.
– To nie brzmi optymistycznie, Vimes.
– No, nie wiem. Bo zdechła, podchodząc do linii startu.
– Aha. Rozumiem. No tak, no tak. Ależ ty masz paskudnie podejrzliwy umysł, Vimes.
– Dziękuję, sir.
Patrycjusz uniósł się na łokciach.
– Czy paznokcie u nóg powinny mrowić, Vimes?
– Trudno powiedzieć, sir.
– Myślę, że teraz trochę poczytam. Życie toczy się dalej, co?
Vimes podszedł do okna. Na krawędzi balkonu przykucnęła koszmarna figura wpatrzona w gęstniejącą mgłę.
– Wszystko w porządku, funkcjonariuszu Rzygacz?
– Ta jef, fir – odpowiedziało monstrum.
– Zamknę teraz okno. Mgła wlatuje do środka.
– Fufnie, fir.
Zamykając, Vimes odciął kilka pasemek, które rozwiały się stopniowo.
– Co to było? – zapytał Vetinari.
– Funkcjonariusz Rzygacz jest gargulcem, sir. Nie nadaje się na parady i całkiem się nie sprawdza na patrolach, ale jeśli chodzi o siedzenie w jednym miejscu, nie ma sobie równych. Jest mistrzem świata w bezruchu. Gdyby szukał pan zwycięzcy na sto sążni stania nieruchomo, to właśnie on. Trzy dni spędził w deszczu na dachu, kiedy łapaliśmy Guziarza z alei Parkowej. Nic się obok niego nie prześliźnie. Kapral Świdersson patroluje korytarz, funkcjonariusz Buogsbratason ma służbę piętro niżej, a funkcjonariusze Flint i Morena siedzą w pokojach po obu stronach pańskiego. Sierżant Detrytus będzie robił częste obchody i jeśli ktoś tylko się zdrzemnie, skopie mu tyłek, sir, a pan będzie o tym wiedział, bo ten biedak wpadnie tu przez ścianę.
– Dobra robota, Vimes. Czy słusznie mi się wydaje, że wszyscy moi strażnicy nie są ludźmi? Chyba same trolle i krasnoludy.
– Tak jest bezpieczniej, sir.
– Pomyślałeś o wszystkim, Vimes.
– Mam nadzieję, sir.
– Dziękuję, Vimes. – Patrycjusz usiadł i zgarnął ze stolika przy łóżku masę papierów. – A teraz nie pozwól mi się zatrzymywać.
Vimes otworzył usta.
– Jeszcze coś, komendancie?
– No... raczej nie, sir. Chyba będzie lepiej, jak sobie już pójdę, sir.
– Jeśli ci to nie przeszkadza. Jestem pewien, że w moim gabinecie czeka mnóstwo papierkowej roboty, więc byłbym zobowiązany, gdybyś posłał kogoś po nią.
Vimes zamknął za sobą drzwi – trochę mocniej, niż było to konieczne. Bogowie, Vetinari doprowadzał go do szału, na przemian spuszczając ze smyczy i odsyłając do budy, jak psa. Miał tyleż poczucia wdzięczności co aligator. Patrycjusz polegał na Vimesie, że wykona swoje obowiązki... Wiedział, że je wykona, i tylko tyle uwagi poświęcał jego osobie. Ale pewnego dnia Vimes mu pokaże. Pewnego dnia...
... wykona swoje przeklęte obowiązki, naturalnie, bo przecież nie potrafi inaczej. Ale świadomość tego tylko pogarszała mu nastrój.
Przed pałacem unosiła się gęsta i żółta mgła. Vimes skinął strażnikom przy drzwiach, po czym wpatrzył się w lepkie, wirujące kłęby.
Droga do komendy w Pseudopolis Yard biegła niemal w linii prostej. Mgła ściągnęła do miasta wcześniejszy zmrok. Niewielu ludzi pozostało na ulicach – siedzieli w domach, uszczelniając okna przed wilgotnymi strzępami, które zdawały się przesączać wszędzie.
Tak... puste ulice, chłodny wieczór, wilgoć w powietrzu...
Potrzebował jeszcze tylko jednej rzeczy, żeby wszystko było doskonałe. Odesłał lektykę do domu, a sam wrócił do strażników.
– Jesteś funkcjonariusz Lucker, tak?
– Tak jest, sir Samuelu.
– Jaki nosisz numer buta?
Lucker zrobił przerażoną minę.
– Słucham, sir?
– To przecież proste pytanie, człowieku!
– Siedem i pół, sir.
– Od Pluggera przy Nowej Szewskiej? Te tanie?
– Tak jest!
– Nie mogę pozwolić, żeby moi ludzie pilnowali pałacu w tekturowych butach – oświadczył Vimes z udawaną wesołością. – Zdejmujcie je, funkcjonariuszu! Weźmiecie moje. Trochę są zabrudzone wyvernowym... no, tym, co robią wyverny, ale będą pasować. Nie stójcie tak z rozdziawioną gębą! Dawaj swoje buty, człowieku! Możesz zatrzymać moje. Mam ich dużo.
Strażnik patrzył w zalęknionym zdumieniu, jak Vimes wciąga na nogi tanie buty, prostuje się z zamkniętymi oczami i tupie kilka razy.
– Aha – rzekł. – Jestem przed pałacem, tak?
– Eee... Tak jest, sir. Właśnie pan z niego wyszedł. To ten duży budynek.
– Jasne – zgodził się Vimes z satysfakcją. – Ale wiedziałbym, że tu jestem, nawet gdybym nie wyszedł.
– Eee...
– To bruk – wyjaśnił. – Kamienie są wyjątkowo duże i trochę wgłębione pośrodku. Nie zauważyłeś? Stopy, mój chłopcze! Będziesz się musiał nauczyć nimi myśleć!
Zdziwiony strażnik patrzył, jak komendant znika we mgle, tupiąc radośnie.

Kapral Jaśnie Oświecony hrabia Ankh, Nobby Nobbs, pchnął drzwi komendy straży i wtoczył się do środka.
Sierżant Colon spojrzał na niego zza biurka i aż syknął.
– Dobrze się czujesz, Nobby? – zapytał i podbiegł, by podtrzymać kolegę.
– To potworne, Fred. Potworne!
– Usiądź. Strasznie jesteś blady.
– Zostałem wyniesiony, Fred – jęknął Nobby.
– Paskudna sprawa. Widziałeś, kto to zrobił?
Nobby bez słowa wręczył sierżantowi zwój, który wcisnął mu w rękę Smok Herbowy Królewski, i opadł na krzesło. Wyciągnął zza ucha króciutki, ręcznie zwijany papieros i zapalił drżącą dłonią.
– Nie mam pojęcia, i tyle. Człowiek się stara jak może, nie wychyla się, nie sprawia kłopotów, aż tu nagle coś takiego go spotyka.
Colon wolno przeczytał dokument; poruszał wargami, kiedy trafiał na takie trudne słowa jak „czy” albo „też”.
– Czytałeś to, Nobby? Tu piszą, że jesteś lordem!
– Ten staruch mówił, że jeszcze muszą dużo posprawdzać, ale myśli, że sprawa jest jasna, wiesz, z tym pierścieniem i w ogóle. Fred, co ja teraz zrobię?
– Będziesz siedział i jadł z sobolowych talerzy, myślę.
– Ale o to właśnie chodzi, Fred. Nie ma w tym żadnych pieniędzy. Nie ma wielkiego domu ani ziemi. Nawet miedziaka.
– Jak to? Nic?
– Ani suszonego groszku, Fred.
– Myślałem, że wyższe warstwy mają całe worki pieniędzy.
– A ja jestem najwyższą z wyższych, Fred. Nie mam pojęcia o lordowaniu. Nie chcę nosić modnych ciuchów, chodzić na myśliwskie bale, i całej reszty też nie chcę.
Sierżant usiadł obok niego.
– Nie podejrzewałeś, że masz takie hrabiowskie powiązania?
– No... mojego kuzyna Vincenta zamknęli kiedyś za nieprzyzwoite napastowanie służącej księżnej Quirmu.
– Pokojówki czy kuchennej?
– Chyba kuchennej.
– To się pewnie nie liczy. Czy ktoś jeszcze o tym wie?
– No, ona wiedziała, a potem powiedziała...
– Chodzi mi o twoje lordowanie.
– Tylko pan Vimes.
– No to nie ma problemu. – Colon oddał mu zwój. – Nikomu nie musisz mówić. Wtedy nie będziesz musiał łazić w złotych portkach ani polować na balach, chyba że coś zgubisz. Siedź tutaj, a ja zrobię ci kawę. Co ty na to? Przeżyjemy jakoś, nie martw się.
– Złoty chłop z ciebie, Fred.
– To jest nas dwóch, jaśnie panie. – Colon poruszył znacząco brwiami. – Złapałeś dowcip? Złapałeś?
– Przestań, Fred – poprosił ze znużeniem Nobby.
Drzwi otworzyły się nagle. Mgła wlała się do środka jak dym. W jej kłębach jarzyła się para czerwonych oczu. Strzępy oparu rozpłynęły się po chwili, odsłaniając masywnego golema.
– Umk – powiedział sierżant Colon.
Golem uniósł swoją tabliczkę.
PRZYSZEDŁEM DO WAS.
– Tak. Tak. Tak. Ja, tego, no, widzę właśnie.
Golem odwrócił tabliczkę. Po drugiej stronie było napisane:
PRZYZNAJĘ SIĘ DO MORDERSTWA. TO JA ZABIŁEM STAREGO KAPŁANA. ZAGADKA ZBRODNI ROZWIĄZANA.
Colon, kiedy tylko jego wargi przestały się poruszać, skoczył za kruchą nagle osłonę biurka i zaczął przerzucać papiery.
– Uważaj na niego, Nobby! – zawołał. – Pilnuj, żeby nie uciekł.
– A dlaczego miałby uciekać? – zdziwił się Nobby.
Sierżant znalazł stosunkowo czystą kartkę.
– No więc, więc, więc chyba... Jak się nazywasz?
Golem napisał:
DORFL.

Jeszcze przed Mosiężnym Mostem (kamienie średniej wielkości, zaokrąglone, nazywane „kocimi łbami”, sporo brakujących) Vimes zaczął się zastanawiać, czy postąpił słusznie. Jesienne mgły zawsze były gęste, ale takiej nie pamiętał. Opary tłumiły miejski gwar i nawet najjaśniejsze światło zmieniały w mętne lśnienie, mimo że w teorii słońce jeszcze nie zaszło.
Szedł obok balustrady. Z mgły wyłonił się krępy, błyszczący od wilgoci kształt – jeden z drewnianych hipopotamów, daleki przodek Rodericka albo Keitha. Ustawiono ich po cztery z każdej strony, a wszystkie patrzyły ku morzu.
Tysiące razy przechodził obok nich. Były jak starzy przyjaciele. Często stawał pod osłoną któregoś w chłodne noce, kiedy szukał bezpiecznego miejsca.
Tak kiedyś było. I nie wydawało się wcale, że dawno. Tylko ich garstka w straży, trzymająca się z dala od kłopotów. A potem zjawił się Marchewa i nagle wąski krąg ich życia otworzył się, i teraz mieli w straży już prawie trzydziestu ludzi (w tym trolle, krasnoludów i innych), nie kulili się i nie unikali kłopotów, ale wręcz szukali kłopotów i znajdowali je wszędzie, gdzie tylko spojrzeli. Zabawne. Jak zauważył Vetinari, w typowy dla siebie sposób: zdaje się, że im więcej jest policjantów, tym więcej popełnia się przestępstw. Ale straż wróciła na ulice i choć nie wszyscy tak dobrze jak Detrytus radzili sobie z kopaniem tyłków, to na pewno przynajmniej szturchali pośladki.
Zapalił zapałkę o nogę hipopotama i zwiniętą dłonią osłonił cygaro od wilgotnej mgły.
Te ostatnie morderstwa... Nikt by się nie przejmował, gdyby straż się nie przejmowała. Dwóch starych ludzi zabitych tego samego dnia. Niczego nie skradziono... Na pozór niczego nie skradziono, poprawił się w myślach. Oczywiście, główną cechą rzeczy ukradzionych jest to, że ich nie ma na miejscu. Ci dwaj na pewno nie zadawali się z cudzymi żonami; pewnie nawet nie pamiętali, na czym polega takie zadawanie. Jeden całe życie spędzał wśród starych ksiąg religijnych; drugi, trudno uwierzyć, był autorytetem w dziedzinie agresywnego wykorzystania piekarstwa.
Ludzie powiedzieliby pewnie, że obaj byli nieskazitelni.
Ale Vimes był policjantem. Nikt nie jest całkowicie nieskazitelny. Może jest jakoś możliwe, by – leżąc bardzo spokojnie w głębokiej piwnicy – przeżyć dzień, nie popełniając przestępstwa. Ale z trudem. I nawet wtedy człowiek byłby pewnie winny włóczęgostwa.
Angua traktowała tę sprawę bardzo osobiście. Zawsze miała czułe serce dla słabych.
Vimes także. Nie dlatego że byli czyści i szlachetni, bo nie byli. Ale trzeba stawać po stronie słabych – dlatego że nie są silni.
Wszyscy w tym mieście dbali o siebie. Temu służyły gildie. Ludzie łączyli się razem przeciwko innym ludziom. Gildia dbała o swoich od kołyski po grób, czy też – w przypadku Gildii Skrytobójców – od kołyski po cudze groby. Pilnowali nawet prawa; przynajmniej kiedyś. Kradzież bez licencji była karana śmiercią przy pierwszym wykroczeniu, dbała o to Gildia Złodziei. Cały system wydawał się nierealny, ale działał.
Działał jak maszyna. I bardzo dobrze, jeśli nie liczyć rzadkich przypadków ludzi, których miażdżyła w swych trybach.
Wilgotne kamienie pod podeszwami butów dodawały pewności siebie.
Bogowie, jak mu tego brakowało. Za dawnych czasów patrolował samotnie. Kiedy był tylko on i lśniący bruk koło trzeciej w nocy, wszystko jakoś nabierało sensu...
Zatrzymał się.
Świat wokół stał się nagle krystaliczną zgrozą – tą specjalną jej odmianą, która nie ma nic wspólnego z kłami, cieknącą ropą czy duchami, ale za to wszystko ma wspólne ze znanym, nagle zmieniającym się w nieznane.
Coś było fundamentalnie nieprawidłowe.
Kilka strasznych sekund zajęło jego umysłowi rozpoznanie szczegółów dostrzeżonych przez podświadomość: po tej stronie wzdłuż balustrady stało pięć posągów.
A powinny stać tylko cztery.
Odwrócił się bardzo powoli i ruszył z powrotem, do ostatniego. Rzeczywiście, był to hipopotam.
Podobnie jak następny. Miał na boku graffiti. Nic nadprzyrodzonego nie ma wypisanego na boku „Zaz jest fiut”.
Komendant Vimes miał wrażenie, że marsz do następnego posągu trwa krócej, a kiedy na niego spojrzał...
Dwa punkty czerwonego światła zapłonęły nad nim w tumanie mgły. Coś dużego i ciemnego zeskoczyło, powaliło go na ziemię i zniknęło w mroku.
Vimes wstał, potrząsnął głową i ruszył w pogoń. Nie wiązała się z tym żadna świadoma myśl, tylko pradawny instynkt terierów i policjantów – by ścigać wszystko, co ucieka.
Biegnąc, odruchowo sięgnął po dzwonek, którym przywołałby innych strażników. Ale komendanci straży nie nosili dzwonków. Komendanci straży musieli sobie radzić sami.

W surowym gabinecie Vimesa kapitan Marchewa wpatrywał się w kawałek papieru.

Naprawa rynny, komenda straży, Pseudopolis Yard.
Nowa rura, kolanko Mickelwhite 35°,
cztery prostokątne mocowania,
robota i zrobienie, żeby działało. $ 16,35 p.

Było tu więcej podobnych, w tym rachunek za gołębie funkcjonariusza Rzygacza. Marchewa wiedział, że sierżantowi Colonowi nie podoba się sama idea policjanta, któremu płaci się gołębiami. Jednak funkcjonariusz Rzygacz był gargulcem, a gargulcom obca jest koncepcja pieniędzy. Umieją za to poznać się na gołębiu, kiedy go zjadają.
Ale i tak sytuacja się poprawiała. Kiedy Marchewa się tu zjawił, cały fundusz drobnych wydatków straży znajdował się na półce, w puszce z napisem „Wręcemocnego Pasta do Zbroi dla Lśniących Kohort”, a gdy potrzebowali na coś pieniędzy, wystarczyło pójść, znaleźć Nobby’ego i zmusić go, żeby je oddał.
Poniżej był list od mieszkańca alei Parkowej, jednego z najbardziej ekskluzywnych adresów w mieście.

Panie komendancie Vimes,
patrol nocnej straży na naszej ulicy wydaje się złożony wyłącznie z krasnoludów. Nic nie mam przeciwko krasnoludom, jeśli przebywają we własnym towarzystwie, przynajmniej nie są trollami, ale słyszy się różne historie, a ja mam w domu córki. Żądam natychmiastowego naprawienia tej sytuacji. W przeciwnym razie nie będę miał innego wyboru, niż zgłosić tę sprawę lordowi Vetinari, który jest moim dobrym przyjacielem.
Pozostaję z niezmiennie głębokim szacunkiem
Joshua H. Catterail

Na tym polega policyjna robota? Zastanawiał się, czy Vimes chciał mu coś dać do zrozumienia.
Były jeszcze inne listy. Społeczny koordynator Kampanii Równego Wzrostu dla krasnoludów żądał, by krasnoludy w straży miały prawo nosić topory zamiast tradycyjnych mieczy i aby były wysyłane do prowadzenia śledztwa jedynie w przypadku zbrodni popełnianych przez wysokich ludzi. Gildia Złodziei skarżyła się, że komendant Vimes publicznie oświadczył, iż większość kradzieży dokonywana jest przez złodziei.
Trzeba mądrości króla Isiahdanu, żeby sobie z tym wszystkim poradzić. A przecież to tylko dzisiejsza poczta.
Sięgnął po następną kartkę i przeczytał: „Tłumaczenie tekstu znalezionego w ustach o. Tubelceka. Dlaczego? SV”.
Przeczytał jeszcze raz uważnie.
– W ustach? Ktoś próbował włożyć mu słowa do ust? – powiedział głośno, zwracając się do pustego pokoju.
Zadrżał, ale nie z chłodu wzbudzonego przez strach. W gabinecie Vimesa zawsze było chłodno. Komendant lubił pracować na dworze. Kłęby mgły tańczyły w otwartym oknie, a jej wąskie kosmyki dryfowały w świetle.
Następny papier w stosie okazał się kopią ikonogramu Cuda. Marchewa przyjrzał się parze nieostrych czerwonych oczu.
– Kapitan Marchewa?
Odwrócił lekko głowę, ale wciąż patrzył na obrazek.
– Słucham, Fred?
– Mamy mordercę! Złapaliśmy go!
– Czy to golem?
– Skąd pan wiedział?

„Tynktura nocy zaczęła rozcieńczać zupę popołudnia”.
Vetinari rozważył to zdanie i znalazł je dobrym. Szczególnie spodobała mu się „tynktura”. Tynktura. Tynk-tura. Dystyngowane słowo, przyjemnie kontrastujące z pospolitością „zupy”. Zupa popołudnia. W której zapewne można znaleźć grzanki pory herbatki.
Zdawał sobie sprawę z faktu, że jest nieco oszołomiony. W normalnym stanie umysłu nigdy by nie wymyślił takiego zdania.
We mgle za oknem dostrzegał ledwie widoczną w blasku świec, zgarbioną sylwetkę funkcjonariusza Rzygacza.
Gargulec, tak? Zastanawiał się kiedyś, po co straży pięć gołębi tygodniowo, umieszczonych na liście płac. Gargulec w straży, którego zadaniem jest stać – a raczej siedzieć – na straży. To pewnie pomysł kapitana Marchewy.
Vetinari wstał ostrożnie z łóżka i zamknął okiennice. Wolno podszedł do sekretarzyka, wyjął z szuflady swój dziennik, potem wyciągnął jeszcze plik kartek rękopisu i odkorkował butelkę atramentu.
Na czym ostatnio skończył?
„Rozdział ósmy”, przeczytał z trudem. „Sprawa człowieka”.
Ach tak...
„W kwestii Prawdy”, pisał, „która mówiona winna być w zależności od Rozwoju Zdarzeń, ale słuchana przy Każdej Okazji...”.
Zastanawiał się, jak wstawić do traktatu „zupę popołudnia”, a przynajmniej „tynkturę nocy”.
Pióro skrzypiało po papierze.
Na podłodze stała zapomniana taca zawierająca miskę pożywnego kleiku, w sprawie którego postanowił – gdy tylko poczuje się lepiej – zamienić z kucharzem kilka ostrych słów. Kleik kosztowały trzy osoby, w tym Detrytus, który raczej nie dałby się otruć czymś, co działa na ludzi, ani nawet przez większość substancji działających na trolle... choć prawdopodobnie przez większą ilość substancji działających na trolle.
Drzwi były zamknięte na klucz. Od czasu do czasu słyszał uspokajające skrzypienie podłogi pod Detrytusem robiącym obchód. Za oknem mgła skraplała się na funkcjonariuszu Rzygaczu.
Vetinari zanurzył pióro w kałamarzu i zaczął kolejną stronę. Od czasu do czasu sprawdzał coś w oprawnym w skórę dzienniku; delikatnie ślinił palce, by łatwiej przewracać kartki.
Pasemka mgły wsuwały się za okiennice i gładziły ścianę, póki nie nastraszyło ich światło świec.

Vimes pędził wśród mgły za uciekającą postacią. Nie była tak szybka jak on, mimo bólu mięśni nóg i jednego czy drugiego ostrzegawczego ukłucia w lewym kolanie. Ale ile razy się zbliżył, jakiś opatulony przechodzień zastawiał mu drogę albo wózek wyjeżdżał z bocznej uliczki.
Podeszwy mówiły mu, że przebiegli Broad-Wayem i skręcili w lewo, w ulicę Żadnątaką (małe, kwadratowe brukowce). Mgła była tu jeszcze gęściejsza, pochwycona między drzewami w parku.
Vimes jednak tryumfował. Minąłeś zakręt, jeśli zmierzasz na Mroki, mój chłopcze! Teraz został tylko most na Ankh, a ten będzie strzeżony...
Ale stopy mówiły mu co innego. Mówiły: „Wilgotne liście – zawsze na Żadnejtakiej jesienią. Małe kwadratowe brukowce, a od czasu do czasu zdradziecki stos wilgotnych liści”.
Powiedziały to za późno.
Vimes wylądował brodą w rynsztoku, podniósł się chwiejnie, upadł znowu, gdy zakręciła się wokół reszta wszechświata, wstał, przebiegł kilka kroków w niewłaściwym kierunku, upadł i postanowił na pewien czas uznać głos większości.

Dorfl stał spokojnie w biurze dyżurnego na komendzie. Potężne ramiona skrzyżował na piersi. Przed golemem leżała kusza należąca do sierżanta Detrytusa, a przerobiona z dawnej machiny oblężniczej. Wystrzeliwała sześciostopową żelazną strzałę. Za nią siedział Nobby i trzymał palec na spuście.
– Zostaw ją, Nobby! Nie można tu strzelać! – zawołał Marchewa. – Przecież wiesz, że nigdy nie wiadomo, gdzie zatrzyma się strzała.
– Wyciągnęliśmy z niego zeznanie. – Sierżant Colon aż podskakiwał z podniecenia. – Cały czas wszystko potwierdzał, ale w końcu się przyznał. Mamy też inne przestępstwa, które warto rozważyć.
Dorfl uniósł tabliczkę.
JESTEM WINNY.
Coś wypadło mu z ręki.
Było krótkie i białe. Odłamek zapałki, sądząc na pierwszy rzut oka. Marchewa podniósł go i przyjrzał się. A potem zerknął na listę, jaką spisał Colon – była dość długa i znalazły się na niej wszystkie niewykryte przestępstwa z ostatnich kilku miesięcy.
– Przyznał się do tego wszystkiego?
– Jeszcze nie – odparł Nobby.
– Jeszcze mu wszystkich nie przeczytaliśmy – dodał Colon.
Dorfl napisał:
ZROBIŁEM WSZYSTKO.
– Pan Vimes będzie zadowolony – ucieszył się sierżant.
Marchewa podszedł do golema, w którego oczach jarzył się słaby pomarańczowy blask.
– Czy zabiłeś ojca Tubelceka? – zapytał.
TAK.
– No właśnie – ucieszył się Colon. – Trudno się z tym spierać.
– Dlaczego to zrobiłeś?
Żadnej odpowiedzi.
– I pana Hopkinsona w Muzeum Chleba?
TAK.
– Zatłukłeś go na śmierć żelaznym prętem?
TAK.
– Zaraz – wtrącił Colon. – Przecież mówił pan, sir...
– Daj spokój, Fred – przerwał mu Marchewa. – Dlaczego zabiłeś tego staruszka, Dorfl?
Żadnej odpowiedzi.
– A czy musiał mieć jakiś powód? Nie można ufać golemom, mój tato zawsze to powtarzał – tłumaczył Colon. – Spiskują przeciw człowiekowi, jak tylko go zobaczą.
– Czy kogokolwiek zabiły?
– Ale nie dlatego, że o tym nie myślą. Mój tato mówił, że pracował kiedyś z jednym i on cały czas na niego patrzył. Tato oglądał się, a on tam był... i patrzył.
Dorfl stał nieruchomo i patrzył prosto przed siebie.
– Zaświecić mu świecą w oczy! – poradził Nobby.
Marchewa przysunął krzesło i usiadł na nim okrakiem, przodem do Dorfla. Z roztargnieniem obracał w palcach odłamek zapałki.
– Wiem, że nie zabiłeś pana Hopkinsona, i nie sądzę, żebyś zabił ojca Tubelceka – rzekł. – Myślę, że już umierał, kiedy go znalazłeś. Myślę, że próbowałeś go ratować, Dorfl. Właściwie to jestem pewien, że będę mógł to udowodnić, kiedy zobaczę twój chem...
Blask z rozjarzonych nagle oczu golema zalał cały pokój. Dorfl zrobił krok naprzód, wznosząc pięść.
Nobby wystrzelił z kuszy.
Dorfl chwycił bełt w powietrzu. Głośno zazgrzytał metal i bełt zmienił się w cienki, rozżarzony do czerwoności żelazny pręt ze zgrubieniem przy palcach golema.
Ale Marchewa zdążył obiec go i otworzyć głowę. Kiedy golem odwracał się, wznosząc pręt jak maczugę, światło zgasło w jego oczach.
– Mam! – oznajmił Marchewa, wyjmując pożółkły zwój.

Na końcu Żadnejtakiej stała szubienica, gdzie złoczyńców – a przynajmniej ludzi uznanych za winnych czynienia zła – wieszano, by kołysali się łagodnie na wietrze jako przykłady sprawiedliwej kary, a także – w miarę działania żywiołów – jako eksponaty podstaw anatomii.
Kiedyś rodzice przyprowadzali tu dzieci, by na strasznym przykładzie uczyły się i zapamiętywały, jakie sidła i niebezpieczeństwa czyhają na przestępców, wyrzutków i tych, którzy przypadkiem znajdą się w nieodpowiedniej chwili w nieodpowiednim miejscu. Dzieci patrzyły na przerażającego trupa na łańcuchu, słuchały surowych kazań, po czym – jako że działo się to w Ankh-Morpork – wołały „O rany! Świetne!” i wykorzystywały ciało jako huśtawkę.
Obecnie miasto korzystało z bardziej dyskretnych i skutecznych metod pozbywania się elementów nadmiarowych, ale ze względu na tradycję, funkcję wisielca pełniło bardzo realistyczne ciało z drewna. Jeszcze teraz zdarzało się, że jakiś głupi kruk próbował wydziobywać mu oczy i odlatywał z wyraźnie krótszym dziobem.
Vimes podbiegł do szubienicy, z trudem łapiąc oddech.
Jego zwierzyna mogła w tej chwili być już wszędzie. Resztki światła dnia, które przesączały się jakoś przez mgłę, w końcu zrezygnowały.
Stanął pod szubienicą, która skrzypiała.
Zbudowano ją tak, żeby skrzypiała. Co by komu przyszło z tej publicznej demonstracji kary dla zbrodniarzy, gdyby nie skrzypiała złowieszczo? W czasach większej dostępności gotówki miasto zatrudniało staruszka, który uruchamiał skrzypienie za pomocą długiego sznura, ale teraz wbudowano tam mechanizm sprężynowy, wymagający nakręcania zaledwie raz w miesiącu.
Wilgoć osiadała na sztucznym trupie.
– Niech to demony porwą – mruknął Vimes i spróbował ruszyć z powrotem drogą, którą przyszedł.
Po dziesięciu sekundach błądzenia potknął się o coś.
Był to leżący w rynsztoku drewniany trup.
Kiedy wrócił do szubienicy, pusty łańcuch kołysał się lekko na wietrze i podzwaniał we mgle.

Sierżant Colon stuknął w pierś golema. Zabrzmiało „donk!”.
– Jak doniczka – stwierdził Nobby. – Jak one mogą się ruszać, jeśli są jak doniczki? Przecież powinny ciągle pękać.
– I są tępe – dodał Colon. – Słyszałem o jednym takim w Quirmie, co mu kazali kopać rów i potem zapomnieli. Przypomnieli sobie, jak wszędzie było pełno wody, bo się przekopał aż do rzeki.
Marchewa rozwinął na stole chem i położył obok kartkę znalezioną w ustach ojca Tubelceka.
– On jest martwy, prawda? – upewnił się Colon.
– Nieszkodliwy – odparł Marchewa, sprawdzając oba kawałki papieru.
– To dobrze. Gdzieś tu powinien być młot, zaraz go...
– Nie.
– Widział pan, jak się zachowywał, kapitanie?
– Nie sądzę, żeby naprawdę mógł mnie uderzyć. Myślę, że chciał nas tylko wystraszyć.
– I udało mu się!
– Popatrz na to, Fred.
Sierżant spojrzał na biurko.
– Zagraniczne pisanie – powiedział tonem sugerującym, że nawet nie da się porównać z porządnym pisaniem miejscowym, a w dodatku pewnie śmierdzi czosnkiem.
– Widzisz w nich coś niezwykłego?
– No... wyglądają tak samo – przyznał Colon.
– Ten pożółkły to chem Dorfla. Ten drugi jest ojca Tubelceka – wyjaśnił Marchewa. – Identyczne, co do litery.
– Ale dlaczego?
– Myślę, że Dorfl napisał te słowa i włożył ojcu Tubelcekowi do ust, kiedy kapłan umarł – mówił powoli Marchewa, wciąż przyglądając się obu kartkom.
– Buee, fuj! – wtrącił Nobby. – To obrzydliwe i tyle...
– Nie, nie rozumiesz – tłumaczył Marchewa. – On je napisał, bo były jedyne, o których na pewno wiedział, że działają.
– Jak działają?
– No... Pamiętasz usta-usta? Znaczy, pierwszą pomoc? Wiem, że wiesz, Nobby. Poszedłeś ze mną na ten kurs w YMPA.
– Bo pan mówił, że dają za darmo herbatę i ciasteczko, kapitanie – odparł nadąsany Nobby. – Zresztą manekin uciekł, kiedy była moja kolejka.
– Tu chodziło o takie samo ratowanie życia. Chcemy, żeby człowiek oddychał, więc staramy się, żeby miał w sobie powietrze...
Wszyscy trzej obejrzeli się na golema.
– Ale golemy nie oddychają – zauważył Colon.
– Nie; golem zna tylko jedno, co zachowuje przy życiu: słowa w głowie.
Wszyscy trzej odwrócili się znowu i spojrzeli na słowa.
A potem znowu, by popatrzeć na posąg, który był Dorflem.
– Jakoś chłodno się zrobiło... – wyjąkał Nobby. – Wyraźnie poczułem, jak aura migocze w powietrzu! Całkiem jakby ktoś...
– Co się dzieje? – zapytał Vimes, strzepując z płaszcza wilgoć.
– ...otworzył drzwi – dokończył Nobby.

Minęło dziesięć minut.
Sierżant Colon i Nobby skończyli służbę, ku ogólnej uldze. Zwłaszcza Colon miał duże trudności z zaakceptowaniem idei, że można nadal prowadzić śledztwo, kiedy ktoś już się przyznał. Burzyło to zasady wyniesione ze szkolenia i z doświadczenia. Przyznanie się kończyło sprawę. Nie można przecież tak nie wierzyć ludziom. Nie wierzy się im tylko wtedy, kiedy twierdzą, że są niewinni. Winni są godni zaufania.
Inne podejście uderzało w podstawy pracy policyjnej.
– Biała glina – powiedział Marchewa. – Znaleźliśmy białą glinę. Praktycznie niewypaloną. Dorfl jest zrobiony z ciemnej terakoty i twardy jak kamień.
– Ostatnią rzeczą, jaką widział kapłan, był golem – przypomniał Vimes.
– Dorfl, na pewno. Ale to nie to samo, co stwierdzić, że Dorfl jest mordercą. Uważam, że zjawił się tam, kiedy ojciec Tubelcek już umierał. To wszystko.
– Tak? A dlaczego?
– Ja... jeszcze nie mam pewności. Ale widywałem Dorfla. Zawsze sprawiał wrażenie osoby bardzo łagodnej.
– Pracuje w rzeźni.
– Może to nie takie złe miejsce pracy dla kogoś łagodnego, sir – stwierdził Marchewa. – Zresztą sprawdziłem wszystkie zapisy, jakie udało mi się znaleźć, i nie sądzę, żeby golem kiedykolwiek kogoś zaatakował. Albo popełnił jakieś przestępstwo.
– Nie, daj spokój – obruszył się Vimes. – Wszyscy wiedzą... – Urwał, gdy jego cyniczne uszy usłyszały jego zdumiony głos. – Naprawdę nigdy?
– Pewnie, ludzie zawsze powtarzają, że znają kogoś, kto ma znajomego, którego dziadek słyszał o golemie, co to niby zabił człowieka, ale to właściwie wszystko, sir. Golemom nie wolno krzywdzić ludzi. Jest to zapisane w ich słowach.
– Ciarki mnie przechodzą na ich widok, to wiem na pewno.
– Każdego ciarki przechodzą, sir.
– Słyszy się historie o ich głupich wyczynach. Na przykład o tym, że robią tysiące imbryków albo kopią dziurę głęboką na pięć mil – zauważył Vimes.
– Tak, ale nie jest to działalność przestępcza w ścisłym sensie, sir. To tylko zwyczajny bunt.
– Bunt? Co to znaczy?
– Tępe wykonywanie rozkazów, sir. No wie pan... Ktoś wrzeszczy: „Idź rób imbryki!”, więc golem robi. Nie można mieć do niego pretensji o wykonywanie poleceń, sir. Nikt sobie nie życzy, żeby myślały, więc odpłacają za to, nie myśląc.
– Buntują się, pracując?
– Tak tylko pomyślałem, sir. Dla golema chyba ma to sens.
Odruchowo spojrzeli na nieruchomą glinianą figurę.
– Czy on nas słyszy? – zapytał Vimes.
– Nie przypuszczam, sir.
– Ta sprawa ze słowami...
– No... myślę, że one myślą, że martwy człowiek to po prostu ktoś, kto stracił swój chem. Nie wydaje mi się, żeby rozumiały, w jaki sposób działamy, sir.
– One nie, i ja też nie, kapitanie.
Vimes spojrzał w puste oczy. Czubek głowy Dorfla nadal był otwarty i światło padało przez oczodoły. Vimes widywał na ulicach wiele rzeczy strasznych, ale milczący golem był w jakiś sposób jeszcze gorszy. Aż nazbyt łatwo można było sobie wyobrazić te oczy płonące, stwora ruszającego naprzód, wymachującego pięściami jak młoty. To coś więcej niż tylko imaginacja. To coś, co zdawało się wbudowane w golemy. Potencjał czekający na właściwy czas.
Dlatego wszyscy ich nienawidzimy, pomyślał. Te oczy bez wyrazu wciąż nas obserwują, wielkie twarze obracają się za nami, i czy to nie wygląda, jakby notowały nas w pamięci, ustalały listy nazwisk? Kiedy się usłyszy, że rozbiły komuś czaszkę w Quirmie czy gdzie, człowiek z rozkoszą chciałby uwierzyć.
Głos wewnątrz umysłu – głos, który odzywał się do niego tylko w cichych godzinach nocy albo – za dawnych dni – w połowie butelki whisky, dodał: Biorąc pod uwagę, jak ich traktujemy, może jesteśmy przerażeni, bo wiemy, że na to zasłużyliśmy...
Nie... niczego nie ma za tymi oczami. To tylko glina i magiczne słowa.
Wzruszył ramionami.
– Ścigałem dzisiaj golema – oznajmił. – Stał na Mosiężnym Moście. Przeklęta figura. Posłuchaj, mamy przyznanie się i naoczny dowód. Jeśli nie znajdziesz nic lepszego niż... niż przeczucie, to musimy...
– Co takiego, sir? – spytał Marchewa. – Nic więcej nie możemy mu już zrobić. Jest w tej chwili martwy.
– Nieożywiony, chciałeś powiedzieć.
– Tak jest, sir. Jeśli woli pan w taki sposób to ująć.
– Jeśli nie Dorfl zabił tych staruszków, to kto?
– Nie wiem, sir. Ale myślę, że wie Dorfl. Może śledził mordercę.
– Czy można mu rozkazać, żeby kogoś osłaniał?
– Możliwe, sir. Albo sam postanowił osłaniać.
– Zaraz zaczniesz mnie przekonywać, że ma emocje. Gdzie zniknęła Angua?
– Pomyślała, że sprawdzi kilka kwestii, sir. Trochę... trochę mnie zdziwił ten drobiazg, sir. Miał go w ręku.
Uniósł nieduży przedmiot.
– Ułamany kawałek zapałki?
– Golemy nie palą, sir, i nie używają ognia. To... niezwykłe, że miał coś takiego.
– Aha – stwierdził Vimes sarkastycznie. – To ślad.

Trop Dorfla rozbrzmiewał głośno na ulicy – nozdrza Angui chwytały zmieszane zapachy rzeźni. Trasa biegła zygzakiem, ale z pewnym trendem kierunkowym. Wyglądało to tak, jakby golem położył linijkę nad miastem, po czym skręcał w każdą ulicę i alejkę, które wiodły w odpowiednim kierunku.
Angua dotarła do krótkiego, ślepego zaułka. Na końcu były wrota jakiegoś składu. Pociągnęła nosem i wyczuła mnóstwo innych zapachów. Ciasto. Farba. Smar. Żywica. Ostre, głośne, świeże zapachy. Powąchała raz jeszcze. Tkanina... wełna?
Na ziemi odcisnęła się cała plątanina tropów. Ślady dużych stóp.
Ta niewielka część Angui, która zawsze chodziła na dwóch nogach, zauważyła, że ślady stóp wychodzących odcisnęły się na śladach stóp wchodzących. Obwąchała całą uliczkę. Dwanaście istot, każda z własnym, bardzo wyraźnym zapachem – ale raczej zapachem towaru niż żywego stworzenia – zeszło całkiem niedawno po schodach. I wszystkie dwanaście stamtąd wyszło.
Zbiegła na dół i natrafiła na niepokonaną barierę.
Drzwi.
Łapy nie nadawały się do przekręcania gałek.
Zerknęła ponad szczyt schodów – nikogo nie było w pobliżu. Tylko mgła zawisła między ścianami domów.
Skoncentrowała się i zmieniła... Oparła się o mur, póki świat nie przestał wirować. Potem otworzyła drzwi.
Za nimi leżała rozległa piwnica. Nawet z wilkołaczym wzrokiem nie miała wiele do oglądania.
Musiała pozostać człowiekiem. Lepiej myślała jako człowiek. Niestety, tutaj i teraz, jako człowiek, miała umysł w dużej mierze zaprzątnięty świadomością, że jest naga. Ktokolwiek znajdzie w piwnicy nagą kobietę, z pewnością zacznie zadawać pytania. A może nie będzie tracił czasu na pytania, nawet na takie jak „Można?”. Angua oczywiście potrafiłaby sobie poradzić w takiej sytuacji, wolała jednak nie być do tego zmuszona. Bardzo trudno jest potem wytłumaczyć kształt ran.
A zatem nie ma czasu do stracenia.
Wszystkie ściany były pokryte napisami. Wielkie litery, małe litery, ale wszystkie tym kanciastym pismem, jakiego używały golemy. Widziała zdania wypisane kredą, farbą, węglem drzewnym, a w kilku przypadkach wyryte w samym kamieniu. Sięgały od podłogi po sufit, krzyżowały się wielokrotnie i często nie dało się rozpoznać treści. Tu i tam z plątaniny liter wyróżniało się słowo czy dwa:
...NIE BĘDZIESZ... TO, CO ROBI, TO NIE... GNIEW NA STWÓRCĘ... BIADA NIEMAJĄCYM WŁAŚCICIELA... SŁOWA W... GLINA Z NASZEJ... NIECH MÓJ... DOPROWADZI NAS DO WO...
Kurz na podłodze był poruszony, jakby kręciło się tu wielu ludzi. Angua przykucnęła i roztarła trochę ziemi, od czasu do czasu wąchając palce. Zapachy. Przemysłowe zapachy. Prawie nie potrzebowała specjalnych zmysłów, żeby je wykryć. Golemy nie pachniały niczym oprócz gliny i tego, z czym akurat pracowały.
I... coś przeturlało się pod palcami. Był to kawałek drewna, najwyżej dwa cale długości. Zapałka bez łebka.
Po kilku minutach poszukiwań znalazła ich jeszcze dziesięć, leżących tu i tam, jak gdyby rzuconych z roztargnieniem.
Była też połówka zapałki, kawałek dalej od pozostałych.
Angua się zorientowała, że zanika jej zdolność widzenia w ciemności. Zmysł węchu trwał o wiele dłużej. Na zapałkach wyczuwała silne zapachy – tę samą mieszankę, której tropy prowadziły do tego pomieszczenia. Ale zapach rzeźni, który zaczęła kojarzyć z Dorflem, pozostał tylko na złamanym drewienku.
Przykucnęła i przyjrzała się zebranym w stosik zapałkom. Dwanaście osób (dwanaście osób wykonujących brudną pracę) przybyło tu równocześnie. Nie zostali długo. Stoczyli... dyskusję – to te napisy na ścianach. Potem zrobili coś z jedenastoma zapałkami (tylko z drewnianymi ich częściami – nie zanurzono ich w roztworze, więc nie miały łebków; może ten golem pachnący żywicą pracował w fabryce zapałek?) i jedną złamaną.
Następnie wyszli i każdy poszedł w swoją stronę.
Dorfl ruszył wtedy na komendę straży, żeby się do wszystkiego przyznać.
Dlaczego?
Jeszcze raz obwąchała złamaną zapałkę. Nie ma wątpliwości: pachniała mieszaniną woni krwi i mięsa.
Dorfl przyznał się do morderstwa...
Popatrzyła na napisy ze ścian i zadrżała.

– Zdrówko, Fred. – Nobby podniósł kufel.
– Jutro oddamy składkowe pieniądze do puszki na herbatę. Nikt nie zauważy – uspokajał sumienie sierżant Colon. – Zresztą sytuacja zalicza się do alarmowych.
Kapral Nobbs patrzył smętnie w głąb kufla. Ludzie często to robią pod Załatanym Bębnem, kiedy już zaspokoją pierwsze pragnienie i w końcu mogą się przyjrzeć temu, co piją.
– Co ja teraz zrobię? – jęczał. – Jak jesteś jaśniepaństwem, to musisz nosić różne diademy, długie szaty i takie tam. A to kosztuje. A jeszcze musisz robić różne rzeczy. – Pociągnął solidny łyk. – To się nazywa nobbyesse obliże.
– Noblesse obligay – poprawił go Colon. – Pewno. Znaczy, że musisz się zachowywać odpowiednio do swojej pozycji. Dawać pieniądze na dobroczynność. Być łaskawym dla ubogich. Oddawać swoje stare ubrania ogrodnikowi, jeśli da się je jeszcze trochę ponosić. Znam się na tym. Mój wujek był kamerdynerem u starszej lady Selachii.
– Nie mam ogrodnika – poskarżył się Nobby ponuro. – Nie mam ogrodu. I nie mam starego ubrania, poza tym, co je noszę. – Łyknął piwa. – Ona oddawała swoje stare kiecki ogrodnikowi?
– Tak. – Colon pokiwał głową. – Zawsze uważaliśmy, że ten ogrodnik jest trochę dziwny. – Skinął na barmana. – Jeszcze dwa kufle winkle’a, Ron. – Zerknął na Nobby’ego. Stary przyjaciel wyglądał na bardziej załamanego niż kiedykolwiek przedtem. Muszą wspólnie jakoś wybrnąć z tej sytuacji. – I może dla Nobby’ego też dwa.
– Zdrowie, Fred.
Colon uniósł brwi, widząc, jak kufel został osuszony niemal jednym haustem. Nobby niepewnie odstawił naczynie.
– Nie byłoby tak źle, gdyby był w tym worek gotówki. – Nobby sięgnął po następny kufel. – Myślałem, że nie da się zostać jaśniepaństwem, jak się nie jest bogatym łobuzem. Myślałem, że jedną ręką dają człowiekowi kupę forsy, a drugą wsadzają na łeb koronę. To przecież bez sensu, być jaśniepaństwem i być biednym. Najgorsze z obulbul fiatów. – Wychylił kufel i uderzył nim o blat. – Z gminu i bulgaty, to bulbul se poradził.
Barman nachylił się do sierżanta.
– Co się dzieje z kapralem? – zapytał. – To małopiwny klient, a wypił już osiem dużych.
Fred Colon pochylił się i odpowiedział samym kącikiem ust.
– Zachowaj to dla siebie, Ron, ale to dlatego, że jest jaśnie oświecony.
– Naprawdę? Nie wiedziałem, że tak to na niego działa. Zaraz przykręcę lampę.

Na komendzie Vimes przesunął palcem zapałki. Nie pytał nawet Angui, czy jest pewna. Wiedział, że potrafi wywąchać nawet to, czy dziś jest środa.
– Więc kim są ci pozostali? – zapytał. – Inne golemy?
– Trudno określić na podstawie odcisków stóp – odparła – ale tak sądzę. Poszłabym ich tropem, ale pomyślałam, że powinnam jak najszybciej wrócić tutaj.
– Dlaczego sądzisz, że to golemy?
– Odciski mogą to sugerować. Poza tym golemy nie mają zapachu. Przejmują woń związaną z tym, co akurat robią. I tylko tym pachną... – Pomyślała o słowach na ścianach piwnicy. – Prowadzili długą dyskusję – dodała. – Kłótnię golemów. Na piśmie. Mam wrażenie, że była dość gorąca.
Przypomniała sobie ścianę.
– Niektórzy wyrażali się bardzo dobitnie – stwierdziła, pamiętając rozmiar liter. – Gdyby byli ludźmi, pewnie by krzyczeli.
Vimes spoglądał ponuro na leżące przed nim zapałki.
Jedenaście drewienek i dwunaste przełamane na pół. Nie trzeba było geniuszu, by zrozumieć, co się tam stało.
– Ciągnęli losy – powiedział. – I Dorfl przegrał. – Westchnął ciężko. – Coraz gorzej to wygląda. Czy ktoś wie, ile jest w mieście golemów?
– Nie – odparł Marchewa. – Trudno to sprawdzić. Już od wieków nikt ich nie wytwarza, ale też się nie zużywają.
– Nikt ich nie robi?
– To zakazane, sir. Kapłani bardzo mocno naciskali. Mówią, że to stwarzanie życia, a takie rzeczy mogą robić wyłącznie bogowie. Ale zgodzili się na te golemy, które już działały... No, bo są takie użyteczne. Niektóre pracują w zamknięciu, w kołowrotach, na dnie szybów. Pracują w różnych niebezpiecznych miejscach. I wykonują naprawdę najgorsze roboty. Myślę, że mogą ich być setki.
– Setki? – powtórzył Vimes. – A teraz spotykają się potajemnie i spiskują? Coś podobnego! No tak. Musimy je wszystkie zniszczyć.
– Dlaczego?
– A podoba ci się świadomość, że mają jakieś tajemnice? Przecież, na miłość bogów, krasnoludy i trolle, proszę bardzo, nawet nieumarli są w pewnym sensie żywi, chociaż to mocno obrzydliwy sens... – Vimes pochwycił wzrok Angui i ciągnął dalej: – ...w większości przypadków. Ale te... rzeczy? To jakby banda łopat spotykała się na pogawędkę.
– Eee... było coś jeszcze, sir – powiedziała wolno Angua.
– W tej piwnicy?
– Tak. Ale... trudno to wytłumaczyć. To było... wrażenie.
Vimes wymijająco wzruszył ramionami. Nauczył się nie lekceważyć wrażeń Angui. Na przykład zawsze wiedziała, gdzie jest Marchewa. Kiedy siedziała na komendzie, można było odgadnąć, że Marchewa nadchodzi ulicą – po tym, jak odwracała głowę i patrzyła na drzwi.
– Tak?
– Jak gdyby... głęboki żal, sir. Wielki, przerażający smutek.
Vimes kiwnął głową i zaczął masować palcami grzbiet nosa. Miał za sobą długi dzień, który jeszcze się nie skończył.
Potrzebował teraz, naprawdę potrzebował się napić. Świat był już wystarczająco zniekształcony. Oglądany przez denko szklanki wyostrzał się i ogniskował.
– Jadł pan coś dzisiaj, sir? – spytała Angua.
– Jakieś śniadanie – mruknął Vimes.
– Zna pan to określenie, którego używa sierżant Colon?
– Jakie? „Wypluty”?
– Właśnie tak pan wygląda. Jeśli pan tu zostaje, to niech się pan przynajmniej napije kawy i niech ktoś skoczy po figginy.
Vimes zawahał się. Zawsze sądził, że „wypluty” oznacza wrażenie w ustach po kilku dniach na diecie, która cofa się z żołądka do ust. Straszna była myśl, że można tak wyglądać.
Angua sięgnęła do starej puszki po kawie, która służyła strażnikom jako skarbonka na herbatę. Puszka zaskakująco lekko dawała się podnieść.
– Zaraz! Powinno tam być co najmniej dwadzieścia pięć dolarów. Nobby ledwie wczoraj zbierał pieniądze.
Odwróciła ją dnem do góry. Wypadł bardzo krótki niedopałek.
– Nie ma nawet pokwitowania? – zapytał zmartwiony Marchewa.
– Pokwitowanie? Przecież chodzi o Nobby’ego.
– Aha. No tak.

Pod Załatanym Bębnem zrobiło się bardzo cicho. Szczęśliwa Godzina minęła z zaledwie jedną drobną bójką. Teraz wszyscy czekali na Nieszczęśliwą Godzinę.
Przed Nobbym stał prawdziwy gąszcz kufli.
– Znaczy, znaczy, co to szysko jes warte, jaksidobrzezastnowić? – powiedział.
– Możesz zahandlować – doradził Ron.
– Niezły pomysł – zgodził się Colon. – Dużo jest takich bogatych, co by dali worek forsy za tytuł. Znaczy, ludzie mają już wielkie domy i takie różne. Oddaliby wszystko, żeby być takim jaśniepańskim jak ty, Nobby.
Dziesiąty kufel znieruchomiał w połowie drogi do ust kaprala.
– Tytuł może być wart i tysiąc dolarów – dodał zachęcająco Ron.
– Co najmniej – zgodził się Colon. – Biliby się o niego.
– Dobrze rozegraj swoje karty, a starczy ci na spokojną emeryturę.
Kufel tkwił nieruchomo w powietrzu. Rozmaite uczucia walczyły o pierwszeństwo między strupami i wypryskami na twarzy Nobby’ego, sugerując w głębi prawdziwą bitwę.
– By się bili, co? – odezwał się w końcu.
Sierżant Colon odchylił się nieco chwiejnie. Usłyszał w głosie kolegi ostry ton, jakiego dotąd nie znał.
– Mógłbyś wtedy być bogatym i z gminu, jak mówiłeś – ciągnął Ron, który nie miał ucha tak wyczulonego na psychologiczne zmiany klimatu. – Bogaci będą się pchać do ciebie jeden przez drugiego.
– Mam szpsprzedać swoje urodzenie za skok z misielnicy?
– Za sok z misielnicy – poprawił Colon.
– Za miskę soczewicy – wtrącił któryś ze słuchających, by nie przerywać ciągu.
– Ha! No więc wam powiem... – Nobby chwiał się mocno. – Są rzeczy, których nie można przehandlować. Ha! Kto mi kradnie worek, kradnie drań marną, tak?
– Pewno. To najmarniej wyglądająca drańska sakiewka, jaką widziałem – przyznał jakiś głos.
– A w ogóle co to jest ta soczewica?
– No bo... co dobrego mi przyszyjdzie z pienięnięniędzy, a?
Klienci byli zdziwieni. Pytanie zdawało się należeć do typu „Alkohol, czyż nie jest miły?” albo „Ciężka harówka, chcesz się tym zająć?”.
– I czemu niby ma być soczysta?
– No... – odezwał się ktoś odważny – mógłbyś za nie kupić wielki dom, dużo jedzenia i... i picie, i... kobiety, i w ogóle.
– I tego czeba, żeby być szczszęśliwy? – zapytał Nobby. Oczy mu się szkliły.
Inni pijący patrzyli bez słowa. To był prawdziwy metafizyczny labirynt.
– I wiecie, sso wam powiem? – Nobby kiwał się teraz tak regularnie, że przypominał odwrócone wahadło. – Szyskie te rzeszy to nic, nic! Powiem wam, w porównaniu do szyjejś genenelalogii... ogi.
– Genenelalogii? – zdziwił się Colon.
– Przodków i w ogóle – wyjaśnił Nobby. – To znaszy, że mam przodków i resztę, szyli więcej niż wy, wy, wy masie!
Sierżant Colon zakrztusił się piwem.
– Wszyscy mają przodków – zauważył spokojnie barman. – Inaczej by ich tu nie było.
Nobby rzucił mu zamglone spojrzenie i bezskutecznie usiłował je zogniskować.
– Fakt! – przyznał po chwili. – Fakt! Tylko... tylko że ja mam ich więcej, jasne? Krew skrwawionych królów płynie w moich żyłach, mam rasję?
– Chwilowo tak – odpowiedział mu czyjś głos.
Rozległy się śmiechy, jednak miały w sobie to brzmienie wyczekiwania, które Colon nauczył się szanować i się go obawiać. Przypomniało mu o dwóch rzeczach: (1) zostało mu tylko sześć tygodni do emerytury, (2) już od bardzo dawna nie był w toalecie.
Nobby sięgnął do kieszeni i wyjął pognieciony zwój.
– Widzisie to? – Nie bez kłopotów rozłożył papier na ladzie. – Widzisie? Mam prawo do noszy na herbie. O, patrzsie tu! Pisze „Hrabia”. Nie? To ja. Mógłbyś... mógłbyś... mógłbyś przybiś moją głowę nad drzwiami.
– To możliwe – mruknął barman, zerkając na klientów.
– Znaszy, być mógł zmieniś nazwę na Pod Hrabią Ankh, a ja bym szychodził i pił tu relu... legura... regularnie, co ty na to? – tłumaczył Nobby. – A jak się rozniesie, że hrabia tu pija, interesy pójdą w górę jak demony. A ja nie wezewezezmę od ciebie ani pensa, i co powiesz? Ludzie pomyślą, to lokal z dużą klasą, lord de Nobbes tu bywa, znaszy mają styl.
Ktoś chwycił Nobby’ego za gardło. Colon nie rozpoznał napastnika, był to jeden z tych nieogolonych, poznaczonych bliznami stałych klientów, których funkcją jest – mniej więcej właśnie o tej porze – zacząć otwierać butelki zębami, a jeśli wieczór był udany, to cudzymi.
– Czyli nie jesteśmy dla ciebie dość dobrym towarzystwem? To chciałeś powiedzieć?
Nobby zamachał swoim zwojem. Otworzył usta, by powiedzieć – Colon po prostu wiedział, że to powie – „Puść mnie natychmiast, ty nisko urodzony prostaku!”.
Z niezwykłym refleksem i brakiem nawet śladów zdrowego rozsądku Colon zawołał:
– Jego hrabiowska mość chce, żeby wszyscy obecni się z nim napili!

W porównaniu z Załatanym Bębnem, tawerna Pod Kubłem na Błyskotnej była oazą chłodu i spokoju. Straż przejęła ten lokal jako swój – własną i cichą świątynię sztuki upijania się. Nie chodziło o to, że sprzedawano tu wyjątkowo dobre piwo, bo nie sprzedawano. Ale za to podawano je szybko, bez gadania. I właściciel udzielał kredytu. Pod Kubłem było jedynym miejscem, gdzie strażnicy nie musieli widzieć różnych rzeczy – i gdzie nikt im nie przeszkadzał. Nikt nie potrafi tak milcząco wlewać w siebie alkoholu jak strażnik, który właśnie zszedł ze służby po ośmiu godzinach na ulicy. Alkohol dawał mu osłonę, równie ważną jak hełm i półpancerz. Świat nie bolał wtedy tak bardzo.
A pan Cheese, właściciel, potrafił słuchać. Słuchał takich zdań jak „Podwójną” albo „Jeszcze jedno”. Wymawiał też odpowiednie słowa, takie jak „Na kredyt? Oczywiście, panie oficerze”. Strażnicy płacili swoje długi – albo musieli wysłuchać pogadanki kapitana Marchewy.
Vimes siedział ponury nad szklanką lemoniady. Miał ochotę na drinka i doskonale rozumiał, czemu go nie wypije: jeden drink zwykle pojawiał się w tuzinie szklaneczek. Ale ta wiedza niczego nie ułatwiała.
W tawernie siedziała prawie cała dzienna zmiana i jeden czy dwóch ludzi, którzy mieli dzisiaj wolne.
Choć nie było tu zbyt czysto, podobał mu się ten lokal. Kiedy słyszał wokół gwar rozmów, nie mógł się zorientować we własnych myślach.
Głównym powodem, dla którego pan Cheese pozwolił, by jego tawerna stała się praktycznie piątym komisariatem Straży Miejskiej, było bezpieczeństwo, jakie mu to gwarantowało. Strażnicy pili spokojnie, na ogół. Przechodzili z pozycji wertykalnej do horyzontalnej, sprawiając minimum kłopotów i nie niszcząc zanadto wyposażenia. Nikt też nigdy nie próbował go obrabować. Strażnicy naprawdę się irytowali, jeśli ktoś przeszkadzał im w piciu.
Dlatego był szczerze zdumiony, kiedy drzwi odskoczyły nagle i wpadło trzech uzbrojonych w kusze mężczyzn.
– Nie ruszać się! Kto się ruszy, zginie!
Rabusie zatrzymali się przy barze. Ze zdziwieniem stwierdzili, że ich przybycie nie wzbudziło zamieszania.
– Na miłość bogów, czy ktoś mógłby zamknąć drzwi? – burknął Vimes.
Posłuchał go siedzący koło wejścia strażnik.
– I zarygluj – dodał Vimes.
Trzej złodzieje rozejrzeli się. Kiedy ich oczy przyzwyczaiły się do półmroku, odnieśli ogólne wrażenie pancerzowości, z silnym akcentem uhełmowienia. Ale ta pancerzowość się nie poruszała. Przyglądała im się w milczeniu.
– Jesteście nowi w mieście, chłopcy? – zapytał pan Cheese, polerując szklankę.
Najodważniejszy z trójki machnął barmanowi kuszą przed nosem.
– Dawaj pieniądze, ale już! – wrzasnął. – Bo jak nie – dodał, zwracając się do całej sali – będziecie mieli martwego barmana.
– W mieście jest dużo innych knajp, tumanie – odpowiedział mu jakiś głos.
Pan Cheese nie podniósł nawet wzroku znad szklanki.
– Wiem, że to wy, funkcjonariuszu Udgryzjel – oznajmił spokojnie. – Macie na rachunku dwa dolary i trzydzieści pensów, dziękuję uprzejmie.
Rabusie zbili się w ciasną grupkę. Tawerny nie powinny się tak zachowywać. Zdawało im się, że słyszą lekkie zgrzytnięcia rozmaitej broni wydobywanej z odpowiednich pochew.
– Czy ja was już gdzieś nie widziałem? – spytał Marchewa.
– O bogowie, to on! – jęknął któryś z napastników. – Miotacz chleba!
– Zdawało mi się, że pan Staloskórka zabierał was do Gildii Złodziei...
– Wynikł drobny spór w kwestii podatków...
– Nie mów mu!
Marchewa klepnął się w czoło.
– Formularze podatkowe! – powiedział. – Pan Staloskórka pewnie się martwi, że o nich zapomniałem.
Złodzieje stali teraz tak blisko siebie, że przypominali grubego sześcioręcznego stwora, który wydaje majątek na kapelusze.
– Eee... Strażnikom nie wolno zabijać ludzi, prawda? – zainteresował się jeden z nich.
– Nie wolno na służbie – odparł Vimes.
Najodważniejszy z trójki skoczył nagle, chwycił Anguę i szarpnięciem postawił ją na nogi.
– Wychodzimy stąd cali i zdrowi, bo oberwie dziewczyna. Zrozumiano? – warknął.
Ktoś parsknął drwiąco.
– Mam nadzieję, że nikogo nie zabijesz – powiedział Marchewa.
– Sam o tym zdecyduję!
– Czy ja mówiłem do ciebie?
– Nie martw się, poradzę sobie – uspokoiła Marchewę Angua. Rozejrzała się, by sprawdzić, czy na pewno nie ma tu Cudo. Potem westchnęła. – Chodźmy, panowie. Miejmy to już za sobą.
– Nie baw się jedzeniem! – zawołał ktoś.
Zabrzmiał jeden czy dwa chichoty, ale Marchewa odwrócił się na krześle i nagle wszyscy bardzo się zainteresowali swoimi drinkami.
– Nic nie szkodzi – rzuciła cicho Angua.
Zdając sobie sprawę, że coś jest nie tak, jak powinno, ale nie wiedząc, co takiego, złodzieje cofali się ostrożnie. Nikt im nie przeszkadzał, kiedy odsuwali rygiel, a potem – wciąż trzymając Anguę – wyszli w kłęby mgły.
– Trzeba chyba pomóc – odezwał się funkcjonariusz, który dopiero od niedawna służył w straży.
– Nie zasługują na pomoc – stwierdził krótko Vimes.
Na zewnątrz brzęknęła zbroja, a potem zabrzmiał długi, niski warkot – tuż przed tawerną.
A potem wrzask. I drugi wrzask. I trzeci wrzask, modulowany przez „NIENIENIEnienienienienienieNIE!... aarghaarghaargh!”. Coś ciężkiego uderzyło o drzwi.
Vimes odwrócił się do Marchewy.
– Wy, kapitanie, i funkcjonariusz Angua... – zaczął. – Jak, ehm... Dobrze się między wami układa?
– Doskonale, sir – zapewnił Marchewa.
– Niektórzy mogliby pomyśleć, że, no... że mogą wystąpić, te... problemy.
Coś uderzyło głucho o drzwi, a potem cicho zabulgotało.
– Radzimy sobie z nimi, sir. – Marchewa lekko uniósł głos.
– Podobno jej ojciec nie jest zadowolony z tego, że u nas pracuje...
– W Überwaldzie nie mają zbyt wielu praw, sir. Uważają, że prawa nadają się tylko dla słabych społeczności.
– Jak słyszałem, jest bardzo krwiożerczy.
– Ona chce zostać w straży. Lubi poznawać nowych ludzi.
Z zewnątrz znowu dobiegło bulgotanie. O szybę w oknie zgrzytnęły paznokcie, ale ich właściciel zaraz zniknął z widoku.
– No cóż, nie mnie to osądzać – uznał Vimes.
– Nie, sir.
Po chwili milczenia otworzyły się drzwi. Powoli. Weszła Angua, poprawiając na sobie mundur. Usiadła. Wszyscy strażnicy nagle podjęli zaawansowany kurs obserwacji piwa.
– Eee... – zaczął Marchewa.
– Powierzchowne rany – zapewniła go Angua. – Ale jeden z nich przypadkiem postrzelił drugiego w nogę.
– Sądzę, że w raporcie powinnaś zapisać to jako „samookaleczenie wskutek stawiania oporu przy aresztowaniu” – zaproponował Vimes.
– Tak jest, sir.
– Ale przecież nie wszystkie rany... – wtrącił Marchewa.
– Próbowali obrabować nasz bar i wziąć na zakładnika naszego wil... Anguę.
– Rozumiem, o co panu chodzi, sir. Samookaleczenie. No tak. Oczywiście.

Pod Załatanym Bębnem ucichło. Bo zwykle bardzo trudno jest być równocześnie hałaśliwym i nieprzytomnym.
Sierżant Colon był pod wrażeniem własnego sprytu. Dobrze ulokowana pięść może oczywiście zakończyć walkę, ale tym razem pięść ściskała puchar ponczu z kwartą rumu, dżinu i pływającymi w środku szesnastoma ćwiartkami cytryny.
Niektórzy wciąż stali na nogach. Byli to poważni pijacy, którzy wchłaniali alkohol, jak gdyby dzień jutrzejszy miał nie nadejść. Właściwie to nawet mieli nadzieję, że tak właśnie się stanie.
Colon osiągnął stan pijaka towarzyskiego. Zwrócił się do człowieka obok.
– Miło tu, nie?
– Co ja powiem żonie, chciałbym wiedzieć – jęknął rozmówca.
– Nie wiem. Powiess, że... że... że... prasowałeś do późna. I ssij miętę przed wejściem, to pomaga...
– Pracowałem do późna? Ha! Właśnie mnie wyrzucili! Mnie! Rzemieślnika! Piętnaście lat u Spadgera i Williamsa, prawda, a potem oni padają, bo Curry ich podcina, więc dostaję robotę u Curry’ego i bach! Tam też mnie zwalniają. „Zatrudnienie nadmiarowe”! Przeklęte golemy! Odbierają pracę prawdziwym ludziom! I po co im ta praca? Przecież nie mają gąb do wykarmienia. Ale to draństwo robi wszystko tak szybko, że w ogóle rąk mu nie widać.
– Skandal.
– Rozbić je wszystkie, powiadam. Znaczy, u SiW też mieliśmy golema, ale stary Zhloob zawsze tyrał powoli, rozumiesz, a nie brzęczał dookoła jak ta mucha z niebieskim tyłkiem. Będziesz czekał, kolego, to twoją robotę też ci odbiorą.
– Kamienna Gęba na to nie posswoli – oświadczył Colon, falując łagodnie.
– To może u was znajdzie się jakaś praca?
– Nie wiem – przyznał sierżant. Miał wrażenie, że mężczyzna zmienił się nagle w dwóch mężczyzn. – A co robissz?
– Jestem Zanurzaczem Knota i Przycinaczem Czubka, kolego – powiedzieli obaj.
– Widzę, że to potrzebny fach.
– Tu masz, Fred. – Barman klepnął go w ramię i położył przed nim kartkę papieru.
Colon z zaciekawieniem przyglądał się tańczącym liczbom. Usiłował skupić wzrok na tej na samym dole, ale była zbyt ogromna, by ją przyswoić.
– A co to takiego?
– Rachunek jego imperialnie lordowskiej wysokości.
– Nie bądź głupi, nikt nie może tyle wypić... Nie płasę!
– Wliczyłem uszkodzenia, uważasz.
– Tak? Niby jakie?
Ze schowka pod barem Ron wyjął ciężki jesionowy drąg.
– Ręce? Nogi? Co sobie życzysz.
– Ron, dajże spokój! Przecież znasz mnie od lat!
– Zgadza się, Fred. I zawsze byłeś dobrym klientem. Dlatego pozwolę ci najpierw zamknąć oczy.
– Ale to wszystkie pieniądze, jakie mam!
Barman wyszczerzył zęby.
– No to masz szczęście, nie?

Cudo Tyłeczek oparła się o ścianę korytarza obok swojej wygódki i kichnęła.
Alchemicy uczyli się tego już w początkowych etapach swej kariery. Jak mawiali jej nauczyciele, dwie cechy wyróżniają dobrego alchemika: atletyczność i intelekt. Alchemicy, posiadający pierwszą z nich, potrafią przeskoczyć nad blatem i w trzy sekundy znaleźć się po drugiej stronie bezpiecznie grubego muru; dobry alchemik posiadający drugą cechę to ktoś, kto dokładnie wie, kiedy to zrobić.
Sprzęt, jakim dysponowała, nie był wielką pomocą. Co tylko mogła, wydobyła od Gildii Alchemików, ale prawdziwe alchemiczne laboratorium powinno być pełne tego rodzaju naczyń, które wyglądały, jakby powstały podczas Otwartych Mistrzostw Czkawki Gildii Dmuchaczy Szkła. Prawdziwy alchemik nie musi prowadzić doświadczeń, używając jako zlewki kubka z rysunkiem pluszowego misia, a kapral Nobbs pewnie bardzo się rozgniewa, kiedy odkryje jego brak.
Kiedy uznała, że opary się ulotniły, wróciła do maleńkiego pomieszczenia.
To kolejny problem. Jej książki alchemiczne były wspaniałymi dziełami, a każda stronica prawdziwym majstersztykiem rytowniczego kunsztu, ale nigdzie nie zawierały polecenia w rodzaju „Pamiętaj, żeby otworzyć okno”. Owszem, miały takie instrukcje jak „Doday Aqua Quirmis do Cynku, aże gaz wzbierający z wigorem się wydzieli”, ale nigdy nie umieszczono dodatku „Nie czyń tego we domostwie” czy choćby „Y słowo rzeknij na pożegnanie brwiom swoim”.
Zresztą...
Szkło zachowało czystość pod nieobecność brunatnoczarnego lśniącego osadu, który – według „Wyedzy Alchemiy” – wskazywałby na obecność arsenu w próbce. Zbadała wszystkie artykuły spożywcze i napoje, jakie odkryła w pałacowych spiżarniach, wykorzystując w tym celu każdą znalezioną na komendzie butelkę i słój.
Spróbowała jeszcze raz z tym, co według opisu na pakiecie było Próbką #2. Wyglądała jak rozsmarowany ser. Ser? Rozmaite unoszące się wokół opary utrudniały myślenie. Na pewno wzięła próbki sera. Była prawie pewna, że Próbka #17 to błękitny lancrański, który z kwasem zareagował gwałtownie, wypalił niedużą dziurę w suficie i cały warsztat pokrył ciemnozieloną substancją, która tężała jak smoła.
Przeprowadziła jednak badanie.
Kilka minut później wertowała gorączkowo swój notes. Pierwsza próbka pobrana w spiżarni (porcja pasztetu z kaczki) została wpisana jako #3. Co w takim razie z #1 i #2? Nie, #1 to ta biała glina z Bezprawnego Mostu. A czym jest #2?
Znalazła.
Ale to przecież niemożliwe!
Obejrzała probówkę pod światło. Ze szkła uśmiechnął się do niej metaliczny arsen.
Zachowała jeszcze trochę tej substancji. Mogłaby znowu sprawdzić, ale... lepiej będzie komuś powiedzieć...
Wybiegła do głównej sali, gdzie pełnił dyżur któryś z trolli.
– Gdzie jest komendant Vimes?
Troll wyszczerzył zęby.
– Na Błyskotnej... Tyłeczek.
– Dziękuję bardzo.
Troll powrócił do rozmowy ze zmartwionym mnichem w brązowym habicie.
– I...? – zapytał.
– Może lepiej sam opowie – odparł mnich. – Ja tylko pracowałem na sąsiednim stanowisku.
Postawił na biurku nieduży garnek proszku z zawiązaną na nim muszką.
– Z głębokim naciskiem oświadczam, że chcę złożyć skargę – oznajmił piskliwym głosikiem proszek. – Pracowałem tam ledwie pięć minut, aż nagle – chlust! Ile dni mi zajmie powrót do normalnego kształtu?
– Pracowałżeś gdzie? – spytał troll.
– Żadnetakie Artykuły Eklezjastyczne – wyjaśnił mnich.
– Dział wody święconej – uzupełnił wampir.

– Czyli znalazł się arszenik? – upewnił się Vimes.
– Tak jest, sir. Dużo. Wysoka zawartość w próbce. Ale...
– Tak?
Cudo spuściła wzrok.
– Po sprawdzeniu całego procesu z substancją testową, sir, mam pewność, wszystko robię poprawnie...
– To dobrze. W czym był?
– O to właśnie chodzi, sir. To nic z pałacu. Trochę mi się wszystko pomieszało i do badań trafiła substancja pochodząca spod paznokci ojca Tubelceka, sir.
– Co?!
– Miał pod paznokciami taki jakby smar czy tłuszcz, sir, i wydawało mi się, że to mogło pochodzić z osoby, która go zaatakowała. Z fartucha albo co... Trochę jeszcze zostało, gdyby poprosił pan kogoś o niezależną opinię. Nie będę mieć pretensji.
– Ale co ten staruszek robił z trucizną?
– Raczej zdrapał ją z mordercy – tłumaczyła Cudo. – Wie pan, próbował się bronić...
– Przed Arsenowym Potworem? – wtrąciła Angua.
– Bogowie... – westchnął Vimes. – Która godzina?
– Bingely bingely biip bong!
– A niech to...
– Jest dziewiąta – oznajmił terminarz, wysuwając głowę z kieszeni Vimesa. – Byłem nieszczęśliwy, bo nie miałem butów, dopóki nie spotkałem człowieka, który nie miał nóg.
Strażnicy wymienili spojrzenia.
– Co? – zapytał bardzo spokojnie Vimes.
– Ludzie lubią, kiedy od czasu do czasu podsuwam im jakiś aforyzm albo Złotą Myśl Dnia – odparł chochlik.
– A w jaki sposób spotkałeś tego człowieka bez nóg?
– Tak naprawdę to go nie spotkałem. Było to stwierdzenie ogólne metaforycznej natury.
– Aha. No to kłopot. Gdybyś go spotkał, mógłbyś zapytać, czy nie ma jakichś niepotrzebnych butów.
Chochlik pisnął, gdy Vimes wcisnął go z powrotem do pudełka.
– To nie wszystko, sir – powiedziała Cudo.
– Słucham – rzucił zniechęcony Vimes.
– Ta glina, którą znaleźliśmy na miejscu zbrodni... Wulkanit mówił, że jest w niej dużo grysu, to znaczy starych sproszkowanych wypalonych naczyń. No więc... przyszło mi do głowy, żeby odłupać dla porównania kawałek Dorfla. Nie mam całkowitej pewności, ale kiedy demon z ikonografu namalował naprawdę bardzo drobne szczegóły, to... Wydaje mi się, że jest tam taka glina jak jego. Zawiera dużo tlenku żelaza.
Vimes westchnął ciężko. Wokół nich ludzie pili alkohol. Jeden łyk i wszystko stałoby się jasne.
– Któreś z was się domyśla, co to może znaczyć? – zapytał.
Marchewa i Angua pokręcili głowami.
– I czy to miałoby jakiś sens, gdybyśmy wiedzieli, jak wszystkie fragmenty do siebie pasują? – Vimes podniósł głos.
– Jak kawałki układanki, sir? – spytała Cudo.
– Tak! – Vimes powiedział to tak głośno, że cała sala zamilkła. – Teraz potrzebujemy tylko narożnego kawałka z niebem i liściami, a wtedy wszystko ułoży się w jeden wielki obraz.
– To był męczący dzień, sir – stwierdził Marchewa. – Dla nas wszystkich.
Vimes się zgarbił.
– No dobrze – powiedział. – Jutro... ty, Marchewa, sprawdzisz golemy w mieście. Jeśli coś knują, chcę wiedzieć, co to takiego. A ty, Tyłeczek... dokładnie przeszukasz dom tego kapłana, czy nie ma tam arszeniku. Chciałbym wierzyć, że coś znajdziesz.

Angua zaproponowała, że odprowadzi Cudo na kwaterę. Krasnoludka zdziwiła się, że mężczyźni jej na to pozwalają. To przecież oznaczało, że Angua będzie potem wracać do domu całkiem sama.
– Nie boisz się? – spytała, kiedy maszerowały wśród wilgotnych kłębów mgły.
– Nie.
– Bo podejrzewam, że różni bandyci i rabusie w takiej mgle wychodzą na rozbój. A mówiłaś, że mieszkasz na Mrokach.
– Ostatnio jakoś mnie nie zaczepiali.
– Aha... Może mundur ich odstrasza?
– Możliwe – zgodziła się Angua.
– W końcu nauczyli się szacunku?
– Może masz rację.
– Ehm... przepraszam... ale czy ty i kapitan Marchewa jesteście...?
Angua czekała uprzejmie.
– Ehm...
– A tak. – Angua zlitowała się w końcu. – Jesteśmy ehm. Ale wynajmuję pokój u pani Cake, bo w takim mieście człowiek musi mieć jakieś swoje własne miejsce. – I pełną zrozumienia gospodynię, która dba o te specjalne potrzeby, jak na przykład klamki, które da się otworzyć łapą, albo okna otwarte w księżycowe noce. – Musisz mieć miejsce, gdzie jesteś sobą. A poza tym na komendzie śmierdzi skarpetkami.
– Ja się zatrzymałam u mojego wuja, Ramięduśnego. Nie jest tam zbyt przyjemnie. Prawie cały czas wszyscy rozmawiają o kopaniu.
– A ty nie?
– O kopaniu niewiele można mówić. „Kopię w swojej kopalni, a jak się nakopię, to coś wykopię”. – Cudo powiedziała to śpiewnym głosem. – I jeszcze dyskutują o złocie, a to, szczerze wyznam, jest o wiele nudniejsze, niż się ludziom wydaje.
– Myślałam, że krasnoludy kochają złoto – zdziwiła się Angua.
– Tylko tak mówią, żeby zaciągnąć je do łóżka.
– Jesteś całkiem pewna, że jesteś krasnoludem? Przepraszam. To był żart.
– Przecież muszą istnieć jakieś ciekawsze tematy. Fryzury. Ubrania. Ludzie.
– Na bogów! Chodzi ci o takie dziewczęce rozmowy?
– Nie wiem. Nigdy dotąd nie prowadziłam dziewczęcych rozmów. Krasnoludy po prostu rozmawiają.
– W straży jest dość podobnie – ostrzegła Angua. – Możesz być dowolnej płci, pod warunkiem że zachowujesz się po męsku. W straży nie ma mężczyzn i kobiet, jest tylko gromada kumpli. Szybko opanujesz tutejszą mowę. Zasadniczo chodzi o to, ile piwa kto wypił wczoraj wieczorem, jak ostre było curry, które potem zjadł, i gdzie rzygał. Wystarczy myśleć egojądrystycznie. Łatwo to opanujesz. Ale na komendzie musisz być przygotowana na żarty z wyraźnym podtekstem seksualnym.
Cudo zarumieniła się.
– Chociaż ostatnio jakby się skończyły – dodała Angua.
– Dlaczego? Skarżyłaś się?
– Nie. Kiedy się przyłączyłam, oni przestali. I wiesz, wcale się nie śmiali. Nawet kiedy robiłam te wszystkie gesty. Uważam, że to niesprawiedliwe. Choć trzeba przyznać, że niekiedy były to całkiem drobne gesty.
– Nie ma na to rady. Będę musiała się wyprowadzić – westchnęła Cudo. – Czuję się... nie na miejscu.
Angua zerknęła na idącą obok małą postać. Rozpoznała objawy. Każdy potrzebował swojego miejsca tylko dla siebie, tak jak sama Angua. A czasami to miejsce znajdowało się w jego głowie.
Poza tym, choć to trochę dziwne, polubiła Cudo. Może z powodu jej szczerości. A może dlatego, że poza Marchewą była jedyną osobą, która podczas rozmowy nie wydawała się trochę wystraszona. Bo nie wiedziała... Angua pragnęła zachować tę niewiedzę niczym cenny drobiazg.
Ale potrafiła poznać, kiedy ktoś powinien coś zmienić w swoim życiu.
– Jesteśmy całkiem blisko ulicy Wiązów – powiedziała ostrożnie. – Może, no... zajrzysz na chwilę? Mam parę rzeczy, które mogłabym ci pożyczyć...
Mnie nie będą potrzebne, powiedziała sobie. Kiedy odejdę, nie zdołam unieść zbyt wiele.

Funkcjonariusz Rzygacz patrzył na mgłę. Patrzenie – zaraz po tkwieniu w jednym miejscu – było tym, co robił najlepiej. Niewydawanie żadnego dźwięku także należało do jego umiejętności. Kiedy chodziło o nierobienie absolutnie niczego, należał do ścisłej czołówki. Ale tkwienie w całkowitym bezruchu w jednym miejscu było jego podstawowym atutem. Gdyby wzywano chętnych do walki o tytuł mistrza świata w nieruszaniu się, on by się nawet nie ruszył.
Teraz, z brodą opartą na dłoniach, patrzył na mgłę.
Chmury obniżyły się trochę i tutaj, sześć pięter powyżej ulicy, można było uwierzyć, że leży się na plaży nad zimnym morzem zalanym światłem księżyca. Z rzadka tylko z obłoków wynurzała się wysoka baszta czy wieża, ale dźwięki były stłumione, zamknięte w sobie. Nadeszła i odpłynęła północ.
Funkcjonariusz Rzygacz patrzył i myślał o gołębiach.
Funkcjonariusz Rzygacz miał w życiu bardzo niewiele pragnień, a prawie wszystkie dotyczyły gołębi.

Grupka postaci sunęła, zataczała się, a w jednym przypadku również toczyła poprzez mgłę niczym Czterech Jeźdźców niedużej Apokalipsy. Jeden z nich miał na głowie kaczkę, a że poza tym drobnym szczegółem był prawie całkowicie normalny, nazywano go Kaczkomanem. Drugi kaszlał i charczał bez przerwy, dlatego znany był jako Kaszlak Henry. Trzeci, beznogi, poruszał się na małym wózku z kółkami i bez żadnego rozsądnego powodu nazywano go Arnoldem Bocznym. A czwarty, z wielu bardzo istotnych powodów, nosił przezwisko Paskudnego Starego Rona.
Ron trzymał na sznurku szarobrązowego teriera z wystrzępionymi uszami – prawdę mówiąc, trudno byłoby przypadkowemu obserwatorowi odgadnąć, kto tu kogo prowadzi i kto, kiedy już przyjdzie co do czego, ugnie kolana, gdy ten drugi zawoła „Siad!”. Bo chociaż wytresowane psy w całym wszechświecie wykorzystywane są często jako pomoc dla pozbawionych wzroku czy nawet słuchu, Paskudny Stary Ron był pierwszą osobą w historii, posiadającą psa z myślącym mózgiem.
Żebracy, prowadzeni przez teriera, kierowali się pod mroczny łuk Bezprawnego Mostu, który nazywali domem. W każdym razie przynajmniej jeden z nich nazywał to miejsce domem. Pozostali określali je, odpowiednio, jako „Haark haaark HRRaarkk tfu!”, „Hi, hi, hi, juua!” oraz „Demoniszcza, tysiącletnia wskazówka i krewetki!”.
Potykając się, szli wzdłuż brzegu Ankh i podawali sobie kolejno puszkę. Popijali z niej z satysfakcją i od czasu do czasu bekali.
Pies zatrzymał się nagle. Żebracy wyhamowali za nim. Jakaś figura zbliżała się brzegiem.
– Na bogów!
– Pfuj!
– Juu!
– Demoniszcza?
Przycisnęli się do muru, gdy blada postać przeszła chwiejnie obok. Trzymała się za głowę, jakby próbowała samą siebie podnieść za uszy, a od czasu do czasu uderzała tą głową o ściany budynków.
Widzieli, jak wyrwała z bruku metalowy poler cumowniczy i zaczęła okładać się nim po głowie. W końcu lane żelazo się rozprysnęło.
Postać rzuciła resztkę słupa, odchyliła się, otworzyła usta – z których zajaśniał czerwony blask – i zaryczała jak cierpiący byk. Potem odbiegła, zataczając się w mroku.
– Znowu golem – stwierdził Kaczkoman. – Ten biały.
– He, he... Też czasem tak mi łeb pęka, zwłaszcza rano – przyznał Arnold Boczny.
– Znam się na golemach – oświadczył Kaszlak Henry, spluwając fachowo i trafiając żuka pełznącego po murze o dwadzieścia stóp dalej. – Niby nie powinny mieć głosu.
– Demoniszcza! – rzekł Paskudny Stary Ron. – Szlag z kapowaniem, strzelmy fuzla, bo robal chodzi po drugim bucie! Zobaczymy, czy nie!
– Chciał powiedzieć, że to ten sam, którego widzieliśmy poprzednio – wyjaśnił pies. – Kiedy ten stary kapłan wyciągnął nogi.
– Myślisz, że trzeba komuś powiedzieć? – zapytał Kaczkoman.
Pies potrząsnął głową.
– Nie – uznał. – Mamy tam wygodny kąt, nie warto go tracić.
Cała piątka wkroczyła w wilgotny cień.
– Nie cierpię tych przeklętych golemów. Odbierają nam pracę.
– Nie mamy pracy...
– O to mi właśnie chodzi, rozumiesz.
– Co na kolację?
– Błoto i stare buty. Hrraaark pfu!
– Tysiącletnia wskazówka i krewetki, powiadam!
– Dobrze mieć swój głos. Mogę sam mówić za siebie.
– Chyba pora, żebyś nakarmił kaczkę.
– Jaką kaczkę?

Mgła jarzyła się i syczała przy skwerze Piątaka i Siódmaka. Płomienie strzelały wysoko, ale tylko rozjaśniały gęste obłoki. Rozżarzone płynne żelazo stygło w formach. Młoty dzwoniły w warsztatach. Kowale nie pracowali według wskazań zegara, ale zgodnie z bardziej wymagającą fizyką roztopionego metalu. Choć była już prawie północ, w Odlewniach, Kuźniach i Kowalstwie Ogólnym Wręcemocnego wrzała praca.
W Ankh-Morpork mieszkało wielu Wręcemocnych – to bardzo popularne krasnoludzie nazwisko. Był to jeden z ważnych powodów, jakie uwzględnił Thomas Smith, kiedy przyjął je swą oficjalną i jednostronną decyzją. Krasnolud ze zmarszczonym czołem, trzymający młot, który ozdabiał szyld kuźni, był jedynie wytworem wyobraźni malarza. Ludzie uważali, że „produkt krasnoludzi” jest lepszy i Thomas Smith wolał nie dyskutować.
Komitet Równego Wzrostu protestował, ale sprawa ugrzęzła. Głównie dlatego że większość składu komitetu stanowili ludzie – krasnoludy były na ogół zbyt zapracowane, żeby przejmować się takimi sprawami. Po drugie, ich argumentacja opierała się na zarzucie, że pan Wręcemocny, primo voto Smith, jest za wysoki – a stawianie takich zarzutów to wyraźna wzrostowa dyskryminacja, oficjalnie zakazana przez własne zarządzenia samego komitetu.
Tymczasem Thomas zapuścił brodę, wkładał żelazny hełm, kiedy myślał, że zjawi się jakiś urzędowy gość, i podniósł ceny o dwadzieścia pensów na dolarze.
Kolejno huczały młoty spadowe, napędzane przez wielki kołowrót zaprzężony w woły. Miecze czekały na wykucie, płyty na ukształtowanie. Strzelały iskry.
Wręcemocny zdjął hełm (ludzie z komitetu znowu go odwiedzili) i wytarł wnętrze.
– Dibbuk? Gdzie jesteś, do demona?
Wrażenie wypełnionej przestrzeni kazało mu się odwrócić. Golem z odlewni stał o kilka cali za nim, a ognie palenisk połyskiwały na jego ciemnoczerwonej glinie.
– Mówiłem ci, żebyś tego nie robił, prawda? – Wręcemocny z trudem przekrzykiwał łoskot.
Golem uniósł tabliczkę.
TAK.
– Tyle czasu cię nie było! Załatwiłeś wszystkie te swoje świętodniowe sprawy?
ŻAL.
– No ale skoro już wróciłeś, to przejmij młot numer trzy, a pana Vincenta przyślij do mojego biura. Dobrze?
TAK.
Wręcemocny wspiął się po schodach do gabinetu. U szczytu odwrócił się jeszcze i spojrzał na zalaną czerwonym blaskiem kuźnię. Zobaczył, jak Dibbuk zbliża się do młota i pokazuje brygadziście tabliczkę. Zobaczył, jak Vincent odchodzi. Zobaczył, jak Dibbuk chwyta głownię miecza i trzyma ją na kowadle przez kilka uderzeń, a potem rzuca na bok.
Wręcemocny ruszył biegiem w dół.
Był w połowie schodów, gdy Dibbuk położył głowę na kowadle.
Kiedy dotarł na sam dół, młot uderzył po raz pierwszy.
Pędził już przez zasypaną popiołem podłogę kuźni, a inni robotnicy ruszali biegiem za nim, gdy młot uderzył po raz drugi.
Kiedy dotarł do golema, młot uderzył po raz trzeci.
W oczach Dibbuka zgasło światło. Na obojętnej twarzy pojawiła się rysa.
Młot wzniósł się do czwartego uderzenia...
– Padnij! – wrzasnął Wręcemocny.
...a potem była już tylko roztrzaskana glina.
Kiedy ucichły trzaski, właściciel kuźni wstał i otrzepał się. Pył i kawałki ceramiki rozsypały się po całej podłodze. Młot wyskoczył z prowadnic i leżał teraz obok kowadła, w stosie odłamków golema.
Wręcemocny ostrożnie podniósł fragment stopy, odrzucił ją, po czym schylił się i z gruzu wyjął tabliczkę.
Zaczął czytać:

STARCY NAM POMOGLI!
NIE BĘDZIESZ ZABIJAŁ!
GLINA Z MOJEJ GLINY!
WSTYD.
ŻAL.

Brygadzista zajrzał mu przez ramię.
– Dlaczego on wziął i tak zrobił?
– Skąd mogę wiedzieć? – burknął Wręcemocny.
– Znaczy się, dziś po południu roznosił herbatę, całkiem normalnie, a potem zniknął na parę godzin i coś takiego...
Wręcemocny wzruszył ramionami. Golem to golem i tyle można o nim powiedzieć. Ale wspomnienie tej nieruchomej twarzy, układającej się pod ogromnym młotem, mocno nim wstrząsnęło.
– Słyszałem parę dni temu, że w tartaku na Przyćmionej chętnie by sprzedali swojego – mówił brygadzista. – Pociął mahoniowy kloc na zapałki czy coś takiego. Chce pan, żebym z nimi pogadał?
Wręcemocny raz jeszcze spojrzał na tabliczkę.
Dibbuk nigdy nie szafował słowami. Przenosił rozżarzone żelazo, gołymi pięściami kuł klingi mieczy, wyciągał żar z pieca jeszcze zbyt gorącego, by mógł go dotknąć człowiek... i nigdy nie powiedział ani słowa. Oczywiście, nie mógł powiedzieć ani słowa, ale zawsze sprawiał wrażenie, jakby nie było takiego, które wypowiedzieć miałby ochotę, nawet gdyby mógł. Pracował i tyle. Te słowa to więcej, niż kiedykolwiek napisał równocześnie.
Mówiły Wręcemocnemu o czarnej rozpaczy, o duszy, która krzyczałaby z bólu, gdyby tylko potrafiła wydać dźwięk. A to przecież bez sensu. Rzeczy nie mogą popełnić samobójstwa.
– Szefie? – odezwał się brygadzista. – Pytałem, czy załatwiać następnego.
Wręcemocny rzucił tabliczkę i z ulgą patrzył, jak roztrzaskuje się o mur.
– Nie – powiedział. – Sprzątnij tu tylko. I naprawcie ten przeklęty młot.

Sierżant Colon z wielkim wysiłkiem zdołał unieść głowę powyżej krawężnika.
– Dob... dobrze się czujecie, kapralu lordzie de Nobbes? – wymamrotał.
– Nie wiem, Fred. Czyja to gęba?
– Moja, Nobby.
– Dzięki niech będą bogom... Bałem się, że moja.
Colon odsunął się.
– Leżymy w rynsztoku, Nobby – jęknął. – Ooo!
– Wszyscy leżymy w rynsztoku, Fred. Ale niektórzy z nas patrzą w gwiazdy...
– No ale ja patrzę w twoją gębę, Nobby. Gwiazdy byłyby o wiele lepsze, możesz mi wierzyć. Chodź...
Po kilku nieudanych próbach zdołali jakoś wstać, głównie wspinając się na siebie nawzajem.
– Gdzie... gdzie... gdzie jesteśmy, Nobby?
– Na pewno wyszliśmy spod Bębna... Czy ktoś mi zarzucił szmatę na głowę?
– To mgła, Nobby.
– A te nogi tam na dole?
– Myślę sobie, że to chyba twoje nogi, Nobby. Swoje mam na miejscu.
– Fakt. Fakt. Ooo... Coś mi się zdaje, że dużo wypiłem, sierżancie.
– Piłeś jak lord, co?
Nobby ostrożnie dotknął dłonią hełmu – ktoś włożył mu na niego papierową koronę. Czujne palce trafiły na wetknięty za ucho niedopałek.
Nadeszła ta niemiła pora dnia pijaństwa, kiedy po paru godzinach w wygodnym rynsztoku człowiek zaczynał odczuwać kary wymierzane przez trzeźwość, a był jeszcze na tyle pijany, że czuł się jeszcze gorzej.
– Jak się tu dostaliśmy, sierżancie?
Colon zaczął drapać się po głowie, ale zaraz przerwał z powodu hałasu.
– Tak mi się zdaje... – powiedział, przeglądając wytarte strzępy pamięci krótkoterminowej – zdaje się... mam wrażenie, że była mowa o wzięciu szturmem pałacu i domaganiu się twojego dziedzictwa.
Nobby zakrztusił się i wypluł papierosa.
– Nie zrobiliśmy tego, prawda?
– Nie. Ty tylko krzyczałeś, że powinniśmy...
– O bogowie... – jęknął kapral.
– Ale pamiętam chyba, że gdzieś w tym samym czasie zacząłeś rzygać.
– Co za ulga...
– No... głównie na Łapacza Hoskinsa. Ale potknął się o kogoś, zanim nas dorwał.
Colon nagle poklepał się po kieszeni.
– Ciągle mam jeszcze pieniądze herbaciane – powiedział. Kolejny obłoczek pamięci przemknął przez słoneczną tarczę ku zapomnieniu. – No... trzy pensy z herbacianych pieniędzy.
Ten straszny fakt przebił się do umysłu Nobby’ego.
– Trzypensówkę?
– Wiesz... kiedy zacząłeś zamawiać te wszystkie kosztowne drinki dla całego baru... nie miałeś pieniędzy i albo ja bym za to zapłacił, albo... – Colon przejechał palcem po szyi. – Kssshhh! – dodał dla wyjaśnienia.
– Chcesz powiedzieć, że zapłaciłeś za Szczęśliwą Godzinę pod Bębnem?
– Nie całkiem Szczęśliwą Godzinę – odparł sierżant. – Raczej tak jakby Ekstatyczne Sto Pięćdziesiąt Minut. Nie wiedziałem nawet, że można pić dżin kuflami.
Nobby usiłował skupić wzrok na mgle.
– Nikt nie może pić dżinu kuflami.
– Też ci to powtarzałem, ale nie chciałeś słuchać.
Nobby pociągnął nosem.
– Jesteśmy blisko rzeki – zauważył. – Może spróbujemy...
Coś zaryczało niedaleko. Krzyk był długi i donośny, niczym buczek mgłowy przed poważną katastrofą. Był to głos, jaki można usłyszeć z zagrody bydła w niespokojną noc. Trwał i trwał, a potem urwał się tak nagle, że całkiem zaskoczył ciszę.
– ...odejść stąd możliwie daleko – dokończył Nobby.
Krzyk spełnił funkcję lodowatego prysznica i wiadra czarnej kawy.
Colon odwrócił się w miejscu. Rozpaczliwie potrzebował czegoś, co spełniłoby funkcję pralni.
– Skąd to nadleciało? – zapytał.
– Chyba stamtąd, nie?
– Myślałem, że raczej stamtąd!
We mgle kierunki niczym się nie różniły.
– Myślę – powiedział wolno Colon – że trzeba iść i zameldować o tym jak najszybciej.
– Racja – zgodził się Nobby. – A którędy?
– Może po prostu biegnijmy, co?

Wielkie spiczaste uszy funkcjonariusza Rzygacza zawibrowały, kiedy usłyszały krzyk. Gargulec odwrócił czujnie głowę, dokonując triangulacji wysokości, kierunku i odległości. A potem je zapamiętał.

Krzyk był słyszalny nawet w Pseudopolis Yard, choć dobiegł tam stłumiony przez mgłę.
Wpadł w otwartą głowę golema Dorfla i odbijał się wewnątrz, rozbrzmiewał echem coraz ciszej i głębiej pomiędzy drobnymi pęknięciami gliny, aż wreszcie, na samej granicy postrzegania, maleńkie cząsteczki zatańczyły razem.
Bezokie otwory wpatrywały się w ścianę. Nikt nie słyszał wołania, jakie dobiegło w odpowiedzi z pustej czaszki, bo nie miała ust, by je wydać, ani nawet umysłu, by nim kierować. Ale wykrzyczała w ciemność:
GLINO Z MOJEJ GLINY, NIE BĘDZIESZ ZABIJAŁ! NIE UMRZESZ!

Samuel Vimes śnił o śladach.
Miał raczej cyniczny stosunek do śladów. Instynktownie im nie ufał. Pchały się pod nogi.
Nie mógłby też zaufać żadnej osobie, która raz tylko zerka na innego człowieka, po czym tonem wyższości zwraca się do towarzysza: „Drogi panie, nic nie mogę o nim powiedzieć z wyjątkiem tego, że jest leworęcznym murarzem, kilka lat służył w marynarce handlowej i ostatnio źle mu się wiedzie”. A potem wygłasza zarozumiałe komentarze o odciskach, postawie i stanie butów tamtego człowieka, podczas gdy dokładnie takie same mogłyby się odnosić do kogoś, kto nosi stare ubranie, bo akurat koło domu chciał wymurować sobie nowy grill, dał się kiedyś wytatuować, bo miał siedemnaście lat i był pijany, a choroby morskiej dostaje już na wilgotnym chodniku. Cóż za arogancja! Cóż za obraza dla przebogatej, chaotycznej rozmaitości ludzkich doświadczeń!
To samo dotyczyło wskazówek bardziej statycznych. W rzeczywistym świecie odciski stóp na trawniku pozostawiła najprawdopodobniej sprzątaczka. Krzyk w środku nocy oznaczał pewnie człowieka, który wstawał z łóżka i mocno nadepnął odwróconą szczotkę.
Prawdziwy świat był nazbyt prawdziwy, by pozostawiać takie wygodne drobne wskazówki. Był zbyt pełen różnych obiektów. Człowiek dochodził do prawdy nie przez eliminację tego, co niemożliwe, ale drogą o wiele trudniejszego procesu eliminacji tego, co możliwe.
Trzeba było pracować konsekwentnie, zadawać pytania i przyglądać się pilnie. Trzeba chodzić i mówić, a w głębi serca mieć nadzieję, że jakiemuś draniowi strzelą nerwy i się przyzna.
W umyśle Vimesa krążyły i zderzały się ze sobą wydarzenia całego dnia. Niczym smutne cienie sunęły golemy. Ojciec Tubelcek pomachał do niego, a potem wybuchła mu głowa i zasypała Vimesa słowami. Pan Hopkinson leżał martwy we własnym piekarniku i miał w ustach kromkę chleba krasnoludów. A golemy maszerowały ciągle, w milczeniu. Między nimi szedł Dorfl, powłócząc nogą; głowę miał otwartą, słowa mogły do niej wlatywać i wylatywać stamtąd jak rój pszczół. Pośrodku tego wszystkiego tańczył Arszenik – kolczasty zielony człowieczek. Rechotał i bełkotał coś niezrozumiale.
W pewnym momencie Vimesowi wydało się, że któryś z golemów krzyknął.
Potem sen zaczął się rozmywać. Golemy. Piekarnik. Kapłan. Dorfl. Golemy maszerowały, a od uderzeń ich stóp cały sen wibrował...
Vimes otworzył oczy.
– Wrsfl – oznajmiła leżąca obok lady Ramkin i przewróciła się na drugi bok.
Ktoś dobijał się do frontowych drzwi.
Wciąż trochę rozkojarzony, czując, że kręci mu się w głowie, Vimes uniósł się na łokciach i przemówił do nocnego świata jako takiego:
– O której to się budzi porządnych ludzi?
– Bingely bingely biip! – odpowiedział mu wesoły głos dobiegający od strony toaletki.
– Litości! – jęknął komendant.
– Dwadzieścia dziewięć minut i trzydzieści jeden sekund po piątej rano. Oszczędnością i pracą ludzie się bogacą. Czy chcesz, żeby przedstawić ci twój plan zajęć na dzisiaj? A tymczasem czy zechcesz poświęcić chwilę i wypełnić swoją kartę rejestracyjną?
– Co? Co ty wygadujesz?
Stukanie nie cichło.
Vimes wypadł z łóżka i po omacku poszukał w ciemności zapałek. Wreszcie udało mu się zapalić świecę i na wpół zbiegł, na wpół stoczył się po schodach do holu.
Stukającym okazał się funkcjonariusz Wizytuj.
– Chodzi o lorda Vetinari, sir! Tym razem jest jeszcze gorzej!
– Posłaliście po Jimmy’ego Pączka?
– Tak jest!
O tej porze mgła działała jak tylna straż nocy, broniąc pola świtowi, przez co cały świat wyglądał jak umieszczony we wnętrzu piłeczki pingpongowej.
– Zajrzałem do niego, kiedy tylko objąłem służbę, a on zgasł jak płomień, sir.
– Skąd wiesz, że zwyczajnie nie zasnął?
– Na podłodze, sir? W ubraniu?
Zanim Vimes dotarł na miejsce, trochę zdyszany i z bolącymi kolanami, strażnicy ułożyli już Patrycjusza w łóżku.
Bogowie, myślał komendant, wspinając się po schodach, wiele się zmieniło od dawnych dni biegania z pałką i dzwonkiem. Człowiek nawet się nie zastanawiał, czy da radę przebiec pół miasta; gliniarze i przestępcy razem we wspólnym pościgu...
Z mieszaniną dumy i zawstydzenia dodał na koniec: A żaden z tych łobuzów mnie nie złapał.
Patrycjusz oddychał jeszcze, ale twarz miał niczym wosk i wyglądał tak, że senne koszmary znacznie poprawiłyby sytuację.
Vimes obrzucił pokój czujnym spojrzeniem. W powietrzu dostrzegł znajomą zawiesinę.
– Kto otwierał okno? – zapytał.
– To ja, sir – wyznał funkcjonariusz Wizytuj. – Wyglądał, jakby potrzebował świeżego powietrza.
– Byłoby świeższe, gdybyś zostawił okno zamknięte – stwierdził Vimes. – No dobra. Macie znaleźć wszystkich, ale to wszystkich przebywających w pałacu i za dwie minuty zebrać ich w holu na dole. Niech ktoś sprowadzi kaprala Tyłeczka. I niech zawiadomi kapitana Marchewę.
Jestem niespokojny i zagubiony, pomyślał. Zatem pierwsza zasada nakazuje podzielić się tym z innymi.
Okrążył pokój. Nie wymagało specjalnej inteligencji odkrycie, że Vetinari wstał i przeszedł do swojego biurka, gdzie – na oko sądząc – pracował przez jakiś czas. Świeca wypaliła się do końca; kałamarz przewrócił się, zapewne w chwili kiedy Vetinari zsunął się z krzesła. Vimes zanurzył palec w atramencie i powąchał. Potem sięgnął po leżące obok pióro, zawahał się, wyjął sztylet i dopiero nim je podniósł. Zdawało się, że w piórze nie ma chytrze ukrytych kolców, ale odłożył je starannie na bok, do zbadania dla Tyłeczka potem.
Zerknął na kartkę, na której pisał Vetinari.
Ze zdziwieniem się przekonał, że to wcale nie pismo, ale dokładnie wykonany rysunek. Patrycjusz przedstawił maszerującą postać, jednak nie była to jedna osoba, lecz sylwetka utworzona z tysięcy mniejszych figurek. W rezultacie powstało coś na kształt wiklinowych ludzi budowanych przez niektóre co dziksze plemiona żyjące w pobliżu Osi; co roku celebrują w ten sposób wielki cykl natury i okazują szacunek dla życia, rzucając go jak najwięcej na wielki stos i podpalając.
Ten złożony człowiek miał na głowie koronę.
Vimes odsunął papier na bok i zbadał biurko. Ostrożnie przesunął dłonią po jego powierzchni, szukając podejrzanych drzazg. Przykucnął i obejrzał je od dołu.
Na zewnątrz robiło się widno. Vimes sprawdził oba sąsiednie pokoje, dopilnował, żeby rozsunąć kotary, wrócił do sypialni Vetinariego, zamknął drzwi, zasunął kotary i przeszedł wolno pod ścianami, wypatrując plamki światła, która mogłaby oznaczać otwór w murze.
Czego jeszcze można szukać? Drzazgi w podłodze? Kolca wdmuchniętego przez dziurkę od klucza?
Znowu rozsunął kotary.
Wczoraj Vetinari wracał do zdrowia. A teraz wyglądał gorzej. Ktoś dostał się do niego w nocy. Jak? Powolnie działająca trucizna to ciężka metoda zabójstwa. Trzeba znaleźć sposób podawania jej ofierze każdego dnia.
Nie, wcale nie trzeba. Eleganckie rozwiązanie to znalezienie sposobu, by ofiara sama ją sobie aplikowała.
Vimes przejrzał papiery. Najwyraźniej Vetinari czuł się już tak dobrze, że wstał i przeszedł tutaj – ale tutaj właśnie stracił siły.
Nie można zatruć drzazgi ani gwoździa, bo przecież nie będzie stale się o niego kaleczył...
Na wpół zagrzebana między papierami leżała książka; tkwiło w niej mnóstwo zakładek, głównie z oddartych kawałków starych listów.
Co Vetinari robił codziennie?
Vimes otworzył książkę. Każdą stronę pokrywały ręcznie pisane symbole.
Taką truciznę jak arszenik trzeba wprowadzić do organizmu. Nie wystarczy jej dotknąć. A może wystarczy? Czy istnieje jakaś odmiana arszeniku, która może truć przez skórę?
Nikt nie mógł tu wejść. Vimes był tego prawie pewien.
Jedzenie i napoje były prawdopodobnie czyste, ale na wszelki wypadek trzeba posłać Detrytusa, żeby po swojemu porozmawiał sobie z kucharzami.
Coś, co wdychał? Jak można tego dokonać – dzień po dniu, tak żeby nie wzbudzić żadnych podejrzeń? Zresztą trzeba jakoś dostarczyć truciznę do pokoju.
Może coś, co już jest w pokoju? Cudo kazał położyć inny dywan i zmienić łóżko. Co jeszcze można zrobić? Zedrzeć farbę z sufitu?
Co takiego Vetinari mówił Cudowi o truciznach? „Umieścimy go tam, gdzie nikt w ogóle nie zajrzy...”.
Vimes uświadomił sobie, że nadal wpatruje się w książkę. Nie było w niej ani jednego znaku, który potrafiłby rozpoznać. To na pewno jakiś szyfr. Znając Vetinariego, szyfr nie do złamania przez nikogo o normalnym umyśle.
Czy można zatruć książkę? Ale... co z tego? Są przecież inne. Trzeba by wiedzieć, że będzie tę właśnie przeglądał, bez przerwy. A nawet wtedy jakoś trzeba wprowadzić w niego truciznę. Człowiek może się zadrapać raz, ale potem już będzie uważał.
Vimes czasami trochę się niepokoił własną skłonnością do podejrzewania wszystkiego. Jeśli człowiek zaczyna sądzić, że można kogoś otruć słowami, to równie dobrze może oskarżyć tapetę o wywołanie szaleństwa. Co prawda ten ohydny zielony kolor każdego mógłby doprowadzić do obłędu...
– Bingely biip bip!
– No nie...
– To twoje budzenie, godzina szósta! Dzień dobry! Oto twoje dzisiejsze spotkania, Tutaj Wstaw Imię! Godzina dziesiąta...
– Zamknij się! Cokolwiek miałem na dziś w terminarzu, stanowczo nie...
Vimes przerwał. Odłożył pudełko.
Wrócił do sekretarzyka. Jeśli przyjąć jedną stronicę dziennie...
Lord Vetinari miał doskonałą pamięć. Ale przecież każdy zapisuje różne rzeczy, prawda? Nie można pamiętać o wszystkich drobiazgach. Środa: 15.00 rządy terroru; 15.15 oczyścić jamę ze skorpionami...
Podniósł terminarz do ust.
– Zapisz notatkę – polecił.
– Hurra! Mów śmiało. Tylko nie zapomnij najpierw powiedzieć „notatka”!
– Porozmawiać z... A niech to! Notatka: Co z dziennikiem Vetinariego?
– To wszystko?
– Tak.
Ktoś zastukał delikatnie. Vimes ostrożnie uchylił drzwi.
– Ach, to ty, Tyłeczek.
Zamrugał. Coś mu nie pasowało.
– Zaraz przygotuję tę miksturę pana Pączka. – Krasnolud spojrzał na łóżko. – Oj... nie wygląda dobrze, co?
– Niech go przeniosą do innego pokoju – polecił Vimes. – Każ służbie przygotować nową sypialnię, jasne?
– Tak jest, sir.
– A kiedy już skończą, wybierzesz inny pokój, losowo, i tam go przeniesiesz. I zmienisz wszystko, rozumiesz? Każdy mebel, wazon, dywanik...
– Eee... Tak jest.
Vimes zawahał się. Wreszcie zrozumiał, co go dręczyło przez ostatnie dwadzieścia sekund.
– Tyłeczek...
– Tak, sir?
– Ty... no... w uszach?
– Kolczyki, sir – wyjaśnił nerwowo krasnolud. – Prezent od funkcjonariusz Angui.
– Naprawdę? Nie, w porządku... Nie sądziłem, że krasnoludy noszą biżuterię, to wszystko.
– Jesteśmy znane z pierścieni, sir.
– Tak, rzeczywiście.
Pierścienie, tak. Nikt lepiej od krasnoluda nie wykuje magicznego pierścienia. Ale... magiczne kolczyki? Zresztą mniejsza z tym. Istnieją wody zbyt głębokie, by w nie brnąć.

Podejście sierżanta Detrytusa do takich spraw było niemal instynktownie prawidłowe. Całą pałacową służbę ustawił przed sobą w szereg i wrzeszczał na nich ile sił.
Taki Detrytus na przykład, myślał Vimes, zbiegając po schodach. Parę lat temu zwykły prymitywny troll, a teraz wartościowy funkcjonariusz straży – pod warunkiem że każe mu się powtarzać wszystkie rozkazy, by sprawdzić, czy na pewno zrozumiał. Pancerz błyszczy mu chyba nawet bardziej niż Marchewy, ponieważ jego nie nudzi polerowanie. Opanował też policyjną robotę w stylu praktykowanym przez większość sił porządkowych wszechświata, to znaczy, ogólnie rzecz biorąc, wrzeszczy wściekle na ludzi, aż się załamią. Tylko z jednej przyczyny nie zaprowadził jednotrollowych rządów terroru: jego procesy myślowe łatwo mógł zepchnąć z toru ktoś, kto próbował czegoś przerażająco chytrego, na przykład bezpośredniego zaprzeczenia.
– Wiem, żeście to zrobili! – krzyczał Detrytus. – Jak ta osoba, co to zrobiła, się nie przyzna, cała służba, ale cała, trafi do Tant i jeszcze wyrzucimy klucz! – Wskazał palcem krępą posługaczkę. – Tyżeś to zrobiła, przyznaj się!
– Nie.
Detrytus przerwał na moment.
– Gdzieżeś była wczoraj w nocy?! – zawołał po chwili. – Przyznaj się!
– W łóżku, oczywiście.
– Aha! Niezła historyjka! Przyznaj się, zawsze żeś tam jest w nocy?
– Oczywiście.
– Aha, przyznaj się, masz świadków?
– Świntuch!
– Aha, czyli nie masz świadków, żeś to zrobiła, przyznawaj się!
– Nie!
– No...
– Dobrze, wystarczy. – Vimes poklepał go po ramieniu. – Dziękuję, sierżancie. Na dzisiaj wystarczy. Czy są tu wszyscy służący?
Detrytus spojrzał groźnie na szereg.
– I co? Wszyscy żeście są?
Wśród zebranych nastąpiło pełne wahania szuranie nogami, po czym uniosła się niepewna ręka.
– Mildred Easy nie ma od wczoraj – poinformował jej właściciel. – To pokojówka z góry. Jakiś chłopak przekazał od niej wiadomość. Musiała się zobaczyć z rodziną.
Vimes poczuł przebiegający mu po karku najdelikatniejszy dreszcz.
– Ktoś wie, o co chodzi? – zapytał.
– Nie mam pojęcia, proszę pana. Zostawiła wszystkie swoje rzeczy.
– Dobrze. Sierżancie, zanim skończycie służbę, poślijcie kogoś, żeby jej poszukał. Potem możecie się trochę przespać. Wy wszyscy idźcie i bierzcie się do tego, co zwykle robicie. Aha... panie Drumknott?
Osobisty sekretarz Patrycjusza, który z przerażeniem obserwował techniki pracy policyjnej w wykonaniu Detrytusa, spojrzał na Vimesa.
– Tak, panie komendancie?
– Co to za książka? Czy to dziennik jego lordowskiej mości?
Drumknott wziął ją i obejrzał.
– Na to wygląda, istotnie.
– Czy udało się panu złamać szyfr?
– Nie wiedziałem, że pisał szyfrem, komendancie.
– Co? Nigdy pan nie zaglądał do tego dziennika?
– A czemu miałbym zaglądać? Nie jest mój.
– Wie pan oczywiście, że poprzedni sekretarz próbował go zamordować?
– Tak, proszę pana. Muszę też dodać, że zostałem wyczerpująco przesłuchany przez pańskich ludzi. – Drumknott otworzył książkę i uniósł brwi.
– Co mówili? – zainteresował się Vimes.
Drumknott zastanowił się.
– Niech pomyślę... „Tyżeś to zrobił, przyznaj się, wszyscy cię widzieli, mamy tłum ludzi, którzy twierdzą, że tyżeś to zrobił, żeś to zrobił na pewno, przyznaj się”. Taki był ogólny temat przesłuchania. Wtedy powiedziałem, że to nie ja, co zdaje się zaskoczyło przesłuchującego funkcjonariusza.
Delikatnie polizał palec i przewrócił kartkę.
Vimes patrzył na niego uważnie.

W porannym powietrzu donośnie rozlegał się odgłos pracujących pił. Kapitan Marchewa zastukał do bramy tartaku, którą mu w końcu otworzono.
– Dzień dobry panu – powiedział. – O ile się orientuję, macie tutaj golema?
– Mieliśmy – odparł handlarz drewna.
– Ojej, następny – westchnęła Angua.
To już razem cztery. Ten w kuźni uklęknął pod młotem, ten u kamieniarza był teraz dziesięcioma palcami stóp sterczącymi spod dwutonowego bloku piaskowca, pracującego w dokach widziano ostatnio w rzece, kiedy maszerował w stronę morza, a teraz kolejny...
– Dziwna sprawa – mówił kupiec, stukając pięścią w pierś golema. – Sidney opowiadał, że piłował twardo, aż do chwili, kiedy odpiłował sobie głowę. Muszę dzisiaj wysłać spory transport jesionowych desek. I kto je popiłuje, jeśli wolno spytać?
Angua podniosła głowę golema. Jeśli w ogóle miał na twarzy jakiś wyraz, był to wyraz absolutnego skupienia.
– A jeszcze – odezwał się handlarz drewna – Alf mówił mi, że zeszłej nocy słyszał pod Bębnem, jak to golemy mordują ludzi...
– Śledztwo trwa – odparł Marchewa. – A teraz, panie... Preble Skink, prawda? Pański brat ma sklep z olejem do lamp, na Kablowej? A pańska córka jest pokojówką na uniwersytecie?
Handlarz drewna osłupiał. No, ale Marchewa znał przecież wszystkich.
– Tak...
– Czy pański golem opuścił tartak wczoraj wieczorem?
– No tak, dość wcześnie. Chodziło o jakiś dzień święty. – Popatrzył nerwowo na parę strażników. – Trzeba ich wtedy zwalniać, w przeciwnym razie słowa w ich głowie...
– A potem wrócił i pracował przez całą noc?
– Tak. Co jeszcze mógłby robić? Alf przyszedł na ranną zmianę i mówił, że zobaczył go, jak wychodzi z jamy pod piłą, stoi chwilę, a potem...
– Czy wczoraj ciął sosnowe belki? – wtrąciła Angua.
– Zgadza się. Gdzie ja teraz na szybko znajdę drugiego golema, pytam?
– Co to jest? – Ze stosu trocin podniosła prostokąt w drewnianych ramach. – Jego tabliczka, prawda?
Podała ją Marchewie.
– „Nie będziesz zabijał” – przeczytał powoli Marchewa. – „Glina z mojej gliny. Wstyd”. Domyśla się pan może, dlaczego to napisał?
– Nie mam pojęcia – zapewnił Skink. – Zawsze robił różne głupoty. – Poweselał nagle. – Zaraz, a może go przymuliło? Rozumiecie? Glina... muł... Przymuliło?
– Niezwykle wręcz zabawne – stwierdził posępnie Marchewa. – Zabiorę tabliczkę jako dowód. Do widzenia.
– Czemu pytałaś o sosnowe belki? – zwrócił się do Angui, kiedy wyszli już na ulicę.
– W tej piwnicy wyczułam żywicę sosnową.
– Żywica sosnowa to tylko żywica sosnowa, prawda?
– Nie. Nie dla mnie. Ten golem tam był.
– Wszystkie były. – Marchewa westchnął. – A teraz kolejno popełniają samobójstwa.
– Nie można odebrać życia, którego nie ma – przypomniała Angua.
– No to jak to nazwać? Niszczeniem własności? Zresztą teraz nie możemy ich już zapytać.
Stuknął w tabliczkę.
– Udzieliły nam odpowiedzi – rzekł. – Może zdołamy ustalić, jak powinny brzmieć pytania.

– Jak to: nic? – zdumiał się Vimes. – To przecież musi być książka! Liże palce, kiedy przewraca kartki, i codziennie przyjmuje małą dawkę arszeniku! Przerażająco sprytne!
– Przykro mi, sir. – Cudo cofnęła się o krok. – Nie ma nawet śladu. Nie wykrył go żaden test, jaki znam.
– Na pewno?
– Mogę posłać książkę na Niewidoczny Uniwersytet. W budynku Magii Wysokich Energii skonstruowali nowy rezonator morficzny. Magia bez trudu...
– Lepiej nie – przerwał Vimes. – Nie mieszajmy do tego magów. Do licha! Przez pół godziny naprawdę wierzyłem, że znalazłem...
Usiadł przy biurku. Coś nowego nie pasowało teraz u krasnoluda, ale znowu nie bardzo mógł konkretnie stwierdzić, co to takiego.
– Coś nam tutaj ucieka, Tyłeczek – powiedział.
– Tak jest, sir.
– Przyjrzyjmy się faktom. Jeśli chcemy otruć kogoś powoli, musimy podawać mu truciznę przez cały czas, a przynajmniej każdego dnia. Wykluczyliśmy wszystko, co Patrycjusz mógłby robić. Nie może to być powietrze w pokoju, przecież codziennie tam bywamy. Nie jest to pożywienie, tego jesteśmy praktycznie pewni. Czy coś go użądliło? Da się zatruć komara? Potrzebny jest...
– Przepraszam, sir.
– Detrytus? Myślałem, że nie masz służby.
– Kazałżem im dać mi ten adres do tej pokojówki, tej Easy, jak pan mówił – odparł ze stoickim spokojem Detrytus. – Żem poszedł, a tam różni ludzie zaglądali do środka.
– Jak to?
– Sąsiedzi i w ogóle. Płaczące kobiety koło drzwi. Ale żem pamiętał, co pan mówił o tym słowie na diplo...
– Dyplomacji – podpowiedział Vimes.
– No. Nie wrzeszczeć na ludzi i takie tam. Żem pomyślał, to delikatna sytuacja. I jeszcze rzucali we mnie różnymi rzeczami. No to żem wrócił tutaj. Żem zapisał ten adres. A teraz idę do domu.
Zasalutował, zachwiał się lekko od silnego uderzenia w skroń i wyszedł.
– Dziękuję, Detrytus – rzucił Vimes.
Spojrzał na kartkę zapisaną dużymi, okrągłymi literami.
– Pierwsze piętro od tyłu, ulica Kogudziobna 27 – przeczytał. – Coś takiego!
– Zna pan te okolice, sir?
– Powinienem. Urodziłem się na tej ulicy. To jeszcze za Mrokami. Easy, Easy... Tak. Teraz sobie przypominam. Mieszkała tam pani Easy. Chuda kobieta. Dużo szyła. Liczna rodzina. No, wszystkie rodziny mieliśmy tam liczne, to był jedyny sposób, żeby się rozgrzać...
Zmarszczył czoło, wpatrzony w kartkę. To chyba nie jest żaden konkretny trop. Pokojówki zawsze brały wolne, żeby odwiedzać swoje matki, kiedy zdarzały się jakieś rodzinne kłopoty. Jak to mówiła jego babcia? „Twój syn jest synem, póki nie weźmie sobie żony, ale córka jest córką do końca życia”. Wysłanie tam strażnika prawie na pewno będzie stratą czasu...
– No, no... Kogudziobna...
Znowu spojrzał na kartkę. Równie dobrze można by ją nazwać Aleją Wspomnień. Nie, na pewno nie warto marnować sił straży na takie bezsensowne wyprawy. Ale on sam może zajrzeć. Po drodze. Może dzisiaj...
– Ehm... Tyłeczek?
– Tak, sir?
– Na twoich... na wargach. Czerwone. Na wargach...
– Szminka, sir.
– Och... no tak. Szminka? Świetnie. Szminka.
– Dała mi ją funkcjonariusz Angua, sir.
– To ładnie z jej strony – przyznał Vimes. – Tak sądzę.

Nazywano ją Salą Szczurów. W teorii z powodu wystroju. Któryś z byłych mieszkańców pałacu uznał, że fresk z tańczącymi szczurami będzie prawdziwym przebojem dekoratorskim. Szczurzy deseń zdobił dywan. Na suficie szczury tańczyły w kręgu, ze splecionymi pośrodku ogonami. Po półgodzinie w tym pomieszczeniu ludzie mieli ochotę się wykąpać.
Wkrótce więc popłyną rzeki gorącej wody – sala wypełniała się szybko.
Za powszechną zgodą krzesło przewodniczącego zajęła i wypełniła należycie pani Palm, kierująca Gildią Szwaczek, jako jedna z najbardziej poważanych przywódców gildii.
– Proszę o ciszę! Panowie!
Gwar nieco przycichł.
– Doktorze Downey?
Szef Gildii Skrytobójców skinął głową.
– Przyjaciele, sądzę, że zdajemy sobie sprawę z sytuacji... – zaczął.
– Tak. Podobnie jak wasz księgowy! – odpowiedział ktoś.
Zabrzmiały nerwowe śmiechy, ale nie trwały długo, bo żaden człowiek nie lubi śmiać się zbyt głośno z kogoś, kto dokładnie wie, ile ów człowiek jest wart martwy.
Downey uśmiechnął się lekko.
– Raz jeszcze spieszę zapewnić panów... i panie... że nie jestem świadom żadnego działania dotyczącego lorda Vetinari. Zresztą nie wyobrażam sobie, by w takiej sprawie skrytobójca użył trucizny. Jego lordowska mość spędził kilka lat w szkole skrytobójców. Wie, co to znaczy ostrożność. Nie wątpię, że dojdzie do siebie.
– A jeśli nie? – spytała pani Palm.
– Nikt nie żyje wiecznie – odparł Downey spokojnym głosem kogoś, kto osobiście przekonał się o prawdzie tych słów. – Wtedy z pewnością zyskamy nowego władcę.
W sali zapadła cisza. Nad każdą z głów unosiło się bezgłośnie jedno słowo: Kto?
– Chodzi o to... Chodzi o to... – odezwał się Gerhardt Sock, przewodniczący Gildii Rzeźników – że był... musicie przyznać... był... No bo przypomnijmy sobie niektórych wcześniejszych...
W grupowej świadomości zamigotały słowa: „Lord Snapcase, na przykład... Vetinari przynajmniej nie jest wariatem”.
– Muszę przyznać – rzekła pani Palm – że pod Vetinarim bezpieczniej można chodzić po ulicach...
– Pani wie to najlepiej, madame – powiedział Sock.
Pani Palm obrzuciła go lodowatym wzrokiem. Kilka osób zachichotało.
– Chodzi mi o to, że skromna wpłata na rzecz Gildii Złodziei wystarcza, by zapewnić całkowite bezpieczeństwo – dokończyła.
– No i, w samej rzeczy, mężczyzna może odwiedzić dom o złej...
– Dom negocjowalnej gościnności – poprawiła szybko.
– Istotnie, i być pewnym, że nie obudzi się rozebrany do naga i pobity – stwierdził Sock.
– Chyba że takie właśnie ma gusta. Naszym celem jest dawanie satysfakcji. Bardzo precyzyjnie, jeśli trzeba.
– Rzeczywiście, życie pod Vetinarim jest spokojniejsze – zgodził się pan Potts z Gildii Piekarzy.
– Wszystkich ulicznych aktorów i mimów kazał wrzucić do jamy ze skorpionami – dołączył Boggis z Gildii Złodziei.
– To prawda. Nie zapominajmy jednak, że człowiek ten ma również swoje wady. Jest kapryśny.
– Tak pan sądzi? W porównaniu z tymi, których mieliśmy wcześniej, jest przewidywalny jak skała.
– Snapcase był przewidywalny – mruknął ponuro pan Sock. – Pamiętacie, jak swojego konia zrobił rajcą miejskim?
– Ale musi pan przyznać, że nie był to zły rajca. W porównaniu z niektórymi innymi.
– Jak sobie przypominam, innymi byli w tym okresie wazon z kwiatami, kopczyk piasku i trójka ludzi, którym ścięto głowy.
– A pamiętacie te walki? – odezwał się Boggis. – Wszystkie małe bandy złodziei bijące się stale między sobą? W końcu mało kto miał jeszcze dość energii, by rzeczywiście coś ukraść.
– Teraz wszystko jest bardziej... przewidywalne.
Znów zaległa cisza. O to przecież chodzi, prawda? Sprawy teraz toczyły się w sposób przewidywalny. Cokolwiek by mówić o Vetinarim, pilnował, żeby po dzisiaj zawsze przychodziło jutro. Jeśli nawet człowieka mordowali nocą w jego własnym łóżku, mógł być pewien, że robią to po wcześniejszym umówieniu.
– Pod lordem Snapcase życie było bardziej ekscytujące – odezwał się ktoś.
– Jasne. Aż do chwili, kiedy spadała twoja głowa.
– Problem polega na tym – rzekł Boggis – że to stanowisko doprowadza ludzi do obłędu. Bierze się normalnego faceta, nie gorszego niż ktokolwiek z nas, a po kilku miesiącach zaczyna gadać do mchu i każe ludzi żywcem obdzierać ze skóry.
– Vetinari nie jest obłąkany.
– Zależy, jak na to patrzeć. Nikt nie może być taki normalny jak on, nie będąc przy tym szaleńcem.
– Jestem tylko słabą kobietą – oświadczyła pani Palm, ku niedowierzaniu kilkorga obecnych – ale mam wrażenie, że staje przed nami wyjątkowa możliwość. Albo czeka nas długa walka w celu wyłonienia następcy, albo rozstrzygniemy tę kwestię od razu. Słucham?
Przywódcy gildii usiłowali spoglądać na siebie nawzajem, jednocześnie unikając wzroku każdego z pozostałych. Kto może zostać patrycjuszem? Kiedyś prowadzono przewlekłe i wielostronne walki o władzę, ale dzisiaj...
Człowiek mógł zdobyć tę władzę, ale wraz z nią zyskiwał kłopoty. Świat się zmienił. Obecnie trzeba negocjować, trzeba żonglować sprzecznymi interesami. Od lat nikt zdrowy na umyśle nie próbował zgładzić Vetinariego, ponieważ świat z nim u władzy był odrobinę lepszy od świata bez niego.
Poza tym... Vetinari oswoił Ankh-Morpork. Wytresował je jak psa. Wziął drobnego padlinożercę spośród innych padlinożerców, wydłużył mu zęby, wzmocnił szczęki, rozbudował mięśnie, ponabijał ćwiekami obrożę i karmił krwistymi stekami, a potem wycelował nim w gardło świata.
Zebrał wszystkie gangi i walczące grupy, i pokazał, że mały kawałek tortu regularnie lepszy jest od dużego kawałka z wbitym sztyletem. Że lepiej brać mniejszy kawałek, ale powiększać tort.
Ankh-Morpork jako jedyne spośród miast na równinach otworzyło swe bramy dla krasnoludów i trolli (stopy są mocniejsze, stwierdził Vetinari). I to się udało. Przybysze pracowali. Często sprawiali kłopoty, ale głównie sprawiali bogactwo. W rezultacie, chociaż Ankh-Morpork nadal miało licznych wrogów, wrogowie ci musieli finansować swoje armie z pożyczonych pieniędzy. Pożyczonych w większości od Ankh-Morpork, z karnymi odsetkami. Od lat nie wybuchła żadna większa wojna. Ankh-Morpork sprawiło, że stały się nieopłacalne.
Tysiące lat temu dawne imperium wprowadziło Pax Morporkia; mówiło wtedy światu: „Nie walcz, bo cię zabijemy”. Pax obowiązywał na nowo, ale tym razem Ankh-Morpork mówiło: „Jeśli zaczniesz walczyć, zażądamy spłaty twojego kredytu. A przy okazji, to moja pika, którą we mnie celujesz. Zapłaciłem za tę tarczę, którą trzymasz. I zdejmij mój hełm z głowy, kiedy do mnie mówisz, ty paskudny mały dłużniku”.
A teraz cała ta maszyna, która tykała sobie cichutko, aż ludzie całkiem zapomnieli, że to maszyna, i myśleli, że tak po prostu zbudowany jest świat... Ta maszyna nagle szarpnęła.
Przywódcy gildii przeanalizowali swoje myśli i doszli do wniosku, że wcale nie chcą władzy. Chcą, żeby jutro wyglądało tak jak dzisiaj.
– Są krasnoludy – rzekł Boggis. – Nawet gdyby ktoś z nas... Nie twierdzę, oczywiście, że to będzie ktoś z nas... Nawet gdyby ktoś przejął rządy, to co z krasnoludami? Dostaniemy znowu kogoś jak Snapcase, a zacznie się rąbanie kolan na ulicach.
– Nie sugeruje pan chyba jakiegoś, no... jakiegoś głosowania, prawda? Jakiegoś testu popularności?
– Ależ nie. Tylko że... tylko... wszystko się bardzo skomplikowało. A władza uderza ludziom do głowy.
– A wtedy spadają głowy innych ludzi.
– Wolałabym, żeby ten, kto ciągle to powtarza, lepiej przestał – rzekła surowo pani Palm. – Można by pomyśleć, że to jemu ucięli głowę.
– Hm...
– Ach, to pan, panie Slant. Bardzo przepraszam.
– Jako przewodniczący Gildii Prawników – rzekł pan Slant, najbardziej szanowany zombi w Ankh-Morpork – czuję się w obowiązku zalecić w tej materii jak największą stabilność. Czy wolno mi zaoferować pewną radę?
– Ile to będzie nas kosztować? – zapytał Sock.
– Stabilność – oznajmił pan Slant – równa się monarchii.
– Proszę nam nie wmawiać...
– Spójrzmy na Klatch – nie ustępował pan Slant. – Pokolenia szeryfów. Rezultat: stabilność polityczna. Weźmy Pseudopolis. Albo Sto Lat. Czy nawet Imperium Agatejskie...
– Niechże pan da spokój – zaprotestował doktor Downey. – Wszyscy wiedzą, że królowie...
– Oczywiście, monarchowie przychodzą i odchodzą, detronizują się nawzajem i tak dalej. Ale instytucja trwa. Poza tym przekonacie się zapewne, iż możliwe jest... dostosowanie.
Zrozumiał, że panuje nad słuchaczami. Palcami odruchowo musnął szew w miejscu, gdzie przyszyto mu głowę do szyi. Wiele lat temu pan Slant nie zgodził się umrzeć, dopóki nie otrzyma należnego honorarium za prowadzenie własnej obrony.
– Co pan chce przez to powiedzieć? – zapytał Potts.
– Jak rozumiem, kwestia wskrzeszenia sukcesji tronu Ankh-Morpork była ostatnio podnoszona kilkakrotnie.
– Tak. Przez szaleńców – stwierdził Boggis. – To jeden z objawów. Włożyć na głowę kalesony, rozmawiać z drzewami, ślinić się, głosić, że Ankh-Morpork potrzebuje króla...
– Otóż to. Przypuśćmy zatem, że rozważą ten pomysł ludzie zdrowi na umyśle?
– Niech pan mówi – zachęcił doktor Downey.
– Były już precedensy – tłumaczył pan Slant. – Monarchie, które okazywały się pozbawione odpowiedniego monarchy, potrafiły takiego... uzyskać. Jakiś właściwie urodzony członek innej królewskiej linii... W końcu potrzebny jest tylko ktoś, kto, hm, zna się na rzeczy, jak chyba mówi popularne określenie.
– Przepraszam, ale czy pan sugeruje, że mamy posłać po króla? – zdziwił się Boggis. – Damy takie jakby ogłoszenie? „Tron wolny, chętni powinni zjawić się z własną koroną”?
– Prawdę mówiąc – ciągnął pan Slant, nie zwracając uwagi na tę ironię – przypominam sobie, że w czasach pierwszego imperium Genoa przysłała do Ankh-Morpork pismo z prośbą o wysłanie jednego z naszych generałów, by został ich władcą; ich królewski ród wygasł z powodu wewnętrznego krzyżowania się tak intensywnego, że ostatni monarcha próbował skrzyżować się sam ze sobą. Księgi historyczne notują, że posłaliśmy tam lojalnego generała Tacticusa, którego pierwszym aktem po otrzymaniu korony było wypowiedzenie wojny Ankh-Morpork. Królowie są... wymienni.
– Wspomniał pan coś o dostosowaniu – przypomniał Boggis. – Chodzi o to, że to my byśmy królowi mówili, co ma robić?
– Podoba mi się brzmienie tej tezy – przyznała pani Palm.
– Mnie się podobają jej echa – poparł ją doktor Downey.
– Nie mówić – sprzeciwił się pan Slant. – Raczej... zgadzać się. To chyba jasne, że jako król, koncentrowałby się na sprawach tradycyjnie kojarzonych z królowaniem...
– Machanie do tłumów – powiedział Sock.
– Okazywanie łaski – dodała pani Palm.
– Witanie ambasadorów z obcych krajów – dorzucił Potts.
– Podawanie ręki.
– Ścinanie głów...
– Nie! Nie. Nie, to nie będzie należało do jego obowiązków. Natomiast drobne sprawy państwowe będą rozwiązywane...
– Przez doradców? – odgadł doktor Downey. Oparł się wygodnie. – Widzę już, do czego pan zmierza, panie Slant. Ale królów, kiedy już się znajdą, wyjątkowo trudno się pozbyć. W sposób akceptowalny.
– Co do tego również istnieją precedensy.
Skrytobójca zmrużył oczy.
– Intryguje mnie pan. Gdy tylko lord Vetinari wydaje się poważnie chory, pan natychmiast zgłasza tego rodzaju sugestie. Wygląda to na... niezwykły zbieg okoliczności.
– Zapewniam pana, że nie ma w tym żadnej tajemnicy. Wypełnia się przeznaczenie. Nie wątpię, iż wielu z was słyszało pogłoski, że jest w tym mieście ktoś, kogo pochodzenie da się prześledzić wstecz aż do ostatniej rodziny królewskiej. Ktoś, kto pracuje tu na stosunkowo niskim stanowisku. Jest wręcz prostym strażnikiem.
Nastąpiły przytaknięcia, ale niezbyt zdecydowane. Były wobec potwierdzenia tym, czym niewyraźne mruknięcie wobec wyraźnego „tak”. Wszystkie gildie zbierały informacje. Nikt nie chciał ujawniać, jak dużo, albo też jak mało wie, na wypadek gdyby jednak wiedział za mało, czy też – co gorsza – za dużo.
Jednakże Doc Pseudopolis z Gildii Hazardzistów, ze starannie nieruchomą twarzą pokerzysty, zabrał głos.
– Owszem, ale zbliża się trzystulecie. A za kilka lat będziemy już mieli Wiek Szczura. Jest coś takiego w mijaniu stuleci, co wywołuje u ludzi rodzaj gorączki.
– Niemniej jednak ta osoba istnieje – zapewnił pan Slant. – Dowody rzucają się wręcz w oczy, jeśli tylko człowiek popatrzy w odpowiednie miejsca.
– No dobrze – zniecierpliwił się Boggis. – Proszę nam zdradzić imię tego kapitana.
Boggis często przegrywał w pokera spore sumy.
– Kapitana? – zdziwił się pan Slant. – Przykro mi to mówić, ale jego naturalne talenty jak dotąd nie zapewniły mu takiego awansu. Jest kapralem. Kapral C. W. St J. Nobbs.
Wszyscy zamilkli.
I w tej ciszy rozległ się dziwny, mlaszczący dźwięk, jakby woda przeciskała się przez częściowo zablokowaną rurę.
Królowa Molly z Gildii Żebraków zachowywała dotychczas milczenie, jeśli nie liczyć cichego cmokania, kiedy starała się usunąć cząstki posiłku z obiektów, które – ponieważ znajdowały się w jej ustach i były najwyraźniej umocowane tam na stałe – formalnie należy uznać za zęby.
Teraz się śmiała, aż kołysały się jej włoski na każdej kurzajce.
– Nobby Nobbs? – upewniła się. – Mówicie o Nobbym Nobbsie?
– Jest ostatnim żyjącym potomkiem hrabiego Ankh, który z kolei wyprowadzał swój rodowód bezpośrednio od dalekiego kuzyna ostatniego króla – wyjaśnił pan Slant. – W całym mieście o tym mówią.
– Kojarzy mi się pewien wizerunek – odezwał się doktor Downey. – Nieduży, podobny do małpy człowieczek, stale pali bardzo krótkie papierosy. Pryszczaty. Wyciska te pryszcze publicznie.
– To Nobby! – zachichotała królowa Molly. – Gęba jak kciuk ślepego stolarza.
– On? Przecież to prymityw!
– I ciemny jak świeczka za pensa – dodał Boggis. – Nie rozumiem...
I nagle urwał, zarażając się nagle pełnym zadumy milczeniem, które opanowało już wszystkich pozostałych.
– Nie rozumiem, dlaczego nie warto... poważnie się zastanowić... nad tą sprawą – dokończył po chwili.
Zebrani przywódcy społeczności popatrzyli na stół. Potem spojrzeli w sufit. A następnie starannie unikali swojego wzroku.
– Krew zawsze się ujawni – stwierdził pan Carry.
– Czasem przyglądałam się, jak idzie ulicą, i zawsze myślałam wtedy: „Oto człowiek, który kroczy w aurze wielkości” – oświadczyła pani Palm.
– Ale muszę przyznać, że wyciska je po królewsku. Niezwykle godnie.
I znowu cisza zapadła wśród zebranych. Ale była to cisza zapracowana i ruchliwa, jak cisza w mrowisku.
– Muszę jednak przypomnieć, panie i panowie, że nieszczęsny lord Vetinari nadal żyje – rzekła po chwili pani Palm.
– Istotnie, istotnie – zgodził się pan Slant. – I oby żył jak najdłużej. Ja tylko przedłożyłem państwu jedną z możliwości na ów dzień, oby prędko nie nadszedł, kiedy trzeba będzie pomyśleć o... następcy.
– W każdym razie – wtrącił doktor Downey – nie ma wątpliwości, że Vetinari się przepracowywał. Jeśli przeżyje, a wszyscy mamy taką nadzieję, powinniśmy chyba zażądać, by zrezygnował z funkcji ze względu na stan zdrowia. Podziękować temu dobremu i wiernemu słudze miasta za wybitną działalność. Kupić mu ładny dom na wsi. Przyznać emeryturę. Dopilnować, żeby zawsze było dla niego miejsce na oficjalnych bankietach. To oczywiste, że skoro tak łatwo było go otruć, z radością powinien przyjąć uwolnienie z okowów stanowiska...
– A co z magami? – zapytał Boggis.
– Nigdy się nie mieszają w sprawy publiczne. Wystarczy zapewnić im cztery mięsne posiłki dziennie i uchylać przed nimi kapelusza, a są zadowoleni. Nie znają się na polityce.
Milczenie, jakie nastąpiło, przerwała królowa Molly z Gildii Żebraków.
– A co z Vimesem?
Downey wzruszył ramionami.
– Jest sługą miasta.
– O to mi właśnie chodzi.
– Przecież to my reprezentujemy miasto.
– Ha! On nie widzi tego w ten sposób. I wiecie też, co myśli o królach. To przecież Vimes ściął głowę ostatniemu. To właśnie linia, która uważa, że cios toporem rozwiąże wszystkie problemy.
– Dobrze wiesz, Molly, że Vimes chętnie odrąbałby tym toporem głowę Vetinariemu, gdyby sądził, że mu to ujdzie. Myślę, że nie będzie rozpaczał.
– To mu się nie spodoba. Tylko tyle chciałam powiedzieć. Vetinari pilnuje, żeby Vimes chodził naładowany. Nie wiadomo, co będzie, kiedy wyładuje się w jednej chwili...
– Jest urzędnikiem publicznym! – burknął Downey.
Królowa Molly zrobiła złośliwą minę, co nie było trudne dla kogoś tak bogato wyposażonego przez naturę, i odsunęła się od stołu.
– Więc tak wygląda nowy ład? – mruknęła. – Grupa zwyczajnych ludzi siada przy stole i nagle świat staje się zupełnie inny? Owce odwracają się i atakują pasterza?
– Dziś wieczorem planowane jest soirée w domu lady Selachii – oznajmił Downey, nie zwracając już na nią uwagi. – O ile wiem, Nobbs otrzymał zaproszenie. Może tam moglibyśmy... go poznać.

Vimes tłumaczył sobie, że tak naprawdę chce sprawdzić postępy prac przy nowym komisariacie na Flaku. Kogudziobna leżała zaraz za rogiem. Zajrzy tam nieoficjalnie. Nie warto posyłać kogoś specjalnie, i tak wszyscy mają dość roboty z tymi morderstwami, Vetinarim i antyslabową krucjatą Detrytusa.
Skręcił na rogu i zatrzymał się.
Niewiele się zmieniło. To go zaszokowało. Po... och, po zbyt wielu latach rzeczy nie miały prawa pozostawać niezmienione.
Ale sznury z praniem wciąż krzyżowały się nad ulicą pomiędzy starymi, szarymi budynkami. Farba wciąż się łuszczyła, tak jak zawsze łuszczy się tania farba, położona na drewnie zbyt starym i zmurszałym, by je malować. Ludzie z Kogudziobnej byli za biedni, żeby stać ich było na porządną farbę, ale też zbyt dumni, by po prostu bielić ściany wapnem.
No i ulica była trochę węższa, niż ją zapamiętał. To wszystko.
W przeciwieństwie do Mroków, ulica Kogudziobna była czysta tą przerażającą, pustą czystością, która powstaje, kiedy ludzie nie mogą sobie pozwolić na marnowanie śmieci. Ponieważ mieszkańcy Kogudziobnej byli gorzej niż biedni – oni nie zdawali sobie nawet sprawy, jak bardzo są biedni. Gdyby ich zapytać, powiedzieliby pewnie coś w rodzaju „nie mogę narzekać” albo „inni mają o wiele gorzej niż my”, czy też „zawsze jakoś trzymaliśmy się na powierzchni i nikomu nic nie jesteśmy winni”.
Słyszał niemal głos swojej babci: „Nikt nie jest za biedny, żeby kupić mydło”. Oczywiście, wielu było. Ale na Kogudziobnej i tak kupowali mydło. Na stole mogło nie być nic do jedzenia, ale na bogów, zawsze był dobrze wyszorowany. Taka jest Kogudziobna, gdzie człowiek żywi się głównie swoją dumą.
Świat znalazł się w chaosie, pomyślał Vimes. Funkcjonariusz Wizytuj powiedział mu kiedyś, że cisi posiądą go na własność – a co ci biedacy narobili, żeby zasłużyć na coś takiego?
Ci z Kogudziobnej odsunęliby się na bok, żeby przepuścić cichych. Bo tym, co trzymało ich na tej ulicy, psychicznie i fizycznie, było niejasne przekonanie, że istnieją zasady. Szli przez życie pełni cichego, odruchowego strachu, że nie do końca ich przestrzegają.
Mówi się, że jest jedno prawo dla bogatych i drugie dla biedaków, ale to nieprawda. Nie ma żadnego prawa dla tych, którzy stanowią prawo, i żadnego dla niepoprawnych przestępców. Wszystkie prawa i zasady powstały dla ludzi tak głupich, by myśleć jak mieszkańcy Kogudziobnej.
Panowała dziwna cisza. Normalnie powinny wszędzie biegać chmary dzieciaków, wózki powinny jechać w stronę portu, ale dzisiaj ulica wyglądała jak wymarła.
Na środku drogi zauważył wykreślone kredą linie do gry w klasy.
Poczuł, że miękną mu kolana. Wciąż tu są... Kiedy ostatni raz je widział? Trzydzieści pięć lat temu? Czterdzieści? Musieli tysiące razy rysować i przerysowywać te kwadraty.
Kiedyś całkiem dobrze sobie radził. Oczywiście, grali w klasy według reguł Ankh-Morpork. Zamiast kopać kamień, kopali Williama Scugginsa. Była to kolejna z wielu pomysłowych zabaw, wymagających kopania, gonienia albo skakania na Williama Scugginsa, aż w końcu robił ten swój słynny numer z drgawkami, zaczynał toczyć pianę z ust i sam siebie bić z całej siły.
Vimes potrafił trafić Williamem w dowolnie wybrany kwadrat w dziewięciu próbach na dziesięć. Za dziesiątym razem William ugryzł go w nogę.
Za tamtych dni dręczenie Williama i szukanie jedzenia sprawiały, że życie wydawało się proste i nieskomplikowane. Nie było aż tak wielu pytań, na które człowiek nie znał odpowiedzi – może z wyjątkiem tego, co zrobić, żeby rana na nodze przestała się jątrzyć.
Sir Samuel rozejrzał się po pustej ulicy, po czym nogą wygarnął z rynsztoka kamień. Kopnął go dyskretnie na pierwszy kwadrat, poprawił płaszcz, skoczył, znów skoczył, odwrócił się, skoczył...
Co krzyczeli wtedy podczas gry? „Ene, due, ocet z pieprzem, sól z musztardą jeszcze lepsze”? Nie? A może tę wyliczankę, która zaczynała się od „William Scuggins jest pętakiem”? Teraz będzie go to męczyć przez cały dzień.
Po drugiej stronie ulicy otworzyły się drzwi. Vimes znieruchomiał z uniesioną nogą, gdy powoli i niezgrabnie wyszli dwaj czarno ubrani ludzie.
Niezgrabnie, bo nieśli trumnę.
Naturalna powaga sytuacji została nieco zredukowana przez fakt, że musieli się przeciskać i ciągnąć trumnę za sobą, by dwaj pozostali przeszli bokiem na ulicę.
Vimes opamiętał się na czas, by postawić stopę na ziemi. A po chwili opamiętał się bardziej i z szacunkiem zerwał z głowy hełm.
Pojawiła się druga trumna. O wiele mniejsza – niosło ją tylko dwóch ludzi, a i tak było o jednego za dużo.
Kiedy wysypywali się za nimi żałobnicy, Vimes nerwowo grzebał w kieszeni, szukając kartki, jaką dostał od Detrytusa. Sama scena była na swój sposób zabawna, jak ta cyrkowa sztuczka, kiedy zatrzymuje się powóz i ze środka wypada kilkunastu klaunów. Domy mieszkalne w tej okolicy równoważyły niewielką liczbę pokoi wielką liczbą zamieszkujących je osób.
Znalazł i rozwinął papier. Pierwsze piętro od tyłu, Kogudziobna 27.
To właśnie tutaj. Zjawił się akurat na pogrzeb. Na dwa pogrzeby.

– Wygląda na to, że niedobrze jest dzisiaj być golemem – stwierdziła Angua. W rynsztoku leżała gliniana dłoń. – To już trzeci, którego znajdujemy rozbitego.
Przed nimi coś trzasnęło głośno i przez okno wyleciał krasnolud – mniej więcej poziomo. Żelazny hełm skrzesał iskry na kamieniach, ale jego właściciel podniósł się szybko i wszedł z powrotem przez drzwi obok.
Opuścił lokal oknem w chwilę później, ale tym razem przechwycił go Marchewa. Postawił krasnoluda na ziemi.
– Witam, panie Rudomłocie! Jak zdrowie? I co się tam dzieje?
– To ten demon Świdro, kapitanie Marchewa! Powinniście go aresztować!
– Czemu? Co takiego zrobił?
– Truł ludzi. To takiego!
Marchewa zerknął na Anguę, a potem znów na Rudomłota.
– Trucizna? – zapytał. – To bardzo poważne oskarżenie.
– Mnie pan to mówi? Całą noc nie mogłem zasnąć, pani Rudomłotowa też nie! Nie zastanawiałem się nad tym specjalnie, dopóki nie przyszedłem tu rano i spotkałem innych, co też się skarżyli... – Krasnolud usiłował wyrwać się z chwytu Marchewy. – Wie pan co? Zajrzeliśmy do jego chłodni i wie pan co? Wie pan co, kapitanie? Wie pan, co sprzedawał jako mięso?
– Proszę mówić.
– Wieprzowinę i wołowinę!
– Coś takiego!
– I baraninę!
– No, no...
– Prawie w ogóle nie miał tam szczurów!
Marchewa pokręcił głową nad tą nieuczciwością handlarzy.
– A Snori Buogssonawujasson mówi, że wczoraj zamówił szczurzą niespodziankę i przysięga, że były w niej kości kurczaka!
Marchewa puścił krasnoluda.
– Zostań tutaj – nakazał Angui i pochylając głowę, wszedł do delikatesów Jama Świdry.
Topór pofrunął ku niemu. Pochwycił go z roztargnieniem i odrzucił na bok.
– Au!
Przed ladą kłębiły się krasnoludy. Bójka dawno już minęła etap, kiedy miała cokolwiek wspólnego z tematem wyjściowym. A że chodziło o krasnoludy, walka trwała nadal – o sprawy tak życiowo istotne, jak to, czyj dziadek trzysta lat temu ukradł czyjemu działkę górniczą i czyj topór dotyka teraz czyjej grdyki.
Jednak sama obecność Marchewy wywierała dziwny wpływ na obecnych. Bójka ucichła stopniowo. Walczący starali się wyglądać jak ktoś, kto tylko przypadkiem stanął akurat w tym miejscu. Nagle i powszechnie rozległy się sformułowania w stylu:
– Topór? Jaki topór? Ach, ten topór! Właśnie pokazywałem go mojemu przyjacielowi Bjornowi. Dobry stary Bjorn chciał się wczuć w atmosferę.
– No dobrze – przerwał im Marchewa. – O co chodzi z tą trucizną? Pan Świdro pierwszy.
– To demoniczne kłamstwo! – zakrzyknął Świdro gdzieś spod spodu. – Prowadzę przyzwoitą restaurację! Stoliki są u mnie tak czyste, że można z nich jeść kolację!
Marchewa uniósł dłoń, by uciszyć wywołane tym stwierdzeniem głosy protestu.
– Ktoś mówił coś o szczurach.
– Tłumaczyłem im, że używam tylko najlepszych szczurów! – wołał Świdro. – Dobre, pulchne szczury z najlepszych lokalizacji. Nie te wasze dzikusy z latryn. I niełatwo je zdobyć, mogę was zapewnić!
– A kiedy nie może ich pan zdobyć, panie Świdro? – spytał Marchewa.
Świdro milczał przez chwilę. Bardzo trudno było kłamać kapitanowi w oczy.
– Rzeczywiście – wymamrotał. – Może faktycznie, kiedy nie wystarcza szczurów, czasem tak jakby domieszam do zapasów parę kurczaków, i może też odrobinę dodatkowej wołowiny...
– Ha! Odrobinę? – podniosły się kolejne głosy.
– Właśnie! Powinien pan obejrzeć jego chłodnię, panie Marchewa!
– Tak! On bierze stek, wycina w nim małe nóżki i polewa je szczurzym sosem!
– Sam nie wiem, człowiek stara się jak najlepiej po bardzo rozsądnych cenach i taka go wdzięczność spotyka? – bronił się rozgorączkowany Świdro. – I tak ciężko jest związać koniec z końcem!
– I nawet nie robisz ich z odpowiedniego mięsa!
Marchewa westchnął. W Ankh-Morpork nie obowiązywały żadne prawa dotyczące zdrowia i higieny. Ich wprowadzenie przypominałoby instalację w piekle czujników dymu.
– No dobrze – powiedział. – Ale przecież nie można się otruć stekiem. Nie, poważnie. Nie. Nie, zamknijcie się wszyscy! Nie, nie interesuje mnie, co wam tłumaczyła mama. A teraz, Świdro, chcę się dowiedzieć czegoś o tych zatruciach.
Świdro podniósł się chwiejnie.
– Wczoraj wieczorem przygotowaliśmy szczurzą niespodziankę na doroczny bankiet Synów Krwawego Topora – powiedział. Wszyscy jęknęli chóralnie. – I to był szczur. – Podniósł głos, by przekrzyczeć narzekania. – Nie można użyć niczego innego... Słuchajcie! Przecież z ciasta muszą sterczeć ich nosy, nie? Najlepsze szczury, jakie mieliśmy od dawna, muszę przyznać.
– I wszyscy potem chorowaliście? – Marchewa wyjął notes.
– Całą noc pot mnie zalewał!
– Nie widziałem wyraźnie!
– Znam chyba na pamięć każdą dziurkę po sęku w drzwiach wychodka!
– Zapiszę to jako „zdecydowanie tak”. Czy na bankiecie podawano coś jeszcze?
– Vole-au-vents i krem szczurowy. Wszystko higienicznie przygotowane.
– Co to znaczy „higienicznie przygotowane”? – zapytał Marchewa.
– Kucharz dostał polecenie, żeby potem dokładnie umyć ręce.
Zebrane krasnoludy zgodnie pokiwały głowami. To rzeczywiście wyjątkowo higieniczne – nikt by przecież nie chciał, żeby dookoła biegali ludzie z zaszczurzonymi rękami.
– Przecież wszyscy jadacie u mnie od lat! – zawołał Świdro, wyczuwając, że opinia przechyla się lekko w jego stronę. – I pierwszy raz mieliście jakieś problemy. Moje szczury są sławne!
– Pańskie kurczaki też będą sławne – stwierdził Marchewa.
Tym razem wszyscy się roześmiali, nawet Świdro.
– No dobra, przepraszam za te kurczaki. Ale to były albo one, albo bardzo nędzne szczury, a wiecie, że kupuję tylko od Ciut Szalonego Artura. Jemu można wierzyć, cokolwiek jeszcze się o nim mówi. Nikt nie dostarcza lepszych szczurów. Wszyscy to wiedzą.
– Chodzi o tego Ciut Szalonego Artura z ulicy Błyskotnej?
– Tak. I zwykle nie ma na nich żadnego śladu.
– Zostały panu jakieś?
– Jeden czy dwa... – Świdro zirytował się nagle. – Chyba pan nie myśli, że Artur je zatruł, co? Nigdy nie ufałem temu małemu draniowi!
– Śledztwo trwa – odparł Marchewa. Schował notes. – Chciałbym dostać kilka szczurów. Tych szczurów. Na wynos.
Zerknął na menu, poklepał się po kieszeniach i spojrzał pytająco na Anguę za drzwiami.
– Nie musisz ich kupować – powiedziała z westchnieniem. – Są dowodem rzeczowym.
– Nie wolno nam ograbiać uczciwego kupca, który mógł być ofiarą niezawinionych okoliczności.
– Chce pan keczup? – zapytał Świdro. – Ale za keczup płaci się dodatkowo.

Karawan jechał powoli ulicami miasta. Wyglądał na dość kosztowny, ale to typowe dla Kogudziobnej. Ludzie odkładali pieniądze. Vimes pamiętał to. Zawsze odkładało się pieniądze na Kogudziobnej. Trzeba było oszczędzać na deszczowe dni, choćby już trwała ulewa. I człowiek ze wstydu by umarł, gdyby sąsiedzi pomyśleli, że stać go tylko na tani pogrzeb.
Pół tuzina ubranych na czarno żałobników maszerowało za powozem, a za nimi może dwudziestka ludzi, którzy starali się przynajmniej wyglądać szacownie.
Vimes w bezpiecznej odległości podążał za konduktem aż do cmentarza przy świątyni Pomniejszych Bóstw, gdzie ukrył się niezbyt zręcznie między nagrobkami. Kapłan mamrotał swoje modły.
Bogowie uczynili mieszkańców ulicy Kogudziobnej ubogimi, uczciwymi i zapobiegliwymi, myślał Vimes. Równie dobrze mogli powiesić im na plecach kartki „Kopnij mnie” i załatwić sprawę do końca. A mimo to mieszkańcy ulicy Kogudziobnej ciążyli ku religii, w każdym razie takiej niezbyt demonstracyjnej. Zawsze odkładali trochę życia na deszczową wieczność.
W końcu zebrani wokół grobu rozeszli się i powędrowali z powrotem, z tą bezcelowością ludzi, którzy wiedzą, że najbliższa przyszłość zawiera kanapki z szynką.
W największej grupce Vimes spostrzegł zapłakaną młodą kobietę. Zbliżył się ostrożnie.
– Przepraszam... czy Mildred Easy? – zapytał.
Kiwnęła głową.
– Kim pan jest? – Oceniła wzrokiem krój jego płaszcza i dodała: – ...Sir?
– Czy to była starsza pani Easy, niegdyś krawcowa? – upewnił się Vimes, delikatnie prowadząc ją na bok.
– Tak.
– A... ta mniejsza trumna?
– To był nasz William...
Dziewczyna wyglądała, jakby znów miała się rozpłakać.
– Czy możemy porozmawiać? Mam nadzieję, że będziesz mogła wyjaśnić mi kilka spraw.
Nie znosił sposobu, w jaki działał jego umysł. Normalny człowiek wyraziłby współczucie i odszedł dyskretnie. Kiedy jednak stał tak wśród zimnych kamieni, ogarnęło go straszliwe wrażenie, że prawie wszystkie odpowiedzi są już na miejscu – jeśli tylko odgadnie, jakie ma zadać pytania.
Obejrzała się na innych żałobników. Dotarli już do bramy cmentarza i z zaciekawieniem spoglądali w ich stronę.
– Tego... Wiem, że to nie jest właściwa chwila – zaczął Vimes. – Ale kiedy dzieciaki grają w klasy na ulicy, to jaki wierszyk wykrzykują? „Ene, due, ocet z pieprzem”, prawda?
Spojrzała na jego zakłopotany uśmiech.
– To jest wyliczanka – odparła lodowato. – Kiedy grają w klasy, wołają „Billy Skunkins jest tępakiem”. Kim pan jest?
– Komendant Vimes ze Straży Miejskiej – przedstawił się Vimes.
A zatem... Will Scuggins wciąż mieszka na tej ulicy, w przebraniu i w pewnym sensie... A Kamienna Gęba to tylko jakiś typ w ognisku...
Wtedy się rozpłakała.
– Już dobrze, wszystko w porządku – usiłował ją uspokoić Vimes. – Wychowałem się na Kogudziobnej i dlatego... Znaczy, ja... nie przyszedłem, żeby... nie próbuję... Posłuchaj, wiem, że zabierałaś jedzenie z pałacu do domu. Jak dla mnie, to nie ma o czym mówić. Nie o to mi chodzi, żeby... Do licha, może weźmiesz moją chusteczkę? Twoja już chyba jest pełna.
– Wszyscy to robią!
– Tak, wiem.
– Zresztą kucharz nigdy nic nie mówił... – Znów zaczęła szlochać.
– Tak, tak.
– Każdy wynosi jakieś rzeczy – mówiła Mildred Easy. – To przecież nie kradzież.
Owszem, kradzież, pomyślał Vimes. Ale guzik mnie to obchodzi.
A teraz... mocno ściskając długi miedziany pręt, wspinał się w górę, a wokół pomrukiwał grom.
– To jedzenie, które ostatnio uk... dostałaś – powiedział. – Co to było?
– Trochę budyniu i takie, wie pan, jakby dżem zrobiony z mięsa...
– Pasztet?
– Tak. Pomyślałam, że się ucieszą...
Vimes pokiwał głową. Pożywne i miękkie jedzenie. Akurat takie, które można dać chorowitemu dziecku albo babci, która straciła już zęby.
No cóż, teraz stał już na dachu, chmury były czarne i groźne, i równie dobrze mógłby machać piorunochronem. Pora zadać pytanie...
Niewłaściwe pytanie, jak się okazało.
– Powiedz, na co umarła pani Easy?

– Może ujmę to tak – powiedziała Cudo. – Gdyby te szczury były zatrute ołowiem zamiast arsenem, można by im zaostrzyć nosy i używać jako ołówków.
Odstawiła zlewkę.
– Jesteś pewny? – spytał Marchewa.
– Tak.
– Ciut Szalony Artur nie trułby przecież szczurów. Zwłaszcza takich, które mają być zjedzone.
– Słyszałam, że niezbyt lubi krasnoludy – wtrąciła Angua.
– Tak, ale interes jest interesem. Nikt, kto handluje z krasnoludami, specjalnie ich nie lubi. A on przecież zaopatruje każdą krasnoludzią restaurację i delikatesy w mieście.
– Może jadły arszenik, zanim je upolował? – zastanowiła się Angua. – W końcu ludzie używają go jako trutki na szczury...
– Tak – przyznał z namysłem Marchewa. – Używają.
– Nie sugerujesz chyba, że Vetinari codziennie zjada soczystego szczura?
– Słyszałem, że wykorzystuje szczury jako szpiegów, więc nie przypuszczam, żeby wykorzystywał je też jako drugie śniadanie. Ale dobrze byłoby wiedzieć, skąd Ciut Szalony Artur bierze swoje. Nie sądzisz?
– Komendant Vimes mówił, że on sam zajmuje się sprawą Vetinariego – przypomniała Angua.
– Ale my chcemy tylko sprawdzić, dlaczego szczury u Świdry były napchane arszenikiem – zapewnił niewinnie Marchewa. – Zresztą zamierzałem poprosić o to sierżanta Colona.
– Ale wiesz... Ciut Szalony Artur... On jest szalony.
– Fred może zabrać ze sobą Nobby’ego. Pójdę i mu powiem. Ehm... Cudo...
– Tak, kapitanie?
– Próbujesz chyba... no, próbujesz chować przede mną twarz... Och! Ktoś cię uderzył?
– Nie, sir.
– Bo oczy ci wyglądają jak podbite, a wargi...
– Nic mi nie jest, sir! – zapewniła zdesperowana Cudo.
– No tak, jeśli tak twierdzisz.. Ja, tego... no... poszukam sierżanta Colona.
Wyszedł bardzo zakłopotany.
Zostały we dwie.
Wszystkie dziewczęta razem, pomyślała Angua. W każdym razie jedna normalna dziewczyna na nas dwie.
– Tusz do rzęs to chyba nie był dobry pomysł – powiedziała. – Szminka w porządku, ale tusz... Raczej nie.
– Myślę, że potrzeba mi trochę wprawy.
– Na pewno chcesz zachować brodę?
– Nie myślisz chyba o... goleniu? – Cudo cofnęła się o krok.
– Dobrze już, dobrze. A żelazny hełm?
– Należał do mojej babki! Jest krasnoludzi!
– Świetnie, świetnie. Jak chcesz. W każdym razie zrobiłaś pierwszy krok.
– A co... co myślisz o tym? – Cudo podała jej świstek papieru.
Angua przeczytała. Była to lista imion, choć większość przekreślona:

Cudo Tyłeczek
Cyntia
Claudia
Consuela
Lucinda Tyłeczek
Carrie
Cherry
Cheri

– I co? – pytała nerwowo Cudo.
– Lucinda? – Angua uniosła brwi.
– Zawsze mi się podobało to imię.
– Cheri brzmi ładnie. Pasuje do ciebie. A biorąc pod uwagę, jakie tu ludzie mają pojęcie o obcych językach, na pewno pomyślą, że to „cud” po überwaldzku.
Cudo odetchnęła z ulgą; napięcie opadło. Kiedy już ktoś postanowi wykrzyczeć światu, kim jest naprawdę, przyjemnie jest odkryć, że można to zrobić szeptem.

Gdzieś pod Ankh-Morpork szczur biegł w swoich sprawach, sunąc beztrosko przez zrujnowaną wilgotną piwnicę. Skręcił na rogu w stronę składu ziarna, o którym wiedział, że leży w tym kierunku, i niemal zderzył się z innym szczurem.
Ten drugi jednak stał na tylnych łapach, miał na sobie małą czarną szatę i trzymał kosę. Widoczna część jego pyszczka była biała jak kość.
PIP? – powiedział.
Potem wizja rozwiała się, odsłaniając nieco mniejszą postać. Ta w niczym nie przypominała szczura, może z wyjątkiem rozmiaru. Była ludzka, a przynajmniej człekokształtna, ubrana w spodnie ze szczurzej skóry, a od pasa w górę naga – jedynie dwa bandolety przecinały jej pierś. I paliła malutkie cygaro.
Uniosła malutką kuszę i wystrzeliła.
Dusza szczura – gdyż istota tak bardzo i pod tak wieloma względami podobna do człowieka z pewnością posiada duszę – patrzyła smętnie, jak ludzka postać chwyta za ogon i odciąga gdzieś jej niedawne mieszkanie. Potem spojrzała na Śmierć Szczurów.
– Pip? – zapytała.
Mroczny Piskacz skinął łebkiem.
PIP.
Chwilę później Ciut Szalony Artur wyszedł na światło dnia, ciągnąc za sobą szczura. Miał już pięćdziesiąt siedem, równo ułożonych pod ścianą. Mimo swego imienia Ciut Szalony Artur nigdy nie zabijał ciężarnych samic ani młodych. Zawsze dobrze jest zadbać o to, by jutro też mieć pracę.
Jego szyld wciąż był przypięty nad otworem. Ciut Szalony Artur, jako jedyny eksterminator owadów i gryzoni potrafiący rzucić wrogowi wyzwanie na jego warunkach, przekonał się, że reklama jest opłacalna.

„CIUT SZALONY” ARTUR
Na te małe stworzonka, które cię wkurzają.
Szczury DARMO
Mysze: 1 p za 10 ogonów
Krety: 1/2 p za każdego
Osy: 50 p za gniazdo. Szerżenie 20 p extra
Karaluchy i podobne wg umowy.
Niskie chonoraria • Wysoka wydajność

Artur wyjął najmniejszy na świecie notes i kawałek grafitu z ołówka. Zaczął liczyć... Pięćdziesiąt osiem skór po dwie za pensa, nagroda od miasta za ogony, pens za dziesiątkę, a tusze do Świdry, dwa pensy za trzy, twardo się targuje ten krasnoludzi szczurzynsyn...
Na moment okrył go cień, a potem ktoś go przydepnął.
– No tak – odezwał się właściciel buta. – Nadal łapiesz szczury bez karty członka gildii, co? Patrz, Sid, to najłatwiejsze dziesięć dolarów, jakie nam się udało zarobić. No to bierzmy...
Mężczyzna uniósł się w górę o kilka cali, zakręcił się i poleciał na mur. Jego towarzysz widział smużkę pyłu mknącą po swoim bucie, ale nie zdążył zareagować.
– Wlazł mi do spodni! Wlazł mi do... auuu!
Coś trzasnęło.
– Moje kolano! Moje kolano! Złamał mi kolano!
Człowiek, który poleciał w bok, próbował wstać, ale coś przebiegło mu po piersi i wylądowało okrakiem na nosie.
– Cześć, koleś! – zawołał Ciut Szalony Artur. – Twoja matka umie szyć, koleś? No to niech cię pozszywa!
Złapał rękami obie powieki ofiary i z pełną precyzją uderzył głową. Znowu trzasnęło, kiedy zetknęły się dwie czaszki.
Człowiek ze złamanym kolanem usiłował odczołgać się na bok, ale Ciut Szalony Artur zeskoczył z jego ogłuszonego towarzysza i wziął się za kopanie. Kopnięcie wymierzone przez kogoś mającego sześć cali wzrostu nie powinno być bolesne, ale zdawało się, że Ciut Szalony Artur ma o wiele większą masę, niż wynikałaby z jego rozmiarów. Dostać czołem od Artura, to tak jakby dać się trafić z procy stalową kulką. Kopnięcie zdawało się równie silne co normalnego mężczyzny, ale ta siła bardzo boleśnie skupiała się na obszarze o wiele mniejszym.
– I możecie powiedzieć w Gildii Szczurołapów, że pracuję dla kogo zechcę i biorę za to, ile mi się podoba! – oznajmił między kolejnymi kopniakami. – I niech te pętaki przestaną utrudniać życie drobnym przedsiębiorcom!
Drugi porządkowy gildii dotarł już do wylotu uliczki. Artur kopnął Sida po raz ostatni i zostawił go w rynsztoku.
Potem wrócił do przerwanego zajęcia. Zniechęcony pokręcił głową. Pracował prawie za darmo i sprzedawał swoje szczury za połowę oficjalnej stawki – ohydna zbrodnia. A jednak Ciut Szalony Artur jakoś się na tym bogacił. Gildia swym zbiorowym rozumem nie pojęła jeszcze idei fiskalnej względności.
Artur brał za swoje usługi o wiele więcej niż oni. O wiele więcej, naturalnie, z bardzo szczególnego, a przede wszystkim niskiego punktu widzenia Ciut Szalonego Artura. Ankh-Morpork dopiero miało zrozumieć, że im ktoś jest mniejszy, tym więcej są warte jego pieniądze.
Człowiek za dolara mógł sobie kupić bochenek chleba, który zjadał w kilku kęsach. Za tego samego dolara Ciut Szalony Artur kupował taki sam bochenek, ale mógł się nim żywić przez tydzień, a to, co zostało, wydrążyć i używać jako sypialni.
Problem różnicy wymiarów był także przyczyną częstych pijaństw Artura. Mało który oberżysta skłonny był sprzedawać piwo na naparstki albo miał kufle dla gnomów. Ciut Szalony Artur chodził więc się napić w kostiumie pływackim.
Ale lubił swoją pracę. Nikt nie likwidował szczurów tak jak Ciut Szalony Artur. Szczury stare i chytre, wiedzące wszystko o pułapkach, zapadkach i truciznach, były bezsilne, stając z nim twarzą w twarz – zresztą twarz właśnie najczęściej atakował. Ostatnie, co czuły, to ręce łapiące je za uszy; ostatnie, co widziały, to jego zbliżająca się prędko głowa.
Pomrukując pod nosem, Artur wrócił do rachunków. Ale nie na długo.
Odwrócił się nagle, z czołem gotowym do ataku.
– To tylko my, Ciut Szalony Arturze – powitał go sierżant Colon i szybko odstąpił o krok.
– Dla ciebie to pan Ciut Szalony Artur, glino – rzucił groźnie Ciut Szalony Artur, ale uspokoił się trochę.
– Sierżant Colon i kapral Nobbs – przestawił się Colon.
– Tak. Pamiętasz nas chyba? – dodał przymilnie Nobby. – To my ci pomogliśmy, kiedy się biłeś z tymi trzema krasnoludami w zeszłym tygodniu.
– Odciągnęliście mnie od nich, jeśli już o tym mowa. Akurat kiedy wszystkich położyłem.
– Chcemy porozmawiać o szczurach – wyjaśnił Colon.
– Nie mogę przyjąć nowych klientów – odparł stanowczo Artur.
– O szczurach, które parę dni temu sprzedałeś delikatesom Świdry.
– A co was to obchodzi?
– On uważa, że były zatrute – odparł Nobby, który wcześniej rozsądnie schował się za Colona.
– Nigdy nie używam trucizny!
Colon uświadomił sobie, że cofa się przed człowiekiem wzrostu sześciu cali.
– No, niby... rozumiesz... znaczy się... Często się bijecie i w ogóle... Nie lubicie się z krasnoludami... I niektórzy mogliby uznać... znaczy... może to wyglądać, jakbyś miał do nich urazę.
Zrobił jeszcze krok w tył i niemal potknął się o Nobby’ego.
– Uraza? Jaka uraza, koleś? To nie ja łapię się na kopniaki – stwierdził Ciut Szalony Artur, idąc za nimi.
– Słuszna uwaga, słuszna uwaga – przyznał Colon. – Ale by nam pomogło, znaczy, jakbyś tak powiedział... skąd miałeś te szczury...
– Na przykład z pałacu Patrycjusza, może – dodał Nobby.
– Z pałacu? Nikt nie łapie szczurów w pałacu. To zabronione. Nie; pamiętam te szczury. Dobre, tłuste... Chciałem pensa za każdego, ale wytargował trójkę za cztery, liczykrupa jeden.
– Więc gdzie je upolowałeś?
Artur wzruszył ramionami.
– Koło targu bydła. Targ bydła załatwiam we wtorki. Ale nie powiem wam, skąd tam przyszły. Ich tunele sięgają wszędzie, nie?
– A mogły zjeść truciznę, zanim je upolowałeś?
Ciut Szalony Artur najeżył się.
– Nikt tu nie wykłada trucizny. Nie pozwalam na to, jasne? Mam wszystkie kontrakty przy Rzeźniczej, a nie będę robił interesów z żadnym pętakiem, który używa trucizny. Nic nie biorę za eksterminację, rozumiecie? Gildia tego nienawidzi. Ale sam sobie dobieram klientów. – Uśmiechnął się złośliwie. – Chodzę tylko tam, gdzie jest najlepsze żarcie dla szczurów, i pozbywam się ich tak, że je opycham ozdobom trawnikowym. I jak spotkam kogoś, kto na moim terenie używa trucizny, to niech płaci stawki gildii za robotę gildii. Zobaczymy, jak mu się to spodoba.
– Widzę, że będziesz wielkim człowiekiem w żywieniu zbiorowym – stwierdził Colon.
Ciut Szalony Artur przechylił głowę na bok.
– Wiesz, co się stało z ostatnim kolesiem, który rzucał takie dowcipy?
– Eee... nie.
– Ani nikt inny. Nigdy go nie znaleźli. Skończyliście? Bo zanim wrócę do domu, muszę jeszcze załatwić gniazdo os.
– Czyli łapałeś je pod Rzeźniczą? – nie ustępował Colon.
– Pod całą. To niezła trasa. Są tam garbarze, świeczkarze, rzeźnicy, kiełbaśnicy... Prawdziwy raj, jeśli się jest szczurem.
– Zgadza się. Dzięki. Myślę, że dość już zajęliśmy ci czasu...
– Jak łapiesz osy? – zainteresował się Nobby. – Odymiasz je?
– To niesportowe, trafiać je nie w locie – wyjaśnił Ciut Szalony Artur. – Ale kiedy mam dużo pracy, robię petardy z takiego czarnego proszku numer jeden, co go sprzedają alchemicy.
Wskazał obciążone bandoliery.
– Wysadzasz je? – zdziwił się Nobby. – To chyba nie bardzo sportowo.
– Tak? A próbowałeś kiedy przygotować i podpalić z pół tuzina lontów, a potem przebić się z powrotem do wyjścia, zanim wybuchnie pierwszy ładunek?

– Szukamy wiatru w polu, sierżancie – mówił Nobby, kiedy szli już ulicą. – Jakieś szczury zjadły gdzieś truciznę, a potem on je dorwał. I niby co mamy z tym zrobić? Trucie szczurów nie jest nielegalne.
Colon poskrobał się po brodzie.
– Mam takie wrażenie, że możemy mieć kłopoty, Nobby – powiedział. – Znaczy, wszyscy tam biegają i detektywują, i tylko my dwaj wyjdziemy na durniów. Znaczy się, chcesz wrócić do Yardu i opowiedzieć, żeśmy pogadali z Ciut Szalonym Arturem i to nie on, koniec historii? Jesteśmy ludźmi, tak? No, ja w każdym razie jestem i wiem, że prawdopodobnie ty też. A tutaj wyraźnie wleczemy się w tyle. Mówię ci, Nobby, to już nie jest moja straż. Trolle, krasnoludy, gargulce... Nic do nich nie mam, znasz mnie przecież, ale nie mogę się już doczekać swojej małej farmy z kurczętami wokół drzwi. I wcale by mi nie przeszkadzało, gdybym przed odejściem dokonał czegoś, z czego byłbym dumny.
– No ale co niby mamy robić? Pukać do wszystkich drzwi w okolicach targu bydła i pytać, czy nie mają u siebie arszeniku?
– Właśnie – potwierdził Colon. – Chodzić i rozmawiać. Tak zawsze mówił Vimes.
– Ich tam są całe setki. Zresztą i tak każdy powie, że nie.
– Ale trzeba go zapytać. Dziś już nie jest tak jak kiedyś, Nobby. To nowoczesna praca policyjna. Detektowanie. Dzisiaj mamy wyniki. Znaczy, straż jest coraz większa. Nie przeszkadza mi, że Detrytus został sierżantem, nie jest taki zły, kiedy go lepiej poznać, ale już niedługo to krasnolud może wydawać rozkazy, Nobby. Mnie nic do tego, ja wtedy będę już na mojej farmie...
– ...przybijać kurczaki do drzwi – dokończył Nobby.
– ...ale ty powinieneś myśleć o przyszłości. A jeśli tak dalej pójdzie, to może niedługo straż zacznie szukać nowego kapitana. I naprawdę zrobi się paskudnie, jeśli ten kapitan będzie się nazywał na przykład Wręcemocny albo Łupek. Więc lepiej pokazywać, że się jest sprytnym.
– A ty nigdy nie chciałeś zostać kapitanem, Fred?
– Ja? Oficjerem? Mam swoją dumę, Nobby. Niech sobie oficjerują na zdrowie ci, co mają powołanie, ale to nie robota dla takich jak ja. Moje miejsce jest między prostymi ludźmi.
– Chciałbym, żeby moje też było – mruknął smętnie Nobby. – Popatrz, co rano znalazłem w swojej przegródce na listy.
Pokazał sierżantowi kwadratowy kartonik ze złoconymi brzegami.
– „Lady Selachii będzie Obecna w Domu dzisiejszego popołudnia od piątej i z przyjemnością powita Towarzystwo lorda de Nobbes” – przeczytał.
– Hm.
– Słyszałem o tych bogatych starszych paniusiach – mówił przygnębiony Nobby. – Pewnie chce, żebym był dziglakiem, co?
– Nie, nie – zaprotestował sierżant, patrząc na najmniej prawdopodobną zabawkę namiętności. – Wiem o takich sprawach od mojego wuja. „W Domu” to znaczy, że podają drinki. To tam wy, z jaśniepaństwa, rozmawiacie. Rozumiesz, Nobby, pijecie, śmiejecie się, dyskutujecie o literaturze i sztukach.
– Nie mam żadnych jaśniepańskich ubrań.
– I tutaj wygrywasz, Nobby. Mundury zawsze pasują. Dodają nawet klasy. Zwłaszcza kiedy wyglądasz olśniewająco – dodał Colon, ignorując fakt, że Nobby wyglądał raczej pochmurnie, wręcz deszczowo.
– Naprawdę? – Nobby rozchmurzył się trochę. – Bo mam więcej takich zaproszeń. Różne karteczki, co wyglądają, jakby ktoś je obgryzał złotymi zębami. Bankiety, bale i takie różne.
Colon spojrzał uważnie na przyjaciela. Dziwna, ale natrętna myśl wpadła mu do głowy.
– No tak – powiedział. – Kończy się sezon towarzyski, rozumiesz. Nie ma wiele czasu.
– Na co?
– No wiesz... Możliwe, że wszystkie te bogate kobiety chcą za ciebie wydać swoje córki, dla których to jest sezon.
– Co?
– Nic nie przebija hrabiego z wyjątkiem diuka, a takich nie mamy. Króla też nie mamy. Hrabia Ankh będzie świetną partią.
Tak, łatwiej było to powiedzieć w taki sposób. Gdyby zamienić „hrabiego Ankh” na „Nobby’ego Nobbsa”, zdanie nie brzmiało dobrze. Ale brzmiało znakomicie, jeśli powiedziało się tylko „hrabia Ankh”. Z pewnością wiele kobiet chętnie zostałoby teściowymi hrabiego Ankh, nawet jeśli w tej transakcji dostawały także Nobby’ego Nobbsa.
No, w każdym razie kilka kobiet.
Nobby’emu błysnęły oczy.
– O tym nie pomyślałem – stwierdził. – A niektóre z tych dziewczyn pewno mają trochę kasy?
– Więcej niż ty, Nobby.
– I oczywiście muszę zadbać, żeby ród Nobbsów nie wygasł. Winien to jestem potomności – dodał w zadumie Nobby.
Colon patrzył na niego z dumą, ale i pewną troską, jak szalony naukowiec, który przymocował głowę, potem ściągnął błyskawicę do trzaskających elektrod, a teraz widzi, jak jego dzieło chwiejnym krokiem zmierza do wioski.
– O rany... – westchnął Nobby. Wzrok mu się lekko rozogniskował.
– Tak. Ale przedtem – przypomniał Colon – ja sprawdzę wszystkie miejsca przy Rzeźniczej, a ty załatwisz te na Flaku. I wracamy do Yardu, robota wykonana, lokal sprzątnięty. Zgoda?

– Dzień dobry, panie komendancie – powiedział Marchewa, zamykając za sobą drzwi. – Kapitan Marchewa melduje się na rozkaz.
Vimes siedział zgarbiony w swoim fotelu i patrzył w okno. Znowu nadciągała mgła. Już teraz gmach Opery naprzeciwko wydawał się trochę rozmyty.
– Tego... Sprawdziliśmy tyle golemów, ile zdołaliśmy, sir – meldował Marchewa, usiłując dyplomatycznie sprawdzić, czy gdzieś na biurku nie stoi butelka. – Niewiele ich było. Znaleźliśmy jedenaście, które same się roztrzaskały albo odcięły sobie głowy, a w południe ludzie zaczęli je rozbijać albo wyjmować im słowa. To niedobrze, sir. W całym mieście leżą porozrzucane kawałki ceramiki. Całkiem jakby ludzie... czekali tylko na okazję. To dziwne, sir. Przecież one tylko pracują i nikomu nie wchodzą w drogę; nie robią ludziom krzywdy. A niektóre z tych, które same się potłukły, zostawiły... no, listy pożegnalne, sir. Pisały, że jest im wstyd i przykro. Wszystkie powtarzały coś o ich glinie...
Vimes nie odpowiadał.
Marchewa pochylił się trochę w bok, sprawdzając, czy butelka nie stoi przypadkiem na podłodze.
– A w Jamie Świdry, w delikatesach, sprzedawali zatrute szczury. Arszenik, sir. Posłałem sierżanta Colona i Nobby’ego, żeby to sprawdzili. To może być zbieg okoliczności, ale nigdy nie wiadomo.
Vimes odwrócił się. Marchewa słyszał jego oddech – krótkie, gwałtowne westchnienia, jak u człowieka, który stara się nad sobą zapanować.
– Co przeoczyliśmy, kapitanie? – zapytał znużonym głosem.
– Sir?
– W sypialni jego lordowskiej mości. Jest tam łóżko. Sekretarzyk. Rzeczy na blacie. Stolik przy łóżku. Krzesło. Dywan. Wszystko. Wymieniliśmy wszystko. Je posiłki. Sprawdziliśmy jedzenie, prawda?
– Całą spiżarnię.
– Całą? W tym możemy się mylić. Nie rozumiem, w jaki sposób, ale możemy. Są pewne dowody, leżące teraz na cmentarzu, które sugerują, że się mylimy. – Vimes niemal warczał. – Co jeszcze pozostało? Tyłeczek twierdzi, że na ciele nie ma żadnych śladów. Coś musiało pozostać. Dowiedzmy się jak, a jeśli będziemy mieli szczęście, odkryjemy również kto.
– Więcej niż ktokolwiek inny oddycha powietrzem w pokoju, sir...
– Przenieśliśmy go do innej sypialni! Nawet gdyby ktoś, sam nie wiem, gdyby pompował truciznę, to przecież nie mógłby przejść do innego pokoju, kiedy my patrzymy. To musi być coś w jedzeniu!
– Przyglądałem się, jak je kosztują, sir.
– W takim razie jest coś, czego nie widzimy, do licha! Ludzie umierają, kapitanie! Pani Easy umarła!
– Kto, sir?
– Nie słyszeliście o niej?
– Muszę przyznać, że nie, sir. A co takiego zrobiła?
– Zrobiła? Nic, jak przypuszczam. Tyle że wychowała dziewięcioro dzieci w dwóch pokojach, w których nie można się przeciągnąć, i szyła koszule po dwa pensy za godzinę, przez wszystkie godziny, jakie jej dali ci nieszczęśni bogowie, i tylko pracowała i nikomu nie wchodziła w drogę, a teraz nie żyje, kapitanie. Podobnie jej wnuk. W wieku czternastu miesięcy. Ponieważ jej wnuczka wyniosła im z pałacu trochę jedzenia! Żeby czasem zjedli coś dobrego. I wiecie co? Mildred sądziła, że chcę ją zaaresztować za kradzież! Na tym pogrzebie, na miłość bogów! – Vimes zaciskał i prostował palce; kostki mu pobielały. – Teraz to jest morderstwo. Nie skrytobójstwo, nie polityka, ale morderstwo! A my nie umiemy zadać odpowiednich pytań!

Otworzyły się drzwi.
– Witam, szefie. – Colon dotknął palcami hełmu. – Przepraszam, że przeszkadzam. Pewnie macie teraz mnóstwo pracy, ale muszę zapytać, choćby po to, żeby wyeliminować was z dalszego śledztwa, że tak powiem. Czy używacie tutaj arszeniku?
– Ehm... Nie trzymaj tak pana oficera za drzwiami, Fanley – zabrzmiał nerwowy głos i pracownik odsunął się na bok. – Dzień dobry, panie oficerze. W czym możemy pomóc?
– Sprawdzamy arszenik, proszę szanownego pana. Zdaje się, że trochę go się dostało tam, gdzie nie powinno.
– Ehm... Na bogów! Coś podobnego. Jestem przekonany, że nie używamy tu trucizny, ale proszę wejść i zaczekać, a sprawdzę u brygadzistów. Na pewno znajdzie się też imbryk gorącej herbaty.
Colon obejrzał się. Wstawała mgła. Niebo poszarzało.
– Nie odmówię, szanowny panie – zapewnił.
Drzwi zamknęły się za nim.
Po chwili usłyszał cichy zgrzyt zasuwanych rygli.

– No dobrze – powiedział Vimes. – Zacznijmy od początku.
Chwycił wyimaginowaną chochlę.
– Jestem kucharzem. Właśnie przygotowałem pożywną owsiankę, która smakuje jak psie siki. Napełniam trzy talerze. Wszyscy na mnie patrzą. Talerze były dobrze umyte, tak? W porządku. Kosztowacz bierze dwa talerze, jeden do skosztowania, a ostatnio drugi do sprawdzenia przez Tyłeczka. Potem służący, to ty, Marchewa, bierze trzeci i...
– Wkłada do windy, sir. Jest taka w każdym pokoju.
– Myślałem, że zanosi mu na górę.
– Sześć pięter? Wystygłoby zupełnie.
– No dobrze... moment. Zaszliśmy za daleko. Masz w ręku talerz. Stawiasz go na tacy?
– Tak, sir.
– No to postaw.
Marchewa posłusznie umieścił niewidzialny talerz na niewidzialnej tacy.
– Coś jeszcze? – spytał Vimes.
– Kromka chleba, sir. Sprawdzamy bochenek.
– Łyżka?
– Tak, sir.
– Nie stój tak. Weź je...
Marchewa oderwał jedną rękę od niewidzialnej tacy, żeby wziąć niewidzialną kromkę chleba i niedotykalną łyżkę.
– Co dalej... sól i pieprz?
– Chyba widziałem pojemniki z solą i pieprzem, sir.
– No to pakuj.
Vimes drapieżnym jak jastrząb wzrokiem patrzył na przestrzeń między dłońmi Marchewy.
– Nie – rzekł. – Tego byśmy nie przegapili. To znaczy... na pewno nie, prawda?
Sięgnął ręką i chwycił niewidoczny pojemnik.
– Powiedz mi, że sprawdzaliśmy sól...
– To pieprz, sir – odparł uprzejmie Marchewa.
– Ocet z pieprzem! Sól z musztardą! – zawołał Vimes. – Nie zbadaliśmy wszystkiego, a potem jego lordowska mość dosypywał sobie trucizny do smaku, tak? Arsen to metal. Czy można użyć... soli metalu? Powiedz, że zadaliśmy sobie to pytanie. Nie jesteśmy chyba aż tacy głupi, co?
– Natychmiast sprawdzę – obiecał Marchewa. Rozejrzał się szybko. – Odstawię tylko tacę...
– Jeszcze nie – zatrzymał go Vimes. – Już to przerabialiśmy. Nie wybiegamy z krzykiem „Dajcie mi ręcznik!” tylko dlatego, że mieliśmy jeden dobry pomysł. Szukajmy dalej. Łyżka... Z czego jest zrobiona?
– Dobra uwaga, sir. Sprawdzę sztućce.
– Teraz dosypaliśmy węgla drzewnego... Co on pije?
– Przegotowaną wodę, sir. Zbadaliśmy tę wodę. I sam sprawdzałem szklanki.
– Dobrze. Czyli... mamy już tacę, a teraz wstawiasz tę tacę do windy i co dalej?
– Ludzie w kuchni ciągną za liny i winda wjeżdża na szóste piętro.
– Bez żadnych przystanków?
Marchewa spojrzał zdziwiony.
– Wjeżdża sześć poziomów w górę – wyjaśnił Vimes. – To taki szyb, a w nim duża skrzynka, którą można przeciągać w górę albo opuszczać na dół. Tak? Założę się, że na każdym piętrze są drzwiczki do tego szybu.
– Niektóre piętra są praktycznie nieużywane, sir...
– Tym lepiej dla naszego truciciela, co? Stoi sobie tam, śmiało, trzeba przyznać, i czeka, aż taca przejedzie obok. Możliwe? Nie wiemy przecież, czy posiłek, który dociera na miejsce, jest tym samym, który wyruszył z kuchni.
– Genialne, sir.
– To ma miejsce nocą, mogę się założyć – mówił dalej Vimes. – Wieczorami jest bardziej rześki i ironiczny, a gaśnie jak świeca następnego ranka. O której posyłają mu kolację?
– Kiedy źle się czuje, o szóstej, sir – odparł Marchewa. – O tej porze już się robi ciemno. Potem siada do pisania.
– Dobrze. Mamy dużo roboty. Idziemy.

Kiedy wszedł Vimes, Patrycjusz siedział w łóżku i czytał.
– O, Vimes – powiedział.
– Twoja kolacja zjawi się wkrótce, panie – oznajmił Vimes. – I czy mógłbym raz jeszcze zaznaczyć, że nasza praca byłaby o wiele łatwiejsza, gdybyś pozwolił przenieść się gdzieś z pałacu?
– Jestem pewien, że by była.
W szybie zazgrzytało. Vimes podszedł i otworzył drzwiczki.
W pudle windy tkwił wciśnięty krasnolud. Trzymał nóż w zębach i po toporku w każdej ręce. Wytrzeszczał oczy w morderczym skupieniu.
– Wielkie nieba! – westchnął słabo Vetinari. – Mam nadzieję, że przysłali chociaż musztardę.
– Jakieś problemy, funkcjonariuszu? – zapytał Vimes.
– Żafnych, fir – odpowiedział krasnolud, rozwinął się i wyjął z zębów nóż. – Straszne nudy przez całą drogę. Były tam inne drzwiczki, wyglądały na całkiem nieużywane, ale i tak zabiłem je gwoździami, jak polecił kapitan Marchewa.
– Dobra robota. Możecie jechać na dół.
Vimes zamknął drzwiczki. Znowu załomotało, gdy krasnolud rozpoczął zjazd.
– Jak widzę, Vimes, dopilnowałeś każdego szczegółu.
– Mam taką nadzieję, panie.
Winda wróciła, tym razem z tacą. Vimes ją wyjął.
– Co to takiego?
– Klatchiańskia ostra z anchois. – Vimes zajrzał pod pokrywkę. – Zamówiliśmy w Pizzowej Budzie Rona za rogiem. Uznałem, że nikt nie może zatruć całej żywności w mieście. A sztućce sprowadziłem od siebie.
– Masz umysł prawdziwego policjanta, Vimes – stwierdził Vetinari.
– Dziękuję, sir.
– Doprawdy? Czyżby to był komplement? – Patrycjusz pogrzebał widelcem w talerzu z miną odkrywcy w obcej krainie. – Czy ktoś to już jadł, Vimes?
– Nie, sir. Oni po prostu w taki sposób siekają jedzenie.
– Ach, rozumiem. Myślałem, że może moi kosztujący potraw przesadzili w entuzjazmie. Coś podobnego! Jakież rozkosze podniebienia muszą mnie czekać...
– Widzę, że czujesz się lepiej, panie – oznajmił chłodno Vimes.
– Dziękuję, Vimes.
Kiedy Vimes wyszedł, Vetinari zjadł pizzę, a przynajmniej te kawałki, które zdawało mu się, że rozpoznaje. Potem odstawił tacę i zdmuchnął świecę przy łóżku. Przez chwilę siedział w ciemności, po czym sięgnął pod poduszkę i wymacał ostry nożyk i pudełko zapałek.
Bogom niech będą dzięki za Vimesa. Było coś ujmującego w jego desperackiej, gorącej, a przede wszystkim niewłaściwie skierowanej kompetencji. Jeśli ten biedak nadal będzie się męczył, trzeba będzie zacząć zostawiać mu wskazówki.

Na komendzie Marchewa siedział sam w pokoju i przyglądał się Dorflowi.
Golem stał w miejscu, gdzie go zostawili. Ktoś powiesił mu ścierkę na ramieniu. Czubek głowy nadal był otwarty.
Przez jakiś czas Marchewa patrzył tylko, opierając brodę na dłoni. Potem otworzył szufladę biurka i wyjął chem Dorfla. Obejrzał papier. Wstał. Podszedł do golema. Umieścił słowa w głowie.
Pomarańczowy blask pojawił się w oczach Dorfla. To, co było wypaloną gliną, przybrało najdelikatniejszą aurę, która wyznacza zmianę między martwym a żywym.
Marchewa znalazł ołówek i tabliczkę Dorfla. Wcisnął mu je w dłoń i odstąpił.
Płomienne spojrzenie śledziło go, kiedy zdejmował pas z mieczem, odpinał napierśnik, zrzucał kubrak i ściągał wełnianą kamizelkę przez głowę.
Jego mięśnie lśniły lekko w blasku świec.
– Nie mam broni – oznajmił. – Ani pancerza. Widzisz? A teraz posłuchaj...
Dorfl zrobił krok naprzód, wznosząc pięść.
Marchewa nie drgnął nawet.
Pięść zatrzymała się o włos od jego otwartych oczu.
– Tak myślałem, że nie możesz – powiedział, gdy golem znów się zamachnął, a jego dłoń wyhamowała o ułamek cala przed żołądkiem Marchewy. – Ale wcześniej czy później będziesz musiał ze mną porozmawiać. No, w każdym razie popisać.
Dorfl stanął bez ruchu. A potem sięgnął po tabliczkę.
ZABIERZ MOJE SŁOWA!
– Opowiedz mi o tym golemie, który zabija ludzi.
Ołówek ani drgnął.
– Pozostałe same się zabiły – powiedział Marchewa.
WIEM.
– Skąd wiesz?
Golem przyglądał mu się przez chwilę. Po czym napisał:
GLINA Z MOJEJ GLINY.
– Czujesz to, co czują inne golemy?
Dorfl skinął głową.
– W dodatku ludzie zabijają golemy – powiedział Marchewa. – Nie wiem, czy zdołam to powstrzymać. Ale mogę spróbować. Myślę, że wiem, co się dzieje, Dorfl. Przynajmniej część. Chyba wiem, kogo śledziłeś. Glina z twojej gliny. Hańba dla was wszystkich. Próbowałeś naprawić krzywdę. Myślę... Wszyscy mieliście nadzieję. Ale słowa w głowie pokonają cię za każdym razem.
Golem stał w bezruchu.
– Sprzedaliście go, prawda? – spytał cicho Marchewa. – Dlaczego?
Słowa zostały wypisane błyskawicznie.
GOLEM MUSI MIEĆ WŁAŚCICIELA.
– Czemu? Bo słowa tak każą?
GOLEM MUSI MIEĆ WŁAŚCICIELA!
Marchewa westchnął. Ludzie muszą oddychać, ryby muszą pływać, a golemy muszą mieć właściciela.
– Nie wiem, czy jakoś to załatwię, ale wierz mi, nikt inny nawet nie będzie próbował.
Dorfl się nie poruszył.
Marchewa wrócił na swoje początkowe miejsce.
– Zastanawiam się, czy ten stary kapłan i pan Hopkinson zrobili coś... albo pomogli coś zrobić – rzekł, obserwując twarz golema. – Zastanawiam się, czy... potem... coś nie zwróciło się przeciwko nim, uznało, że świat jest zbyt...
Dorfl nie reagował.
Marchewa pokiwał głową.
– W każdym razie ty jesteś wolny. To, co się stanie teraz, zależy już od ciebie. Pomogę, jeśli zdołam. Jeżeli golem jest rzeczą, to nie może popełnić morderstwa, a ja wciąż usiłuję zrozumieć, dlaczego to wszystko się dzieje. Jeżeli zaś golem może popełnić morderstwo, to jesteście ludźmi, a to, co z wami robią, jest straszne i trzeba z tym skończyć. Tak czy owak, wygrywacie, Dorfl. – Odwrócił się tyłem i zaczął przekładać jakieś papiery na biurku. – Największy kłopot polega na tym – dodał – że każdy by chciał, by ktoś inny odczytał za niego jego własne myśli i potem sprawił, żeby świat zaczął działać jak należy. Może nawet golemy.
Znowu spojrzał na Dorfla.
– Wiem, że wszyscy macie pewien sekret. Ale patrząc, jak toczą się sprawy, myślę, że nikt z was nie zostanie, żeby go dotrzymywać.
Popatrzył z nadzieją.
NIE. GLINA Z MOJEJ GLINY. NIE ZDRADZĘ.
Marchewa westchnął.
– Cóż, nie będę cię zmuszał. – Uśmiechnął się. – Chociaż wiesz, że bym mógł. Wystarczy dopisać kilka dodatkowych słów na twoim chemie. Kazać ci stać się bardziej rozmownym.
Ognie zapłonęły w oczach Dorfla.
– Ale nie zrobię tego. Ponieważ byłoby to nieludzkie. Nikogo nie zamordowałeś. Nie mogę pozbawić cię wolności, ponieważ jej nie masz. Idź. Możesz iść. W końcu i tak wiem, gdzie mieszkasz.
PRACA TO ŻYCIE.
– Czego właściwie pragną golemy, Dorfl? Widziałem was, jak chodzicie tu i tam, i pracujecie bez przerwy. Ale co tak naprawdę chcielibyście osiągnąć?
WYTCHNIENIE.
Dorfl odwrócił się i wyszedł z budynku.
– Niech to l*cho! – rzucił Marchewa, co było trudnym wyczynem lingwistycznym. Zabębnił palcami na biurku, potem wstał gwałtownie, ubrał się i wyszedł na korytarz poszukać Angui.
Stała oparta o ścianę w pokoju kaprala Tyłeczka i rozmawiała z krasnoludem.
– Odesłałem Dorfla do domu – oznajmił.
– A ma dom? – zdziwiła się Angua.
– No, w każdym razie z powrotem do rzeźni. Ale to chyba nie jest najlepszy czas dla golema, żeby samemu chodzić po ulicy, więc przejdę się za nim i będę miał na oku... Dobrze się czujecie, kapralu?
– Tak, sir – odparła Cheri.
– Nosicie, no... – Umysł Marchewy zbuntował się na myśl o tym, co nosi krasnolud, i podsunął: – Kilt?
– Tak, sir. Spódnicę, sir. Skórzaną, sir.
Marchewa usiłował znaleźć odpowiednią frazę, ale musiał się ograniczyć do krótkiego:
– Aha.
– Pójdę z tobą – zaproponowała Angua. – Cheri przypilnuje wszystkiego tutaj.
– No... kilt – wymamrotał Marchewa. – No tak. No to... miejcie oko na wszystko. Niedługo wrócimy. I tego... lepiej siedźcie za biurkiem, dobrze?
– Chodź już – ponagliła Angua.
Po chwili maszerowali we mgle.
– Nie wydaje ci się, że Tyłeczek jest... jakiś dziwny?
– Jak dla mnie wydaje się całkiem normalną kobietą.
– Kobietą?! Powiedział ci, że jest kobietą?!
– Powiedziała. To Ankh-Morpork, mamy tu czasowniki odpowiednie do płci.
Wyczuwała zapach jego zdumienia. Oczywiście, wszyscy wiedzieli, że gdzieś pod tymi wszystkimi warstwami skór i kolczug krasnoludy występują w dostatecznie różnych odmianach, by zagwarantować produkcję nowych krasnoludów. Ale nie był to temat, który by krasnoludy poruszały, z wyjątkiem tych kluczowych chwil zalotów, kiedy pomyłka wzbudziłaby spore zakłopotanie.
– No cóż, powinna mieć dość przyzwoitości, żeby zachować to dla siebie – stwierdził w końcu Marchewa. – Wiesz, nic nie mam przeciwko kobietom. Jestem prawie pewien, że moja przybrana matka też była kobietą. Ale nie uważam za rozsądne, no wiesz, zwracanie powszechnej uwagi na ten fakt.
– Marchewa, coś ci się chyba stało w głowę – uznała Angua.
– Co takiego?
– Chyba wetknąłeś ją sobie w tyłek. Na bogów! Trochę makijażu, sukienka, a ty się zachowujesz, jakby stała się nagle panną Va Va Voom i zaczęła tańczyć na stołach w Klubie Skunksa.
Kilka sekund trwało pełne oszołomienia milczenie, gdy oboje wyobrazili sobie krasnoludzią striptizerkę. Oba umysły cofnęły się ze zgrozą.
– Zresztą – podjęła Angua – jeśli nie może być sobą w Ankh-Morpork, to gdzie?
– Będą kłopoty, kiedy zauważą to inne krasnoludy – ostrzegł Marchewa. – Prawie że widziałem jego kolana. Jej kolana.
– Każdy ma kolana.
– Może, ale takie demonstrowanie ich to proszenie się o kłopoty. Wiesz, ja sam jestem do kolan przyzwyczajony. Mogę patrzeć na nie i myśleć: „No tak, kolana, zwykłe zawiasy w nogach”, ale niektórzy z chłopców...
Angua pociągnęła nosem.
– Tutaj skręcił w lewo. Co niektórzy z chłopców?
– No... nie wiem, jak zareagują, to wszystko. Nie powinnaś jej zachęcać. Znaczy, naturalnie, są kobiety krasnoludów, ale... ale mają dość wrodzonej przyzwoitości, żeby tego nie okazywać.
Usłyszał, jak Angua syknęła. Kiedy znowu się odezwała, jej głos dobiegał jakby z daleka.
– Wiesz, Marchewa, zawsze szanowałam twoje podejście do mieszkańców Ankh-Morpork.
– Tak?
– Podziwiałam to, że wydajesz się nie dostrzegać takich rzeczy, jak ich kształt i kolor.
– Tak?
– I zawsze troszczysz się o ludzi.
– Tak?
– I wiesz, że żywię wobec ciebie ciepłe uczucia.
– Tak?
– Ale po prostu czasami...
– Tak?
– Naprawdę, naprawdę, ale naprawdę się zastanawiam dlaczego.

Karoce stały już gęsto zaparkowane przed rezydencją lady Selachii, kiedy kapral Nobbs maszerował do drzwi. Zastukał. Otworzył mu lokaj.
– Idź do wejścia dla dostawców – powiedział i spróbował zatrzasnąć drzwi.
Jednak wysunięta stopa Nobby’ego była już na to przygotowana.
– Przeczytaj to – rzucił i podetkał lokajowi pod nos dwie kartki papieru.
Tekst na pierwszej głosił:

Po wysłuchaniu oświadczeń licznych ekspertów, wśród nich pani Suchoślizg, akuszerki, niniejszym potwierdzam, iż jest rzeczą wysoce prawdopodobną, że okaziciel niniejszego dokumentu, C. W. St John Nobbs, jest istotą ludzką.
Podpisano: lord Vetinari

Druga była listem od Smoka Herbowego Królewskiego.
Lokaj szeroko otworzył oczy.
– Jest mi niezmiernie przykro, wasza wysokość – powiedział.
Raz jeszcze przyjrzał się kapralowi. Nobby był wygolony do czysta – a przynajmniej kiedy ostatnio się ogolił, to był czysty – ale twarz miała tak wiele drobnych elementów topograficznych, że wyglądała jak zły, bardzo zły przykład rolnictwa rabunkowego.
– Oj – dodał lokaj, ale szybko się opanował. – Inni goście mają zwykle karty.
Nobby wyjął z kieszeni pomiętą talię.
– Teraz będę raczej zajęty bywaniem, ale potem chętnie zagram kilka partyjek Okalecz pana Cebulę. Gdybyś miał ochotę.
Lokaj zmierzył go wzrokiem od stóp do głów, ale nie zyskał tym wiele. Słyszał pogłoski – kto nie słyszał? – że w Straży Miejskiej służy prawowity król Ankh-Morpork. Musiał przyznać, że gdyby ktoś chciał ukryć następcę tronu, nie mógłby mu znaleźć lepszego miejsca niż za obliczem C. W. St J. Nobbsa.
Z drugiej strony... Lokaj był z zamiłowania kimś w rodzaju historyka i wiedział, że w dziejach nawet na tronie zasiadały kreatury garbate, jednookie, z rękami do ziemi albo brzydkie jak sam grzech. Gdyby to brać pod uwagę, Nobby wyglądał istotnie królewsko. Jeśli – technicznie rzecz biorąc – nie był garbaty, to tylko dlatego, że garbił się również z przodu i po bokach. Zdarzają się chwile, pomyślał lokaj, kiedy opłaca się skierować swój powóz ku szczęśliwej gwieździe, nawet jeśli wzmiankowana gwiazda jest czerwonym karłem.
– Nigdy nie byłeś na takim przyjęciu, panie?
– Pierwszy raz – przyznał Nobby.
– Jestem pewien, że krew podpowie waszej miłości, co trzeba robić – stwierdził słabym głosem lokaj.

Muszę odejść, myślała Angua, kiedy szli szybko wśród oparów. Nie mogę tak żyć z miesiąca na miesiąc.
Nie o to chodzi, że nie jest sympatyczny. I nie ma chyba człowieka bardziej troskliwego.
O to właśnie chodzi. Troszczy się o każdego. Troszczy się o wszystko. Troszczy się bez rozróżnienia. Wie wszystko o wszystkich, bo wszyscy go interesują, ale ta troska jest całkiem ogólna, nigdy nie osobista. Nie uważa, że osobiste jest tym samym co ważne.
Gdyby miał choć jedną porządną ludzką cechę, jak choćby egoizm...
Jestem pewna, że on sam tak nie uważa, ale widać, że ta sprawa z wilkołakiem budzi w nim niepokój. Przejmuje się, co ludzie gadają za moimi plecami, i nie wie, jak sobie z tym poradzić.
Co to mówiły wczoraj te krasnoludy? Jeden powiedział coś w rodzaju: „Chęć ją bierze”, a drugi dodał: „Być jak zwierzę”. Widziałam jego minę. Ja sobie radzę z takim rzeczami... w każdym razie na ogół... ale on nie potrafi. Gdyby choć komuś przyłożył. Nie pomogłoby to, ale sam poczułby się lepiej.
I będzie jeszcze gorzej. W najlepszym razie przyłapią mnie w czyimś kurniku, a wtedy nać rzeczywiście trafi w wiatrak. Albo złapią mnie w czyimś pokoju...
Starała się wyprzeć tę myśl, ale bez skutku: można tylko kontrolować wilkołaka; nie można go oswoić.
To jest miasto. Zbyt wielu ludzi, zbyt wiele zapachów...
Może coś by z tego wyszło, gdybyśmy zamieszkali gdzieś sami. Ale jeśli powiem „Ja albo miasto”, nawet nie zauważy, że jest jakiś wybór.
Wcześniej czy później będę musiała wrócić do domu. Tak będzie dla niego najlepiej.

Vimes wracał przez wilgotną ciemność. Wiedział, że jest za bardzo rozzłoszczony, by myśleć rozsądnie.
Dotarł donikąd, a pokonał daleką drogę. Miał całą pakę faktów, wykonał wszystkie logiczne działania, a jednak gdzieś komuś musi się wydawać durniem.
W oczach Marchewy i tak już pewnie wygląda na durnia. Przecież stale wpadał na świetne pomysły – pomysły doświadczonego policjanta – a każdy z nich okazywał się marnym żartem. Złościł się, krzyczał i robił co należy, ale nic z tego nie wychodziło. Niczego się nie dowiedzieli. Zwiększyli tylko zakres swojej ignorancji.
Widmo starej pani Easy pojawiło się przed oczami jego duszy. Nie pamiętał jej zbyt dobrze. Był wtedy kolejnym zasmarkanym dzieciakiem w gromadzie innych zasmarkanych dzieciaków. A ona kolejną zatroskaną twarzą nad fartuchem. Jedną z mieszkanek ulicy Kogudziobnej. Szyła, żeby związać koniec z końcem i zachować pozory; jak wszyscy inni z tej ulicy, przekradała się przez życie, nie prosząc o nic i jeszcze mniej dostając.
Co mógł zrobić? Przecież praktycznie zeskrobali nawet ze ścian te przeklęte tape...
Zatrzymał się.
W obu pokojach były te same tapety. W każdym pokoju na tym piętrze. Te paskudne zielone tapety.
Ale... nie, to nie to. Vetinari sypiał tam przecież od lat, jeśli w ogóle sypiał. Nie można przecież zakraść się i wyremontować pokoju tak, żeby nikt nie zauważył.
Mgła rozwiała się na moment. Dostrzegł oświetlony pokój w pobliskim budynku, po czym gęste kłęby znów przesłoniły wszystko.
Mgła. Tak. Wilgoć. Wsuwa się do wnętrza, wnika w tapety. Stare, zakurzone, pleśniejące tapety...
Czy Cudo sprawdził tapety? W końcu, w pewnym sensie, tak naprawdę się ich nie widzi. Nie są „w pokoju”, ponieważ raczej określają, czym jest ten pokój. Czy można otruć kogoś ścianą?
Ledwie ośmielał się o tym myśleć. Jeśli pozwoli, by umysł skupił się na tym podejrzeniu, ono wywinie się i odleci, tak jak pozostałe.
Ale... to jest to, przekonywał sam siebie gdzieś w głębi. Wszystkie te korowody z podejrzanymi i śladami... to tylko coś, co dostarcza ciału zajęcia, gdy umysł pracuje w ukryciu. Każdy prawdziwy glina wie, że nie po to szuka się śladów, by odkryć, kto jest sprawcą. Nie; człowiek zaczyna z dobrym wyobrażeniem tego, kto jest sprawcą, i dzięki temu wie, jakich śladów ma szukać.
Nie czeka go chyba kolejny dzień zaskoczeń przedzielanych rozpaczliwie dziwacznymi pomysłami. Dostatecznie fatalnie się czuł, obserwując wyraz twarzy kaprala Tyłeczka – twarzy, która za każdym razem wydawała się bardziej barwna.
Powiedział: „Ale przecież arsen jest metalem, więc może ktoś zrobił z niego sztućce?”. Nie zapomni miny krasnoluda, który starał się wytłumaczyć, że owszem, jest to w zasadzie możliwe, trzeba się tylko upewnić, że nikt nie zauważy, jak łyżka rozpuszcza się w zupie niemal natychmiast.
Tym razem najpierw się dobrze zastanowi.

– Hrabia Ankh, jego wysokość lord kapral C. W. St J. Nobbs!
Gwar rozmów ucichł. Odwróciły się głowy. Gdzieś w tłumie ktoś wybuchnął śmiechem i został pospiesznie uciszony przez sąsiadów.
Wystąpiła lady Selachii. Była kobietą wysoką, o kanciastej sylwetce, ostrych rysach i haczykowatym nosie, będących charakterystycznymi cechami jej rodu. Kiedy się zbliżała, człowiek miał wrażenie, że ktoś cisnął w niego toporem.
Dygnęła.
Wokół zabrzmiały zdumione syknięcia, ale spojrzała groźnie na zebranych i natychmiast przez salę przeszła fala dygów i ukłonów. W tyle ktoś zaczął:
– Przecież on jest całkowitym auć...
...ale natychmiast mu przerwano.
– Czy ktoś coś zgubił? – zapytał nerwowo Nobby. – Mogę wam pomóc szukać.
Lokaj z tacą pojawił się przy nim.
– Coś do picia, panie?
– Dobra, podaj kufel winkle’a.
Opadły szczęki. Jednak lady Selachii nie straciła głowy.
– Winkle’a? – spytała.
– To rodzaj piwa, wasza wysokość – odparł lokaj.
Jej wysokość wahała się tylko przez moment.
– Jak się zdaje, kamerdyner pija piwo. Proszę przynieść – poleciła. – I ja też napiję się winkle’a. Cóż to za niezwykły pomysł!
Wywołało to pewien efekt wśród gości, którzy wiedzieli, na której stronie krakersa rozsmarowany jest pasztet.
– Rzeczywiście! Kapitalna myśl! Też poproszę kufel winkle’a.
– Hua hua! Łewelacja! Winkle i dla mnie!
– Winkle dla wszystkich!
– Przecież on jest absolutnym...
– Zamknij się!

Vimes przeszedł po Mosiężnym Moście ostrożnie, licząc hipopotamy. Zauważył dziewiątą sylwetkę, ale opierała się o balustradę i mruczała do siebie w sposób znajomy i – przynajmniej dla Vimesa – niegroźny. Lekkie ruchy powietrza doniosły do niego zapach tłumiący nawet fetor rzeki. Zapach stwierdzał, że przed Vimesem stoi pewien czubek, który awansował na pełną kopułę.
– Demoniszcze, demoniszcze, mówiłem im, postawić na sztorc i ściągnąć koniec? Tysiącletnia wskazówka i krewetki! Mówiłem, powiadam, ale czy oni słuchają...
– Dobry wieczór, Ron – rzucił Vimes, nie oglądając się nawet na żebraka.
Paskudny Stary Ron ruszył za nim krok w krok.
– Demoniszcze, wyślizgali mnie z tego, ot co...
– Tak, Ron – zgodził się Vimes.
– ...I krewetki... Demoniszcze, powiadam, pochlebować to po masłowej stronie... Królowa Molly ostrzega, żebyś pilnował pleców, szefie.
– Co powiedziałeś?
– ...Teraz niech smażą! – odparł niewinnie Paskudny Stary Ron. – Wyspodniować ich, ot co, wyślizgali mnie, oni i ta ich łasica...
Żebrak wyminął Vimesa, ciągnąc po ziemi skraj brudnego płaszcza, i pokuśtykał w mrok. Jego miały piesek biegł przed nim.

W kuchni rozpętało się prawdziwe pandemonium.
– Specjalnie Warzone Winkle’a? – upewnił się kamerdyner.
– Jeszcze sto cztery kufle – potwierdził lokaj.
Kamerdyner wzruszył ramionami.
– Harry, Sid, Rob, Jeffrey... Każdy po dwie tace i biegiem pod Królewską Głowę! Co jeszcze robi?
– No więc teraz mieli w planie czytanie poezji, ale on opowiada dowcipy...
– Anegdoty?
– Niezupełnie.

Zadziwiające, że w takiej mgle jeszcze mży. Wiatr wdmuchiwał przez otwarte okno i mgłę, i mżawkę, aż Vimes musiał je zamknąć. Zapalił świece na biurku i otworzył notes.
Powinien pewnie użyć demonicznego terminarza, ale wolał zapisywać swoje rozważania na kartce, jak należy. Lepiej mu się myślało, kiedy pisał.
Napisał więc „Arsen” i zakreślił to słowo dużym okręgiem. Wokół wypisał: „Paznokcie ojca Tubelceka”, „Szczury”, „Vetinari” i „Pani Easy”. Niżej na tej samej stronie dodał „Golemy” i narysował drugie kółko. Wokół tego zapisał: „Oj. Tubelcek?” i „Pan Hopkinson?”. Po namyśle dołożył jeszcze „Skradziona glina” i „Grys”.
A niżej: „Dlaczego golem miałby się przyznać do czegoś, czego nie zrobił?”.
Przez chwilę wpatrywał się w płomień świecy, po czym zanotował: „Szczury jedzą co popadnie”.
Minęła chwila.
„Co miał kapłan, co ktokolwiek chciałby zdobyć?”.
Z dołu dobiegły brzęki pancerzy – to wrócił patrol. Krzyknął kapral.
„Słowa”, pisał Vimes. „Co miał pan Hopkinson? Chleb krasnoludów —> Nieukradziony. Co miał jeszcze?”.
Przyjrzał się kartce. Napisał „Piekarnia”, popatrzył na to słowo, wymazał je i zastąpił innym: „Piekarnik?”. Zakreślił „Piekarnik?”, zakreślił „Kradziona glina” i połączył jedno z drugim.
Arszenik znalazł się pod paznokciami kapłana. Może wykładał truciznę na szczury? Arszenik ma przecież liczne zastosowania. I bez trudności da się go kupić na wagę od dowolnego alchemika.
Napisał „Arsenowy Potwór” i przyjrzał się temu. Pod paznokciami można znaleźć brud. Jeśli ludzie się bronią, bywa tam krew albo skóra. Ale nie jakaś maź i arszenik.
Przez dłuższą chwilę wpatrywał się w notatki. Po namyśle zaczął pisać dalej: „Golemy nie są żywe. Ale myślą, że są. Co robią rzeczy, które są żywe? —> Odp: Oddychają, jedzą, wydalają”. Przerwał na chwilę, zapatrzony w mgłę, po czym dopisał bardzo starannie: „I robią więcej rzeczy”.
Coś zamrowiło go na karku.
Zakreślił nazwisko zabitego Hopkinsona i wyrysował linię wzdłuż strony. Tam zrobił nowe kółko i wpisał: „Miał wielki piekarnik”.
Hm... Cudo mówił, że nie da się porządnie wypalić gliny w piecu chlebowym. Ale może da się ją wypalić nieporządnie.
Znów spojrzał na płomyk świecy.
Mogliby chyba to zrobić... bogowie! Nie, na pewno nie...
Ale w końcu potrzebna jest tylko glina. I świątobliwy mąż, który wie, jak napisać słowa. I ktoś, kto wyrzeźbi figurę, ale golemy miały setki, setki lat, żeby nauczyć się sprawnie posługiwać rękami...
Te wielkie, ogromne dłonie, tak podobne do pięści.
A wtedy powinno im bardzo zależeć na zniszczeniu wszystkich dowodów. Pewnie nawet nie uważają tego za zabójstwo, raczej jakby wyłączenie...
Zakreślił kolejne niekształtne koło.
Grys. Stara wypalona glina, roztarta na drobno.
Dodali trochę własnej gliny. Dorfl miał nową stopę, prawda? Nie wyrzeźbił jej całkiem poprawnie. Włożyli w nowego golema cząstki samych siebie.
Wszystko to brzmiało... Nobby by pewnie powiedział: „Paskudnie”. Vimes sam nie wiedział, jak to określić. Przypominało to te wszystkie tajne stowarzyszenia. „Glina z mojej gliny”. Moje ciało i krew...
Przeklęte stwory! Małpują lepszych od siebie!
Vimes ziewnął. Spać... Powinien się trochę zdrzemnąć. Albo co...
Spojrzał na zapisaną kartkę. Jego dłoń odruchowo zsunęła się ku dolnej szufladzie biurka, jak zawsze, kiedy był zmartwiony i usiłował coś wymyślić. Co prawda od bardzo dawna nie było tam już żadnych butelek, ale stare przyzwyczajenia...
Coś brzęknęło delikatnie i szkliście, zachlupotało kusząco...
Dłoń Vimesa uniosła się, ściskając pękatą butelkę. Etykieta stwierdzała: „Gorzelnie Bearhuggera – MacAbre, Najlepszy Malt”.
Płyn wewnątrz niemal wspinał się po ściankach z niecierpliwości.
Vimes patrzył. Sięgnął do szuflady po butelkę whisky, i oto była.
Ale nie powinno jej być. Wiedział, że Marchewa i Fred Colon mają go na oku, ale i bez tego odkąd ożenił się z Sybil, nie kupił ani jednej flaszki, bo przecież obiecał...
Ale to tutaj to nie była jakaś siwucha. To macabre...
Kiedyś jej próbował. Teraz już nie pamiętał dlaczego, bo jedyny alkohol, jaki wtedy pijał, był tak subtelny jak cios pałką w ucho wewnętrzne. Musiał jakoś znaleźć pieniądze. Samo powąchanie tego było niczym Noc Strzeżenia Wiedźm... Samo powąchanie...

– A ona na to: „Zabawne, nic takiego wczoraj nie robiłam”! – dokończył kapral Nobbs.
Spojrzał dumnie na towarzystwo.
Milczeli. Potem ktoś z tyłu parsknął niepewnym śmiechem, jak człowiek, który nie wie, czy zaraz go nie uciszą. Potem zachichotał ktoś jeszcze. Potem jeszcze dwóch. Wreszcie cała grupa wybuchnęła śmiechem.
Nobby promieniał.
– A znacie o tym Klatchaninie, który wszedł do baru z takim malutkim pianinem... – zaczął.
– Myślę – przerwała mu stanowczo lady Selachii – że bufet jest już gotowy.
– Macie świńskie raciczki? – spytał uprzejmie Nobby. – Pod winkle’a najlepiej pasuje talerz świńskich raciczek.
– Normalnie nie jadam kończyn – oświadczyła lady Selachii.
– Świński kostkowy sandwicz... Próbowała pani świńskich kostek? Nie ma nic lepszego.
– Nie... nie jest to, zapewne, najdelikatniejsza z potraw?
– Och, można odkroić skórkę – uspokoił ją Nobby. – Nawet kopytka. Jeśli czuje się pani... wytwornie.

Sierżant Colon otworzył oczy i jęknął. Głowa go bolała. Chyba go czymś uderzyli. Możliwe, że ścianą.
I związali go – ręce i nogi.
Zdawało się, że leży w ciemności na drewnianej podłodze. W powietrzu unosił się dziwny zapach – znajomy, ale irytująco nierozpoznawalny.
Kiedy oczy z wolna przyzwyczaiły mu się do ciemności, dostrzegł cienkie linie światła, jakie mogą oznaczać drzwi. Słyszał też głosy.
Spróbował podnieść się na kolana i jęknął, gdy ból w głowie uderzył z nową siłą.
Kiedy ktoś cię wiąże, pomyślał, to nie wróży niczego dobrego. Oczywiście, wiązanie i tak jest lepsze od zabijania, ale może oznaczać, że odkładają człowieka na bok, żeby zabić później.
Takie rzeczy się nie zdarzają, powiedział sobie. Za dawnych dni, kiedy człowiek przyłapał kogoś na kradzieży, to praktycznie przytrzymywał mu drzwi, żeby tamten mógł uciec. Dzięki temu wracał do domu w jednym kawałku.
Zdołał się jakoś podnieść, wykorzystując kąt między ścianą a ciężkimi skrzyniami. Nie poprawił tym zbytnio swojej sytuacji, ale kiedy ucichły już huczące w głowie gromy, podskakując niezgrabnie, zbliżył się do drzwi.
Z drugiej strony wciąż słyszał jakieś głosy. Najwyraźniej ktoś poza sierżantem Colonem też miał kłopoty.
– ...klaunie! Po to mnie tu wezwałeś? W straży mają wilkołaka! Ah-ha. Nie któregoś z tych waszych dziwolągów, ale prawdziwego bimorfa! Rzucisz monetą, a wilkołak wyniucha, na którą stronę spadła.
– To może go zabijemy i odciągniemy stąd ciało?
– Myślisz, że nie wyczuje różnicy między trupem a żywym ciałem?
Sierżant Colon jęknął cichutko.
– Eee... To może wyprowadzimy go gdzieś w tę mgłę...?
– One umieją wyczuć strach, idioto! Ah-ha. Dlaczego nie pozwoliłeś mu się rozejrzeć? Co by znalazł? Znam tego strażnika. Tłusty stary tchórz z mózgiem nie lepszym, ah-ha, od świni. Przez cały czas cuchnie strachem.
Sierżant Colon miał nadzieję, że nie zacznie cuchnąć niczym innym.
– Poślij do niego Meshugę, ah-ha.
– Jesteś pewien? On się robi jakiś dziwny. Chodzi gdzieś, a nocą krzyczy. Przecież one nie powinny tego robić. W dodatku pęka. Wiadomo, tępe golemy niczego nie zrobią po...
– Wszyscy wiedzą, że nie można ufać golemom. Ah-ha. Dopilnuj tego.
– Słyszałem, że Vimes jest...
– Sam zająłem się Vimesem!
Colon jak najciszej odsunął się od drzwi. Nie miał pojęcia, czym jest ta rzecz zwana Meshugą, którą zrobiły golemy. Tyle że wydawało się bardzo dobrym pomysłem, by znaleźć się tam, gdzie jej nie ma.
Gdyby był kimś tak sprytnym jak Vimes albo Marchewa, pewnie... pewnie znalazłby gwóźdź albo coś takiego i pozbył się więzów. Były mocne i wcinały mu się w skórę, przede wszystkim dlatego że sznur był cienki, niewiele grubszy od dratwy, wielokrotnie owiniętej i zasupłanej. Gdyby tylko udało się znaleźć coś, o co by potrzeć...
Niestety jednak, wbrew wszelkiemu rozsądkowi, czasami ludzie nieprzewidująco wrzucają swych związanych jeńców do pomieszczeń całkowicie pozbawionych gwoździ, poręcznych ostrych kamieni, kawałków szkła czy nawet – w przypadkach ekstremalnych – dostatecznej ilości starego złomu, by zbudować z niego w pełni funkcjonalny wóz pancerny.
Zdołał jakoś opaść na kolana i zaczął przesuwać się po deskach podłogi. Wystarczy nawet drzazga. Kawałek metalu. Szeroko otwarta brama z napisem WOLNOŚĆ. Zadowoli się byle czym.
Znalazł tylko maleńki krąg światła na podłodze. Dziura po sęku, który już dawno wypadł, i teraz przedostawało się przez nią światło – słaby, pomarańczowy blask.
Colon położył się i przysunął do dziury oko. Niestety, wskutek tego w pobliże otworu trafił też jego nos.
Smród był przerażający. Była w nim jakaś sugestia wodnistości, a w każdym razie ciekłości. Colon musiał się znaleźć nad jednym z licznym potoków, które płynęły przez miasto, choć w ciągu wieków zostały całkowicie zabudowane. Teraz – jeśli ktoś w ogóle pamiętał o ich istnieniu – wykorzystywano je do celów, do jakich ludzkość zawsze używała świeżej i czystej wody, to znaczy do czynienia jej możliwie mętną i niezdatną do picia. A ten potok przepływał pod targiem bydła. Zapach amoniaku wwiercał się w zatoki Colona niczym świder.
A jednak w dole paliło się światło.
Colon wstrzymał oddech i spojrzał jeszcze raz.
Kilka stóp pod sobą zobaczył bardzo małą tratwę. Leżało na niej kilka martwych szczurów i palił się malutki ogarek świecy.
W pole widzenia wpłynęła mała wiosłowa łódź. Na jej dnie leżał szczur, a przy wiosłach siedział...
– Ciut Szalony Artur?
Gnom spojrzał w górę.
– Kto tam jest?
– To ja, Fred Colon, twój stary kumpel! Możesz mi pomóc?
– Co ty tam robisz?
– Leżę związany, a oni chcą mnie zabić! Dlaczego tam tak strasznie śmierdzi?
– To potok Kogudziobny. Zlewają do niego ścieki ze wszystkich zagród bydła. – Ciut Szalony Artur wyszczerzył zęby. – Czujesz chyba, jak ci oczyszcza nos, co? Możesz mnie nazywać Królem Złotej Rzeki.
– Oni chcą mnie zabić, Artur! Więc nie zalewaj!
– Aha, niezły żart.
Pod wpływem rozpaczy w mózgu Colona zaiskrzyły dodatkowe komórki.
– Byłem na tropie tych typów, którzy trują twoje szczury – powiedział.
– Gildia Szczurołapów! – warknął Artur, omal nie upuszczając wiosła. – Wiedziałem, że to oni. Tak? Bo tu właśnie złapałem te szczury. Jest ich tam więcej, martwych jak ćwieki.
– Zgadza się! I muszę przekazać nazwiska komendantowi Vimesowi! Osobiście! Ze wszystkimi rękami i nogami na miejscu! On bardzo dba o takie szczegóły.
– Wiesz, że leżysz na klapie? – spytał Artur. – Zaczekaj no chwilę.
Machnął wiosłami i zniknął. Colon przetoczył się na bok. Po chwili coś zaszurało pod ścianą i ktoś kopnął go w ucho.
– Au!
– Dostanę za to jakąś forsę? – zapytał Ciut Szalony Artur, unosząc ogryzek świecy. Była to bardzo mała świeca, jaką można by umieścić na torcie urodzinowym dziecka.
– A co z obywatelską powinnością?
– Aha! Czyli forsy nie będzie?
– Będzie. Dużo. A teraz mnie rozwiąż.
– Użyli jakiegoś sznurka – stwierdził Artur. – Zamiast przyzwoitego powroza.
Colon poczuł, że ma wolne ręce, choć nadal czuł ucisk na przegubach.
– Co z tą klapą? – zapytał.
– Leżysz na niej. Wygodna do wyrzucania różnych śmieci. Z dołu wygląda, jakby od lat nikt jej nie otwierał. Wiesz, teraz już wszędzie tam znajdowałem martwe szczury! Wielkie jak twój łeb i dwa razy bardziej zdechłe. A tak mi się coś zdawało, że te, co je złapałem dla Świdry, były ciut powolne.
Brzęknęło i Colon miał wolne także nogi. Usiadł ostrożnie i spróbował je rozmasować.
– Jest stąd jakieś wyjście?
– Mnóstwo dla mnie, ale nic dla takich wielkich tępaków jak ty. Będziesz musiał popływać.
– Chcesz, żeby wskoczył do... do tego?
– Nie ma zmartwienia, nie utopisz się.
– Na pewno?
– Ale możesz się udusić. Słyszałeś o tym potoku, o którym mówią, że można nim pływać bez wioseł?
– To chyba nie ten? – spytał Colon z nadzieją.
– Wszystko przez te zagrody dla bydła – tłumaczył Ciut Szalony Artur. – Bydło w zamknięciu robi się nerwowe.
– Znam to uczucie.
Coś zatrzeszczało za drzwiami. Colon zdołał wreszcie się podnieść.
Drzwi się otworzyły.
Jakaś postać przesłoniła otwór wyjścia. Za nią paliło się światło, więc była widoczna tylko jako ciemna sylwetka, gdy jednak Colon uniósł głowę, spojrzał prosto w dwoje trójkątnych, rozjarzonych oczu.
Ciało Colona, pod wieloma względami bardziej inteligentne od umysłu, który musiało nosić, przejęło dowodzenie. Wykorzystało adrenalinowe dopalanie, jakie zagwarantował mózg, wyskoczyło wysoko w górę i skierowało stopy tak, że okute czubki butów sierżanta równocześnie trafiły w klapę.
Wieloletnie warstwy brudu i rdzy ustąpiły.
Colon przeleciał. Na szczęście jego ciało wykazało się dostatecznym refleksem, by zatkać własny nos, kiedy uderzył o powierzchnię przerażającego potoku, który zareagował cichym: glup!
Wielu ludzi, kiedy wpada do wody, walczy o oddech. Sierżant Colon walczył o brak oddechu. Alternatywa była zbyt straszna, by o niej myśleć.
Uniósł się jak boja, częściowo dzięki rozmaitym gazom uwolnionym z gęstej cieczy. Kilka stóp od niego świeczka na rozkołysanej tratwie Ciut Szalonego Artura zapłonęła na niebiesko.
Ktoś wylądował mu na hełmie i kopnął w blachę, tak jak człowiek spina konia ostrogami.
– W prawo... zwrot! Naprzód!
Na wpół idąc, na wpół płynąc, Colon ruszył cuchnącym ściekiem. Groza dodała mu sił. Owszem, potem zażąda pewnie zwrotu dotacji, z odsetkami, ale na razie szybko rozcinał powierzchnię cieczy. Potrzebowała kilku sekund, by zamknąć się za nim na powrót.
Nie zatrzymywał się, póki nagły spadek ciśnienia nad głową nie powiedział mu, że wyszedł na otwartą przestrzeń. Na ślepo macał w ciemności, aż znalazł oślizłe słupy pomostu i przylgnął do nich, dysząc ciężko.
– Co to był za stwór? – zapytał Ciut Szalony Artur.
– Golem – wysapał Colon.
Udało mu się chwycić rękami pomost. Spróbował się podciągnąć, ale opadł z powrotem do wody.
– Hej, chyba coś słyszałem! – zawołał Artur.
Sierżant Colon uniósł się nad powierzchnią niczym wystrzelony z głębiny pocisk. Wylądował na pomoście i zgiął się wpół.
– Nie, to chyba jakiś ptak – stwierdził Artur.
– Jak zwracają się do ciebie przyjaciele, Ciut Szalony Arturze? – zapytał Colon.
– Nie wiem. Nie mam żadnych.
– No tak... Wcale się nie dziwię.

Lord de Nobbes miał teraz mnóstwo przyjaciół.
– W górę serca! Kto pierwszy dno zobaczy! – zawołał.
Ludzie aż piszczeli ze śmiechu.
Nobby uśmiechnął się radośnie do tłumu gości. Nie pamiętał już, kiedy tak dobrze się bawił całkiem ubrany.
W kącie pracowni lady Selachii drzwi zamknęły się dyskretnie. W wygodnej palarni za nimi anonimowi ludzie zasiedli w skórzanych fotelach i spojrzeli na siebie wyczekująco.
– To niewiarygodne – odezwał się w końcu jeden z nich. – Po prostu niewiarygodne. Ten człowiek rzeczywiście ma antycharyzmę.
– To znaczy?
– To znaczy jest tak okropny, że aż fascynuje. Jak te historie, które opowiada... Zauważyliście państwo? Goście wręcz go zachęcali, bo nie mogli uwierzyć, że ktoś będzie opowiadał takie dowcipy w mieszanym towarzystwie!
– Szczerze mówiąc, mnie dość się podobał ten o bardzo małym człowieczku grającym na pianinie...
– A jego maniery przy stole... Zauważyliście?
– Nie.
– No właśnie.
– I zapach, nie zapominajcie o zapachu.
– Nawet może nie wstrętny, raczej... dziwny.
– Właściwie to odkryłem, że po kilku minutach nos sam się blokuje, a wtedy jest...
– Chodzi mi o to, że w pewien niewyjaśniony sposób przyciąga do siebie ludzi.
– Jak publiczna egzekucja.
Przez chwilę trwało pełne zadumy milczenie.
– W każdym razie zabawny z niego typek, na swój sposób.
– Chociaż niezbyt inteligentny.
– Wystarczy dać mu kufel piwa i talerz tego, czym tam były te rzeczy z kopytami, a będzie szczęśliwy jak świnia w błocie.
– Myślę, że to trochę obraźliwe.
– Przepraszam.
– Znałem kilka wspaniałych świń.
– W samej rzeczy.
– Ale mogę go sobie wyobrazić, jak pije piwo i zjada kopyta, podpisując królewskie proklamacje.
– Istotnie. Hm... Myślicie, że umie czytać?
– A czy to ważne?
Znowu zapadła cisza, zakłócana odgłosem mknących myśli.
– I jeszcze coś – odezwał się ktoś inny. – Nie musimy się martwić, że założy dynastię, która mogłaby się okazać niewygodna.
– Dlaczego pan tak sądzi?
– Wyobrażacie sobie, żeby jakaś księżniczka za niego wyszła?
– No... znane są przypadki, kiedy całowały żaby...
– Żaby owszem, przyznaję.
– ...Poza tym warto pamiętać, że władza i korona to potężne afrodyzjaki.
– Jak potężne, pańskim zdaniem?
Cisza. I wreszcie:
– Prawdopodobnie nie aż tak potężne.
– Nada się doskonale.
– Świetnie.
– Smok dobrze się sprawił. Przypuszczam, że ten mały prymityw nie jest naprawdę hrabią, co?
– Proszę nie żartować.

Cheri Tyłeczek siedziała na niewygodnym stołku za biurkiem. Wszystko, co miała robić – jak jej powiedziano – to notować patrole wychodzące i wracające ze służby.
Kilku ludzi obrzuciło ją zdziwionymi spojrzeniami, ale milczeli. Zaczynała się już uspokajać, kiedy z Królewskiej Drogi wróciła czwórka krasnoludów.
Gapili się na nią. I na jej uszy.
Potem ich spojrzenia zsunęły się w dół. W Ankh-Morpork nikt nie wpadł na pomysł biurkowego panelu. Zresztą na ogół pod biurkiem można było zobaczyć dolną połowę sierżanta Colona. Z licznych powodów sugerujących zasłonięcie dolnej połowy sierżanta Colona przed widokiem publicznym, potencjalne budzenie zgorszenia nie mieściło się w pierwszej dziesiątce.
– To... to kobieca odzież, tak? – odezwał się jeden z krasnoludów.
Cheri przełknęła nerwowo ślinę. Dlaczego akurat teraz? Tak jakoś myślała, że będzie przy niej Angua. Ludzie zawsze się uspokajali, kiedy się do nich uśmiechnęła, naprawdę zdumiewający efekt.
– No? – Zająknęła się. – Co z tego? Mogę, jeśli chcę.
– I jeszcze... w uchu...
– Tak?
– To... Moja matka nigdy nawet... Buee... Obrzydliwe! I to w miejscu publicznym! A gdyby weszły tu jakieś dzieci?
– Widzę twoje kostki! – oburzył się inny krasnolud.
– Porozmawiam o tym z kapitanem Marchewą – zagroził trzeci. – Nie sądziłem, że dożyję czegoś takiego.
Dwa krasnoludy wyszły gniewnie do szatni. Trzeci pospieszył za nimi, ale zawahał się, kiedy mijał biurko. Spojrzał na Cheri z zakłopotaniem.
– E... Eee... Ładne kostki, trzeba przyznać – powiedział i uciekł biegiem.
Czwarty krasnolud zaczekał, aż pozostali wyjdą, a potem zbliżył się niepewnie.
Cheri aż trzęsła się ze zdenerwowania.
– Nie waż się nic mówić na temat moich nóg! – powiedziała, grożąc mu palcem.
– Tego... – Krasnolud rozejrzał się szybko i pochylił nad blatem. – Eee... Czy... czy to... szminka?
– Tak! I co z tego?
– No... – Krasnolud pochylił się jeszcze bardziej, znów się rozejrzał i konspiracyjnie zniżył głos. – Mogłabym też spróbować?

Angua z Marchewą szła przez mgłę w milczeniu, które przerywała tylko krótkimi wskazówkami co do kierunku.
Nagle się zatrzymała. Aż do tej chwili zapach Dorfla, a w każdym razie świeży zapach starego mięsa i krowich odchodów kierował się prosto do dzielnicy rzeźni.
– Skręcił w ten zaułek – powiedziała. – To praktycznie w przeciwną stronę. I przyspieszył... Jest też dużo ludzi i... kiełbaski?
Marchewa ruszył biegiem. Dużo ludzi i zapach kiełbasek oznaczał przedstawienie tego teatru ulicznego, jakim było życie w Ankh-Morpork.
W głębi uliczki zebrał się spory tłum. Najwyraźniej przebywał tu już dłuższy czas, gdyż z tyłu kręciła się znajoma postać z tacą; wyciągała szyję, żeby widzieć coś ponad głowami ludzi.
– Co się dzieje, panie Dibbler? – spytał Marchewa.
– O, witam, kapitanie. Mają golema.
– Kto ma?
– No, paru facetów. Właśnie przynieśli młoty.
Przed nimi stały gęsto zbite ciała. Marchewa złożył obie dłonie i jak taranem wbił się między dwóch ludzi, rozsuwając ich na boki. Stękając i opierając się, tłum rozstąpił się przed nim niczym tor wodny przed lepszej klasy prorokiem.
Dorfl stał pod murem na końcu zaułka. Trzech mężczyzn z młotami zbliżało się do niego ostrożnie, w sposób typowy dla motłochu – żaden z nich nie chciał zadać pierwszego ciosu w obawie, że drugi trafi w niego.
Golem skulił się pod ścianą. Zasłaniał się tabliczką, na której było napisane:
JESTEM WART 530 DOLARÓW.
– Pieniądze? – odezwał się jeden z mężczyzn. – Tylko o tym potraficie myśleć.
Tabliczka rozpadła się od uderzenia.
Chciał podnieść młot do kolejnego ciosu. Kiedy narzędzie nie drgnęło, mężczyzna niemal wykręcił salto do tyłu.
– Tylko o pieniądzach można myśleć, kiedy wszystkim, co masz, jest cena – odezwał się spokojnie Marchewa, wyjmując mu młot z dłoni. – Co tu wyczyniasz, przyjacielu?
– Nie możesz nas powstrzymać – wymamrotał mężczyzna. – Wszyscy wiedzą, że one nie są żywe.
– Ale mogę cię aresztować za umyślne niszczenie cudzej własności.
– Jeden z nich zabił starego kapłana!
– Słucham? – zdziwił się Marchewa. – Jeśli to jest rzecz, to nie może popełnić morderstwa. Miecz jest rzeczą... – Wydobył swój miecz; klinga świsnęła niemal jedwabiście. – I gdyby ktoś wbił go w ciebie, dobry człowieku, nie mógłbyś w żaden sposób winić miecza.
Mężczyzna zezował, usiłując zogniskować wzrok na klindze.
I znowu Anguę ogarnęło zdumienie. Marchewa nie próbował grozić temu człowiekowi. Nie groził. Użył po prostu miecza, by zademonstrować celną metaforę. I to wszystko. Byłby zdziwiony, gdyby się dowiedział, że nie wszyscy tak to odbierają.
Jakaś część jej umysłu stwierdziła: Trzeba być naprawdę bardzo wyrafinowanym, żeby być tak prostym jak Marchewa.
Mężczyzna przełknął ślinę.
– Trafna uwaga – przyznał.
– No tak, ale... nie można im ufać – odezwał się drugi z uzbrojonych w młoty. – Skradają się za plecami i nigdy nic nie mówią. Co takiego knują, pytam?
Kopnął Dorfla. Golem zakołysał się lekko.
– No cóż – rzekł Marchewa. – Tego właśnie próbuję się dowiedzieć. A tymczasem muszę wszystkich prosić, by zajęli się swoimi sprawami...
Trzeci członek zespołu demolującego dopiero niedawno zamieszkał w mieście i dał się porwać idei, gdyż niektórzy ludzie się dają.
Wyzywająco podniósł młot i otworzył usta, by powiedzieć: „Ach, tak”, ale znieruchomiał, ponieważ tuż za uchem usłyszał warkot. Był to warkot niski i dość cichy, ale jego złożona forma falowa przeniknęła wprost do niewielkiego galaretowatego kawałka w rdzeniu kręgowym, gdzie wcisnęła pradawny guzik z napisem „Pierwotna Groza”.
Obejrzał się. Stojąca za nim atrakcyjna strażniczka uśmiechnęła się przyjaźnie. To znaczy, uniosła kąciki ust tak, że odsłoniła zęby.
Upuścił młot na własną stopę.
– Brawo – pochwalił go Marchewa. – Zawsze powtarzam, że więcej można dokonać uprzejmym słowem i uśmiechem.
Tłum patrzył na niego z wyrazem, jaki zawsze mieli na twarzach ludzie patrzący na Marchewę. Było to wstrząsające zrozumienie faktu, że on naprawdę wierzy w to, co mówi. Ogrom tego często po prostu odbierał ludziom oddech.
Odwrócili się i szybko odeszli.
Marchewa zbliżył się do golema, który na kolanach próbował poskładać rozbitą tabliczkę.
– Chodźmy, panie Dorfl – powiedział. – Odprowadzimy pana przez resztę drogi.

– Oszaleliście? – powiedział Sock i spróbował zamknąć drzwi. – Myślicie, że chcę to z powrotem?
– Jest pańską własnością – przypomniał Marchewa. – Ludzie próbowali go rozbić.
– Powinniście im pozwolić. Nie słyszeliście, co mówią? Nie chcę tego pod moim dachem!
Znów próbował zatrzasnąć drzwi, ale przeszkodziła mu stopa strażnika.
– Obawiam się, że popełnia pan wykroczenie – oznajmił Marchewa. – Konkretnie: zaśmiecanie.
– Niech pan będzie poważny!
– Zawsze jestem.
– Zawsze jest – potwierdziła Angua.
Sock zamachał gorączkowo rękami.
– Może sobie iść. A sio! Nie chcę, żeby w mojej rzeźni pracował zabójca! Weźcie go sobie, jeśli tak wam na nim zależy.
Marchewa chwycił drzwi i otworzył siłą. Sock cofnął się.
– Czy proponuje pan łapówkę przedstawicielowi prawa, panie Sock?
– Czy pan oszalał?
– Nigdy nie szaleję – odparł Marchewa.
– Nigdy – westchnęła Angua.
– Strażnikom nie wolno przyjmować prezentów. – Marchewa obejrzał się na Dorfla, który stał opuszczony na ulicy. – Ale mogę go od pana kupić. Za uczciwą cenę.
Sock przyjrzał się Marchewie, potem golemowi, potem znów Marchewie.
– Kupić? – upewnił się. – Za pieniądze?
– Tak.
Rzeźnik wzruszył ramionami. Kiedy ktoś proponuje pieniądze, nie warto się zastanawiać, czy jest normalny.
– To co innego – uznał. – Kiedy go kupowałem, był wart pięćset trzydzieści dolarów, ale oczywiście teraz zdobył nowe umiejętności...
Angua warknęła. Wieczór był męczący, a zapach świeżego mięsa drażnił zmysły.
– Przecież jeszcze przed chwilą chciał pan go nam podarować!
– No, podarować owszem, ale interes to co innego...
– Zapłacę jednego dolara – zaproponował Marchewa.
– Dolara? To przecież rozbój w biały...
Angua błyskawicznie wyciągnęła rękę i chwyciła go za kołnierz. Wyczuwała żyły, zapach jego krwi i strachu... Starała się myśleć o kapuście.
– Już prawie noc – warknęła.
Podobnie jak człowiek w zaułku, Sock także posłuchał zewu dziczy.
– Dolar – wychrypiał. – W porządku. Uczciwa cena. Jeden dolar.
Marchewa wręczył mu monetę, po czym sięgnął po notes.
– Bardzo ważne jest pokwitowanie – wyjaśnił. – Oficjalne i zgodne z prawem przeniesienie własności.
– Oczywiście. Jasne. Chętnie.
Sock zerknął zrozpaczony na Anguę. Nie wiedział dlaczego, ale jej uśmiech nie wyglądał tak, jak powinien. Pospiesznie napisał kilka linii.
Marchewa zajrzał mu przez ramię.

Ja Gerhardt Sock oddaję okazicielowi pełne i całe prawo własności golema Dorfla w zamian za Jednego Dolara i za wszystko co golem zrobi, on tera odpowiada i niema to ze mną nic wspulnego
Podpisano: Gerhardt Sock

– Interesujący dobór sformułowań, ale wygląda na legalny dokument – uznał, odbierając rzeźnikowi papier. – Bardzo dziękuję, panie Sock. To chyba najlepsze możliwe rozwiązanie.
– To wszystko? Mogę już iść?
– Naturalnie. I...
Drzwi zatrzasnęły się z hukiem.
– No brawo – mruknęła Angua. – Teraz masz golema. Wiesz chyba, że odpowiadasz za wszystko, co on zrobi?
– Jeśli to prawda, czemu ludzie je rozbijają?
– Do czego chcesz go używać?
Marchewa spojrzał zamyślony na Dorfla, który stał wpatrzony w ziemię.
– Dorfl!
Golem uniósł wzrok.
– Tu jest twój kwit. Nie musisz mieć właściciela.
Golem ujął kartkę papieru między dwa grube palce.
– To znaczy, że teraz należysz do siebie – mówił zachęcającym tonem Marchewa. – Sam jesteś swoim właścicielem.
Dorfl wzruszył ramionami.
– Czego się spodziewałeś? – spytała Angua. – Że zacznie machać chorągiewką?
– On chyba nie zrozumiał – domyślił się Marchewa. – Czasami trudno jest wtłoczyć komuś do głowy nową myśl...
Urwał nagle.
Wyjął kartkę z nieruchomych palców Dorfla.
– To chyba może zadziałać – stwierdził. – Metoda wydaje się trochę... inwazyjna. Ale w końcu one rozumieją tylko słowa...
Otworzył głowę Dorfla i wrzucił do środka pokwitowanie.
Golem mrugnął. A dokładniej, jego oczy pociemniały, a potem znów się rozjarzyły. Bardzo powoli uniósł jedną rękę i poklepał się w czubek głowy. Potem uniósł drugą i obracał nią w obie strony, jakby nigdy jej jeszcze nie widział. Popatrzył na własne stopy, potem wokół siebie, na skryte we mgle budynki. Spojrzał na Marchewę. Spojrzał na chmury nad ulicą. I znowu na Marchewę.
A potem, bardzo wolno, wcale się nie zginając, runął na plecy i z hukiem uderzył o bruk. Światło w jego oczach przygasło.
– No i masz – powiedziała Angua. – Teraz się zepsuł. Możemy już iść?
– Coś tam jeszcze się jarzy – zauważył Marchewa. – Pewnie to było dla niego za wiele. Nie możemy go tak zostawić. Może gdybym wyjął pokwitowanie...
Przyklęknął obok golema i sięgnął do klapki w głowie.
Dłoń Dorfla poruszyła się tak szybko, że nawet nie było widać ruchu. Nagle znalazła się na miejscu, chwytając Marchewę za przegub.
– Ha... – Marchewa delikatnie cofnął rękę. – Najwyraźniej... czuje się lepiej.
– Thssss – powiedział Dorfl. Głos wibrował we mgle.
Golemy mają usta. Usta są elementem konstrukcji. Ale te były otwarte i odsłaniały wąską linię czerwonego światła.
– O bogowie... – Angua cofnęła się o krok. – One nie mogą mówić!
– Thssss! – Była to nie tyle zgłoska, ile odgłos uchodzącej pary.
– Poszukam kawałka twojej tab... – zaczął Marchewa, rozglądając się dookoła.
– Thssss!
Dorfl wstał niezgrabnie, łagodnie odsunął go na bok i odszedł ciężkim krokiem.
– Teraz jesteś zadowolony? – spytała Angua. – Nie będę tropić tego nędznego gliniaka. Może poszedł rzucić się do rzeki.
Marchewa pobiegł kilka kroków za golemem, ale zatrzymał się i zawrócił.
– Dlaczego tak bardzo ich nienawidzisz? – spytał.
– Nie zrozumiesz tego. Naprawdę myślę, że nie zrozumiesz. To... to są nieożywione rzeczy. One... tak jakby ciskają ci w twarz fakt, że nie jesteś człowiekiem.
– Ale ty jesteś człowiekiem!
– Trzy tygodnie na cztery. Czy nie rozumiesz, że kiedy ty musisz cały czas uważać, golemy, te przedmioty, są akceptowane? To okropne. Przecież one nawet nie żyją. Ale mogą sobie chodzić, gdzie chcą, i nigdy nie słyszą złośliwych uwag o srebrze albo czosnku... No, przynajmniej do teraz. To są zwyczajne maszyny do wykonywania pracy.
– Tak są traktowane, istotnie – przyznał Marchewa.
– Znowu jesteś rozsądny! – warknęła. – Umyślnie starasz się rozumieć wszystkie punkty widzenia! Czy nie mógłbyś chociaż raz spróbować być niesprawiedliwy?

Nobby na chwilę został sam wśród rozbawionych gości. Odepchnął więc łokciami kelnerów koło bufetu i w tej właśnie chwili nożem wyskrobywał salaterkę.
– Ach, lord de Nobbes – usłyszał za plecami jakiś głos.
Odwrócił się.
– Co jest? – spytał. Oblizał nóż i wytarł go w obrus.
– Czy jesteś zajęty, panie?
– Właśnie robiłem sobie kanapkę z pastą mięsną – wyjaśnił Nobby.
– To pâté de foie gras, panie.
– Tak się nazywa? Nie ma takiego kopa jak wołowe smarowidło Clammera, to pewne. Chcesz przepiórcze jajo? Trochę są małe...
– Nie, dziękuję.
– Jest ich tu masa – rzekł łaskawie Nobby. – I za darmo. Nie musisz płacić.
– Mimo to...
– Potrafię zmieścić do ust sześć naraz. Popatrz...
– Zadziwiające, panie. Zastanawiałem się jednakże, czy nie zechciałbyś dołączyć do kilku z nas w palarni.
– Fghmf? Mfgmf fgmf mgghjf?
– Istotnie. – Przyjazna ręka objęła Nobby’ego za ramiona i zręcznie pokierowała dalej od bufetu, hrabia zdążył jednak porwać talerz kurzych udek. – Tak wiele osób pragnie z panem porozmawiać...
– Mgffmph?

Sierżant Colon próbował się oczyścić, ale czyszczenie się w wodzie z Ankh jest trudnym manewrem. Najlepsze, na co można liczyć, to jednolita szarość.
Fred Colon nie osiągnął poziomu wyrafinowanej desperacji Vimesa. Vimes wyznawał pogląd, że życie tak jest pełne nieracjonalnych elementów przydarzających się ze wszystkich stron, iż szansa, by wykryć w tym jakiś sens, jest wyjątkowo mała. Colon, jako człowiek z natury bardziej optymistyczny, a z intelektu o wiele pewniejszy, ciągle jeszcze był na etapie wiary, że Ślady są Ważne.
Dlaczego związali go takim sznureczkiem? Wciąż miał na nogach i rękach jego pętle.
– Na pewno nie wiesz, gdzie byłem? – zwrócił się do Ciut Szalonego Artura.
– Sam tam wszedłeś – odparł Artur, biegnąc za nim. – Jak to możliwe, że nie wiesz?
– Bo było ciemno i mgliście, a ja nie zwracałem uwagi. Dlatego. Robiłem, co do mnie należy.
– Aha! Niezłe.
– Nie marudź. Gdzie byłem?
– Mnie nie pytaj. Ja tylko poluję pod całym regionem targu bydła. Nie przejmuję się tym, co na górze. Jak mówiłem, korytarze biegną wszędzie.
– A czy ktoś w tej okolicy robi sznurek?
– Nie, tu są same zwierzaki, mówiłem. Kiełbasy, mydło i takie tam. Czy to już jest ten moment, kiedy mi dajesz pieniądze?
Colon poklepał się po kieszeniach.
– Będziesz musiał przyjść na komendę, Ciut Szalony Arturze.
– Muszę pilnować interesów tutaj!
– Na dzisiejszą noc mianuję cię strażnikiem specjalnym – oznajmił Colon.
– Z jaką pensją?
– Dolar za nockę.
Oczka Ciut Szalonego Artura błysnęły. Czerwienią.
– Na bogów, wyglądasz strasznie – stwierdził Colon. – A czemu tak się gapisz na moje ucho?
Ciut Szalony Artur nie odpowiedział.
Colon obejrzał się.
Za jego plecami stał golem. Był wyższy niż wszystkie, jakie dotąd widział, i zbudowany bardziej proporcjonalnie – posąg człowieka zamiast zwykłej niezgrabnej figury. Był też przystojny w zimnym, posągowym stylu. A jego oczy świeciły jak czerwone reflektory.
Uniósł pięść nad głowę i otworzył usta. Zajaśniało więcej czerwonego światła.
Ryknął jak byk.
Ciut Szalony Artur kopnął Colona w kostkę.
– Uciekamy czy jak? – zapytał.
Colon cofał się, wciąż obserwując golema.
– Nie... nie ma strachu, one nie mogą szybko biegać – wymamrotał.
Wtedy jednak rozsądne ciało znowu zrezygnowało ze słuchania głupiego mózgu, odpaliło nogi, odwróciło Colona i pchnęło go w przeciwnym kierunku.
Sierżant zaryzykował szybki rzut oka przez ramię. Golem pędził za nim długimi, swobodnymi susami.
Colon przyzwyczajony był do pracy w spokoju. Nie miał odpowiedniej budowy do szybkich biegów, o czym się właśnie przekonał.
Dogonił go Ciut Szalony Artur.
– A ty – wyrzęził Colon – też pewno nie umiesz biegać szybciej niż to coś!
– Wystarczy, że szybciej od ciebie – stwierdził Artur. – Tędy!
Ciąg drewnianych stopni prowadził w górę po ścianie magazynu. Gnom wbiegł na nie jak szczury, na które polował. Colon, sapiąc jak machina parowa, sunął za nim.
Zatrzymał się w połowie drogi i obejrzał.
Golem dotarł do pierwszego stopnia. Sprawdził go ostrożnie. Drewno zaskrzypiało i całe poszarzałe ze starości schody zadygotały.
– Nie wytrzymają ciężaru! – krzyknął Artur. – Drań je rozwali! Tak!
Colon opanował się i pobiegł w górę.
Golem uznał chyba, że drewno go utrzyma, i zaczął skakać ze stopnia na stopień. Poręcze trzęsły się pod dłońmi Colona, a cała konstrukcja kołysała się groźnie.
– No, chodź! – zawołał Ciut Szalony Artur, który dotarł już na dach. – Dogania cię!
Wtedy właśnie schody runęły. Colon rozpaczliwie pochwycił krawędź dachu. Potem całym ciałem głucho rąbnął o mur budynku.
Z dołu dobiegły trzaski drewna uderzającego o bruk.
– Właź – powiedział Artur. – No, podciągnij się, głupia ofermo!
– Nie mogę – odparł Colon.
– Dlaczego?
– Bo on mnie trzyma za nogę...

– Cygaro, wasza miłość?
– Brandy, panie?
Lord de Nobbes siedział wygodnie w fotelu, ledwie sięgając stopami podłogi. Brandy i cygara, tak? To jest życie... Wypuścił kłąb dymu.
– Właśnie rozmawialiśmy, panie, o przyszłości rządów miasta w chwili obecnej, kiedy stan zdrowia lorda Vetinari tak się pogorszył...
Nobby skinął głową. O takich sprawach się dyskutuje, kiedy się jest jaśniepaństwem. Do takich spraw się urodził.
Brandy rozgrzewała go przyjemnie.
– Z pewnością naruszyłoby to aktualną równowagę, gdybyśmy już teraz zaczęli się rozglądać za nowym patrycjuszem – odezwał się inny fotel. – Jakie jest pańskie zdanie, lordzie de Nobbes?
– No tak. Jasne. Gildie biłyby się jak koty w worku – stwierdził Nobby. – Wszyscy to wiedzą.
– Mistrzowskie podsumowanie, jeśli wolno to stwierdzić.
Z innych foteli rozległ się generalny pomruk aprobaty.
Nobby uśmiechnął się szeroko. Tak, to były te luksusy, nie ma co. Bywanie u innych jaśniepaństwa i ważne rozmowy o ważnych sprawach zamiast wymyślania powodów, dlaczego skarbonka na herbatę jest pusta... O tak.
– Poza tym, czy ktokolwiek z przywódców gildii zdoła stanąć na wysokości zadania? – mówił dalej fotel. – Naturalnie, potrafią zorganizować gromadę kupców, ale władać całym miastem... Nie sądzę. Panowie, przyszła chyba pora, by sprawy podążyły w nowym kierunku. Pora, by krew dała znać o sobie.
Dziwacznie to ujął, pomyślał Nobby, ale najwyraźniej tak właśnie należy się wyrażać.
– W takiej chwili – ciągnął fotel – miasto z pewnością zwróci się ku przedstawicielom najszacowniejszych rodów. I będzie to w interesie wszystkich, jeśli któryś z nich weźmie na siebie to brzemię.
– Powinien sobie głowę zbadać, moim zdaniem – oznajmił Nobby. Pociągnął solidny łyk brandy i machnął cygarem. – Ale nie ma się o co martwić – dodał. – Wszyscy wiedzą, że mamy tu pod ręką króla. Żaden kłopot. Poślijcie po kapitana Marchewę, oto moja rada.

Kolejny wieczór przygniótł miasto warstwami mgły.
Kiedy Marchewa wrócił na komendę, kapral Tyłeczek wykrzywiła się do niego i wzrokiem wskazała trzy osoby siedzące ponuro na ławce pod ścianą.
– Chcą się spotkać z oficerem! – szepnęła. – Ale sierżant Colon jeszcze nie wrócił, a w gabinecie pana Vimesa nikt nie odpowiada na pukanie. Chyba go nie ma.
Marchewa rozciągnął usta w powitalnym uśmiechu.
– Pani Palm – powiedział. – I pan Boggis... i doktor Downey. Tak mi przykro. Jesteśmy ostatnio dość zapracowani, przy tym otruciu i tej sprawie z golemami...
Przewodniczący Gildii Skrytobójców uśmiechnął się także, jedynie ustami.
– Właśnie o sprawie otrucia chcemy porozmawiać – rzekł. – Czy znajdzie się jakieś... mniej publiczne miejsce?
– No... jest kantyna. O tej porze powinna być pusta. Proszę tędy...
– Muszę stwierdzić, że dobrze się wam powodzi – stwierdziła pani Palm. – Kantyna...
Urwała, gdy przestąpiła próg.
– Ludzie tutaj jedzą? – spytała po chwili.
– Głównie to narzekają na kawę – wyjaśnił Marchewa. – I piszą raporty. Komendant Vimes bardzo pilnuje raportów.
– Kapitanie Marchewa – zaczął Downey. – Musimy z panem porozmawiać w bardzo poważnej sprawie, związanej... Na czym usiadłem?
Marchewa pospiesznie zmiótł ręką siedzenie krzesła.
– Przepraszam pana, ale ostatnio brakuje nam czasu na sprzątanie...
– Zostawmy to na razie, zostawmy. – Przewodniczący Gildii Skrytobójców pochylił się, składając dłonie. – Kapitanie Marchewa, przyszliśmy porozmawiać o tej strasznej sprawie otrucia lorda Vetinari...
– Naprawdę powinni państwo zaczekać na komendanta Vimesa...
– Jak się zdaje, komendant Vimes przy licznych okazjach wygłaszał uwłaczające Patrycjuszowi uwagi – zauważył Downey.
– Chodzi panu o „Powinien wisieć, ale trudno by znaleźć taką oślizłą linę”? No tak. Ale wszyscy mówią takie rzeczy.
– A pan?
– No, ja nie – przyznał Marchewa.
– Słyszałem, że osobiście przejął kierowanie śledztwem w tej sprawie?
– Owszem. Ale...
– Nie wydało się to panu dziwne?
– Nie, sir. Nie, kiedy już się zastanowiłem. Wydaje mi się, że ma jakąś niezwykłą słabość do Patrycjusza. Powiedział kiedyś, że jeśli ktokolwiek miałby zabić Vetinariego, chciałby, żeby to był on.
– Doprawdy?
– Ale uśmiechał się, kiedy to mówił. Tak jakby się uśmiechał, w każdym razie.
– On, hm... praktycznie codziennie odwiedza jego wysokość?
– Tak, proszę pana.
– I jak rozumiem, jego wysiłki zmierzające do wykrycia truciciela nie przyniosły sukcesu?
– Nie w ścisłym sensie, sir – odparł Marchewa. – Znaleźliśmy wiele sposobów, w jakie nie jest mu podawana trucizna.
Downey skinął głową pozostałej dwójce.
– Chcielibyśmy obejrzeć gabinet komendanta – oświadczył.
– Nie jestem pewien, czy to...
– Proszę się bardzo dobrze zastanowić. Nasza trójka reprezentuje większość gildii w mieście. Uważamy, że istnieją ważne powody, by zbadać gabinet komendanta. Oczywiście, pan będzie nam towarzyszył, kapitanie, by dopilnować, czy nie robimy nic nielegalnego.
Marchewa był wyraźnie zakłopotany.
– No, myślę... jeśli pójdę z państwem...
– Otóż to – rzekł Downey. – Załatwimy to oficjalnie.
Marchewa wskazał im drogę.
– Nie wiem nawet, czy już wrócił – powiedział, otwierając drzwi. – Jak wspomniałem, jesteśmy... Oj.
Downey spojrzał zza progu na spoczywającą bezwładnie w fotelu postać.
– Jak się zdaje, sir Samuel jest obecny – stwierdził. – Ale jedynie ciałem, nie duchem.
– Aż stąd czuję alkohol – dodała pani Palm. – To straszne, co alkohol robi z człowieka.
– Cała flaszka najlepszego bearhuggera – zauważył pan Boggis. – Niektórym wystarcza, co?
– Przecież on od roku nie wypił ani kropelki! – Marchewa potrząsnął nieruchomym Vimesem. – Chodzi na spotkania o tym i w ogóle!
– Rozejrzyjmy się... – rzucił Downey. Otworzył szufladę biurka. – Kapitanie Marchewa! – zawołał. – Zechce pan poświadczyć, że w szufladzie znajduje się torba szarego proszku? Teraz...
Dłoń Vimesa wysunęła się błyskawicznie i zatrzasnęła szufladę na palcach skrytobójcy. Cofający się łokieć trafił go w żołądek, a kiedy Downey zgiął się, Vimes przedramieniem przyłożył mu w nos.
Dopiero wtedy otworzył oczy.
– Co jest? Co się dzieje? – Rozejrzał się. – Doktor Downey? Pan Boggis? Marchewa? Hm?
– Czo?! Czo?! – wrzeszczał Downey. – Uderzyłeś mie!
– Tak mi przykro – zapewnił Vimes. Troska promieniowała z całej jego postaci, gdy odsunął fotel, trafiając Downeya w krocze, i wstał. – Obawiam się, że się zdrzemnąłem. I oczywiście, kiedy się ocknąłem i zobaczyłem, że ktoś okrada moje...
– Jesteś w sztok pijany, człowieku! – przerwał mu Boggis.
Vimes spoważniał natychmiast.
– Doprawdy? W Quirmie przy młynie chrząszcz brzmi w trzcinie pod stołem z powyłamywanymi nogami – warknął, dźgając Boggisa palcem w pierś. – Pod wściekle powyłamywanymi nogami stołu piekielny chrząszcz demonicznie brzmiał w cuchnących trzcinach przy nieznanym mi bliżej młynie w Quirmie. Mam kontynuować? – Szturchał dalej, aż cofający się Boggis przylgnął plecami do ściany. – Bo lepiej nie będzie!
– A czo ż tą paczką?! – krzyknął Downey, jedną ręką zaciskając cieknący nos, a drugą machając w stronę biurka.
Vimes wciąż miał na twarzy wściekły, ponury uśmiech.
– A tak, rzeczywiście – rzekł. – Tu mnie macie. To bardzo niebezpieczna substancja.
– Przyżnaje pan!
– W samej rzeczy. I nie mam chyba innego wyjścia, niż szybko pozbyć się dowodu...
Chwycił torbę, rozerwał ją, przechylił i większą część zawartości wsypał sobie do ust.
– Mmm... – powiedział, dmuchając proszkiem na wszystkie strony. – Czuję mrowienie na języku!
– Przecież to arszenik! – szepnął Boggis.
– Dobrzy bogowie, naprawdę? – Vimes przełknął. – Zadziwiające. Mam tutaj na dole takiego krasnoluda, wiecie, prawdziwy spryciarz, cały czas siedzi przy różnych pipetach, odczynnikach i takich różnych, i sprawdza, co jest, a co nie jest arszenikiem. A pan tak od razu potrafił to rozpoznać, od pierwszego rzutu oka! Godne podziwu, muszę przyznać.
Upuścił naderwany pakiet Boggisowi na dłoń, ale złodziej cofnął rękę i torba upadła, rozsypując zawartość na podłogę.
– Przepraszam... – Marchewa przyklęknął i obejrzał proszek.
Policjanci tradycyjnie wierzą, że potrafią rozpoznać każdą substancję, wąchając ją i ostrożnie kosztując. W straży zaprzestano tej praktyki, kiedy funkcjonariusz Flint wsadził palec do czarnorynkowej partii chlorku amonu zmieszanego z radem, oblizał, powiedział: „Tak, to stanowczo slab wurble wurble szlup”, po czym musiał spędzić trzy dni przywiązany do łóżka, dopóki pająki sobie nie poszły.
Mimo to Marchewa stwierdził:
– Jestem pewien, że to nie trucizna.
Polizał palec i spróbował odrobinę.
– To cukier – oświadczył.
Downey, który najwyraźniej nie mógł odzyskać panowania nad sobą, pogroził Vimesowi palcem.
– Sam pan przyznał, że jest niebezpieczny! – wrzasnął.
– Oczywiście. Gdyby pan jadł tego dużo, zobaczyłby pan, co robi z zębami! – huknął Vimes w odpowiedzi. – A myśleliście, że co to jest?
– Otrzymaliśmy informację... – zaczął Boggis.
– Ach, otrzymaliście informację, tak? Słyszał pan, kapitanie? Otrzymali informację. No, czyli wszystko w porządku.
– Działaliśmy w dobrej wierze...
– Niech pomyślę. Ta wasza informacja to coś w stylu: Vimes jest na komendzie pijany do nieprzytomności, a w biurku ma torbę arszeniku? Założę się, że bardzo chcieliście podziałać trochę w dobrej wierze, co?
Pani Palm odchrząknęła.
– To zaszło za daleko. Ma pan rację, sir Samuelu. Wszystkim nam ktoś przysłał liścik. – Wręczyła Vimesowi skrawek papieru zapisany dużymi, drukowanymi literami. – Jak widzę, zostaliśmy wprowadzeni w błąd. – Obrzuciła groźnym spojrzeniem Boggisa i Downeya. – Proszę o wybaczenie, sir Samuelu. Idziemy, panowie.
Zniknęła za drzwiami. Boggis szybko podążył za nią.
Downey wytarł nos chusteczką.
– Jaka jest cena gildii za pańską głowę, sir Samuelu? – zapytał.
– Dwadzieścia tysięcy dolarów.
– Doprawdy? Sądzę, że stanowczo należy podnieść pańską kategorię.
– Jestem zachwycony. Będę musiał kupić nowe sidła na niedźwiedzie.
– Ja, tego... Odprowadzę pana do wyjścia – wtrącił Marchewa.
Kiedy wrócił, znalazł Vimesa obmacującego mur za oknem.
– Ani cegła nietknięta... – mruczał do siebie. – Ani kafelek nieobluzowany... A od frontu cały czas ktoś siedział na dyżurze. Dziwne...
Wzruszył ramionami i wrócił do biurka. Sięgnął po liścik.
– I nie spodziewam się, że znajdziemy na tym jakieś ślady – stwierdził. – Za wiele odcisków brudnych palców na papierze. – Odłożył kartkę i spojrzał na Marchewę. – Kiedy już znajdziemy tego człowieka – powiedział – gdzieś blisko szczytu listy zarzutów będzie Zmuszenie komendanta Vimesa do Wylania całej Butelki Single Malta na Dywan. To zbrodnia.
Zadrżał. Są rzeczy, do których nie wolno człowieka zmuszać.
– To obrzydliwe – stwierdził Marchewa. – Jak mogli choćby pomyśleć, że otruje pan Patrycjusza!
– Uraża mnie raczej to, że ich zdaniem byłbym na tyle głupi, by trzymać truciznę w szufladzie biurka – odparł Vimes, zapalając cygaro.
– Właśnie – zgodził się Marchewa. – Uznali pana za durnia, który trzyma dowód przestępstwa w miejscu, gdzie każdy może je znaleźć.
– Otóż to. – Vimes rozsiadł się w fotelu. – Dlatego właśnie mam go w kieszeni.
Wyciągnął nogi na biurko i dmuchnął dymem. Będzie musiał pozbyć się dywanu. Nie miał zamiaru spędzić reszty swych lat pracy w pokoju nawiedzanym przez zapach duchów upadłej mocy.
Marchewa wciąż stał z rozdziawionymi ustami.
– Na miłość bogów – powiedział Vimes. – Przecież to całkiem proste. Ktoś się spodziewał, że zawołam: „Nareszcie, alkohol!” i bez zastanowienia wleję w siebie zawartość tej flaszki. Następnie godne szacunku filary społeczeństwa... – wyjął cygaro z ust i splunął – ...powinny znaleźć mnie, w dodatku w twojej obecności, co jest całkiem ładnym pociągnięciem, z dowodami mojego przestępstwa schowanymi, ale nie tak dobrze, żeby nie można było ich znaleźć. – Ze smutkiem pokręcił głową. – Widzisz, kłopot polega na tym, że kiedy człowiek raz w tym zasmakuje, nigdy już się nie wyrwie.
– Przecież zachowywał się pan wzorowo, sir – zaprotestował Marchewa. – Nie widziałem, żeby wypił pan choćby kropelkę od...
– Ach, to... Mówiłem o policyjnej robocie, nie o alkoholu. Wielu ludzi chętnie ci pomoże w sprawach alkoholu, ale nikt nie organizuje takich spotkań, gdzie można wstać i powiedzieć: „Mam na imię Sam i jestem piekielnie podejrzliwym sukinsynem”.
Wyjął z kieszeni papierową torbę.
– Trzeba to dać Tyłeczkowi, niech się przyjrzy – powiedział. – Tego na pewno nie chciałbym kosztować. Dlatego skoczyłem do kantyny i nasypałem do torby cukru z miseczki. Wyłowiłem tylko wszystkie niedopałki Nobby’ego. – Otworzył drzwi, wysunął głowę na korytarz i zawołał: – Tyłeczek! – Po czym dodał, już do Marchewy: – Wiesz, czuję się znowu pełen energii. Ten stary mózg wreszcie zaczął pracować jak trzeba. Odgadłeś, że to golem dokonał tych zabójstw?
– Tak, sir.
– Aha. Ale wiesz, co w nim jest wyjątkowego?
– Nic mi nie przychodzi do głowy, sir. Z wyjątkiem tego, że był nowy. Myślę, że golemy same go zrobiły. Ale naturalnie potrzebny był im kapłan, żeby wypisał słowa, i musiały wypożyczyć piekarnik pana Hopkinsona. Myślę, że obaj starsi panowie uznali to za bardzo interesujące. W końcu byli historykami.
Tym razem to Vimes otworzył niemo usta i znieruchomiał.
Opanował się po chwili.
– Tak, tak, oczywiście – przyznał głosem, który prawie nie drżał. – Tak, znaczy się, to przecież oczywiste. Widoczne jak nos na twarzy. Ale... no, doszedłeś do tego, co jeszcze jest w nim takie niezwykłe? – zapytał, usuwając z tonu głosu wszelkie odcienie nadziei.
– Chodzi panu o to, że oszalał, sir?
– No, nie uważałem go za zdobywcę pierwszej nagrody w zawodach zdrowia psychicznego.
– Ale to one doprowadziły go do obłędu, sir. Inne golemy. Nie zamierzały, ale to było nieuniknione. Chciały, żeby tak wiele zrobił. Był jakby... ich dzieckiem. Tak myślę. Ich nadziejami i marzeniami. A potem odkryły, że zabija ludzi... Wie pan, dla golema to straszne. Nie wolno im zabijać, a tu nagle ich własna glina...
– Dla ludzi też nie jest to dobre zajęcie.
– Ale one opierały na nim swoją przyszłość...
– Wzywał mnie pan, komendancie? – spytała Cheri.
– Tak. Czy to arszenik? – Vimes wręczył jej torbę.
Cheri powąchała proszek.
– Może być kwas arsenawy, sir. Muszę to dokładniej zbadać, naturalnie.
– Myślałem, że kwas chlupie sobie w słojach – mruknął Vimes. – Eee... Co masz na rękach?
– Lakier do paznokci, sir.
– Lakier do paznokci?
– Tak jest, sir.
– Hm... Dobrze, bardzo dobrze. Zabawne, myślałem, że będzie zielony.
– Nie wyglądałby dobrze na palcach, sir.
– Chodziło mi o arszenik, Tyłeczek.
– Och, związki arsenu występują we wszystkich kolorach, sir. Siarczki... to rudy, sir... mogą być brązowe, czerwone, żółte albo szare. Potem się je gotuje z saletrą i dostaje kwas arsenawy, sir. Oraz mnóstwo paskudnego dymu, ale naprawdę paskudnego.
– Niebezpieczna rzecz – stwierdził Vimes.
– Bardzo, sir. Ale użyteczna. Garbarze, farbiarze, malarze... Nie tylko trucicielom się przydaje.
– Dziwię się tylko, że ludzie bez przerwy nie padają trupem.
– Większość używa golemów, sir...
Słowa wisiały w powietrzu, choć Cheri zamilkła.
Vimes pochwycił spojrzenie Marchewy i zaczął pogwizdywać fałszywie pod nosem. To jest to, myślał. W tym właśnie punkcie wypełniło nas tyle pytań, że zaczęły się przelewać i zmieniać w odpowiedzi.
Od wielu dni nie czuł się tak ożywiony. Niedawne podniecenie wciąż rozlewało się mrowieniem po żyłach, pobudzając mózg do akcji. Wiedział, że to iskra, jaką daje zmęczenie. Człowiek jest tak wykończony, że dawka adrenaliny wali w niego jak padający troll. Na pewno mają już wszystko. Wszystkie kawałki. Brzegi, narożniki, cały obraz. Czekają tylko, żeby je poukładać...
– Te golemy – odezwał się Marchewa. – Byłyby wręcz pokryte arsenem, tak?
– Możliwe, sir. Był taki jeden w siedzibie Gildii Alchemików w Quirmie, i miał nawet platerowane arsenem dłonie, sir, z powodu tego, że mieszał w zlewkach palcami...
– Nie czują gorąca – powiedział Vimes.
– Ani bólu – dodał Marchewa.
– Zgadza się – przyznała Cheri. Spoglądała niepewnie to na jednego, to na drugiego.
– Nie można ich otruć – ciągnął Vimes.
– I wykonują polecenia – uzupełnił Marchewa. – Bez dyskusji.
– Golemy wykonują całą brudną robotę.
– Czemu nie dowiedzieliśmy się o tym wcześniej, Cudo? – zapytał Marchewa.
– No wie pan, sir... Golemy po prostu są. Nikt ich nie zauważa.
– Smar pod paznokciami... – Vimes zwrócił się do swojego gabinetu w ogólności. – Staruszek podrapał swojego zabójcę. Smar pod paznokciami. Z arsenem.
Spojrzał na swój notes, wciąż leżący na biurku.
To tam jest, pomyślał. Coś, czego nie zauważyliśmy. Ale patrzyliśmy wszędzie. To znaczy, że widzieliśmy rozwiązanie, ale nie zrozumieliśmy, że to właśnie ono. I jeśli nie zobaczymy go teraz, w tej chwili, nie zobaczymy już nigdy...
– Bez urazy, sir, ale to chyba nie pomoże – odezwał się z oddali głos Cuda. – W wielu zawodach, gdzie wykorzystuje się arsen, występuje też jakiś rodzaj smaru.
Coś, czego nie widzimy, myślał Vimes. Coś niewidzialnego. Nie, wcale nie musi być niewidzialne. Coś, czego nie widzimy, bo zawsze jest. Coś, co uderza w nocy...
I nagle zobaczył.
Zamrugał. Rozbłyskujące w umyśle gwiazdki wyczerpania sprawiały, że myśli biegły dziwnym torem. Ale cóż, racjonalne myślenie nie doprowadziło do niczego.
– Niech nikt się nie rusza. – Uniósł rękę, nakazując milczenie. – Jest tam – powiedział cicho. – Na moim biurku. Widzicie?
– Co takiego, sir? – zdziwił się Marchewa.
– Chcesz powiedzieć, że jeszcze się nie domyśliłeś?
– Czego, sir?
– Co takiego zatruwa jego wysokość. Tam jest... na biurku. Widzisz?
– Pański notes?
– Nie!
– On pije whisky Bearhuggera? – zapytała Cheri.
– Wątpię.
– Suszka? – zgadywał Marchewa. – Zatrute pióra? Paczka pantweedów?
– Gdzie są? – Vimes poklepał się po kieszeniach.
– Wystają spod listów na tacy z korespondencją przychodzącą – odparł Marchewa. Po czym dodał z wyrzutem: – Wie pan, sir, to ta, na którą pan nie odpowiada.
Vimes sięgnął po paczkę i wyjął cygaro.
– Dzięki – rzekł. – Ha! Nie spytałem Mildred Easy, co jeszcze zabierała. Ale oczywiście, one też są drobną premią dla służących. A stara pani Easy była szwaczką, prawdziwą szwaczką. I jest jesień. Zabiła ją nadciągająca noc! Rozumiecie?
Marchewa przykucnął i spojrzał z boku na blat biurka.
– Nic nie mogę zauważyć, sir – oświadczył.
– Oczywiście, że nie – zgodził się Vimes. – Bo nie ma nic do zauważenia. Nie widzisz tego. Po tym poznajesz, że tam jest. Gdyby tego nie było, zauważyłbyś od razu. – Uśmiechnął się szeroko. – Ale nic byś nie zobaczył. Rozumiesz?
– Dobrze się pan czuje, sir? Wiem, że przez ostatnie dni się pan przepracowywał...
– Raczej się niedopracowywałem! Biegałem w kółko i szukałem jakichś bezsensownych śladów, zamiast pomyśleć choćby z pięć minut! Co wam zawsze powtarzam?
– No... tego... Nigdy nikomu nie ufaj, sir?
– Nie, nie to.
– No to... Każdy jest czegoś winien?
– To też nie.
– Hm... To, że ktoś jest przedstawicielem mniejszości etnicznej, nie znaczy jeszcze, że nie jest złośliwym, wrednym małym gnojkiem, sir?
– N... Kiedy to powiedziałem?
– W zeszłym tygodniu, sir. Po tym, jak mieliśmy wizytę z Kampanii Równego Wzrostu.
– W każdym razie to też nie. Chodzi mi... Jestem pewien, że zawsze powtarzam coś innego, co byłoby tu bardzo odpowiednie. Takie krótkie zdanie na temat pracy policyjnej.
– W tej chwili niczego sobie nie przypominam, sir.
– No to, u licha, będę musiał coś wymyślić i zacząć często to powtarzać.
– Znakomicie, sir – rozpromienił się Marchewa. – Dobrze znów widzieć pana takiego jak dawniej, sir. Nie mogę się doczekać, aż skopiemy komuś ty... szturchniemy w pośladki, sir. Eee... A co znaleźliśmy?
– Zobaczysz. Idziemy do pałacu. Sprowadź Anguę, może nam być potrzebna. I przygotuj nakaz rewizji.
– To znaczy młot, sir?
– Tak. I sierżanta Colona także.
– Jeszcze się nie zameldował, sir – wtrąciła Cheri. – Już dwie godziny temu powinien skończyć służbę.
– Pewno już się gdzieś przeciąga, z daleka od kłopotów – uznał Vimes.

Ciut Szalony Artur wyjrzał nad brzegiem muru. Gdzieś z dołu, poniżej Colona, spoglądało na niego dwoje czerwonych oczu.
– Ciężki jest, co?
– Akk...
– Kopnij go drugą nogą!
Coś mlasnęło głośno, Colon skrzywił się, potem nastąpiło puknięcie, chwila ciszy i głośny trzask ceramiki na bruku.
– But, za który trzymał, zsunął się – jęknął Colon.
– Jak to się stało?
– Został... nasmarowany.
Ciut Szalony Artur pociągnął go za palec.
– No to właź na górę.
– Nie mogę.
– Czemu? Przecież nic cię już nie trzyma.
– Ręce zmęczone. Jeszcze dziesięć sekund i będę tylko kredowym konturem...
– Nie, nikt nie ma tyle kredy. – Artur przyklęknął tak, że jego głowa znalazła się na poziomie oczu sierżanta. – Jak już masz zginąć, to może byś mi podpisał kwit, że mam obiecanego dolara?
W dole, na ulicy, zastukały gliniane odłamki.
– Co to było? – wystraszył się Colon. – Myślałem, że to draństwo się roztrzaskało...
Ciut Szalony Artur wyjrzał.
– Wierzysz pan w bajki o reinkarnacji, panie Colon?
– W życiu bym nie tknął tych zagranicznych bzdur!
– No więc on się zbiera do kupy. Jak układanka z tych krzywych kwadracików.
– Nieźle się starasz, Ciut Szalony Arturze – pochwalił go Colon. – Ale mówisz tak tylko dlatego, żebym znalazł jeszcze trochę siły i się podciągnął, prawda? Posągi się nie składają, kiedy są roztrzaskane.
– Jak sobie chcesz. Ma już gotową nogę.
Colon zdołał zerknąć w dół przez tę niewielką i brzydko pachnącą przestrzeń między murem a własną pachą. Zobaczył tylko strzępy mgły i słabe lśnienie.
– Pewien jesteś? – zapytał.
– Jak ganiasz po szczurzych norach, to uczysz się widzieć po ciemku. Inaczej jesteś trupem.
Coś zasyczało daleko pod stopami Colona.
Jedną obutą stopą i palcami drugiej sierżant zaczął drapać o cegły.
– Ma ciutkę problemów – stwierdził swobodnym tonem Ciut Szalony Artur. – Wygląda na to, że złożył sobie kolana w drugą stronę.

Dorfl siedział zgarbiony w zapomnianej piwnicy, gdzie spotykały się golemy. Od czasu do czasu podnosił głowę i syczał. Czerwony blask wylewał mu się z oczu. Jeśli cokolwiek płynęło z powrotem przez to lśnienie, wlatywało przez oczodoły w czerwone niebo za nimi, to tam...
Dorfl kulił się pod blaskiem wszechświata. Jego pomruk był odległy, przytłumiony, nie miał z Dorflem nic wspólnego.
Słowa stały wokół horyzontu, sięgając aż pod niebo.
I jakiś głos powiedział spokojnie: „Sam jesteś swoim właścicielem”. Dorfl oglądał tę scenę znowu i znowu, widział zatroskaną twarz, dłoń sięgającą w górę, przesłaniającą widok, czuł nagłą, lodowatą wiedzę...
– ...swoim właścicielem.
Ten głos odbił się echem, wzniósł się, przetoczył tam i z powrotem coraz potężniejszy, aż dźwięk pochwycił cały niewielki świat pomiędzy Słowami.
Golem musi mieć właściciela. Litery wyrastały nad światem, ale echa oblewały je, atakowały niczym burza piaskowa. Pojawiły się pęknięcia, pobiegły zygzakami po kamieniu, aż wreszcie...
Słowa eksplodowały. Ich płyty, wielkie jak góry, rozsypały się w strugi czerwonego piasku.
I wlał się wszechświat. Dorfl czuł, że chwyta go, przetacza, unosi w górę...
...i teraz golem znalazł się wewnątrz wszechświata. Czuł go wokół siebie, jego szum, jego krzątaninę, wirującą złożoność, huk...
Nie było Słów pomiędzy tobą a Nim.
Ty należałeś do Niego, On należał do ciebie.
Nie mogłeś odwrócić się do Niego plecami, bo i tam był, przed tobą.
Byłeś odpowiedzialny za każde Jego tyknięcie, każdy ruch.
Nie mogłeś powiedzieć: „Takie miałem rozkazy”. Nie mogłeś powiedzieć „To niesprawiedliwe”. Nikt nie słuchał. Nie było Słów. Byłeś swoim właścicielem.
Dorfl orbitował przez chwilę wokół dwóch jaśniejących słońc, po czym odleciał znowu.
Nie „Nie będziesz”. Powiedz: „Nie będę”.
Dorfl wirował na czerwonym niebie, aż zobaczył przed sobą ciemny otwór, który ściągał go ku sobie. Pomknął przez czerwony blask, a otwór się powiększał, przemknął po obrzeżach pola widzenia...
Golem otworzył oczy.
NIE MA WŁAŚCICIELA!
Wyprostował się płynnie i wstał. Uniósł rękę i wyciągnął palec.
Bez wysiłku wbił go w ścianę, gdzie kiedyś toczyła się dyskusja, a następnie pociągnął starannie przez pękające cegły. Stracił kilka minut, ale czuł, że trzeba to powiedzieć.
Dokończył ostatnią literę i wybił za nią rząd trzech kropek. Potem odszedł, pozostawiając za sobą trzy słowa:
NIE MA WŁAŚCICIELA...

Błękitne obłoki dymu z cygar przesłaniały sufit palarni.
– A tak, kapitan Marchewa... – mówił fotel. – Rzeczywiście. Ale... czy to właściwy człowiek?
– Ma takie znamię w kształcie korony. Widziałem. – Nobby starał się pomóc.
– Ale jego pochodzenie...
– Wychowały go krasnoludy. – Nobby skinął kieliszkiem na kelnera. – Jeszcze raz to samo, szefie.
– Nie wydaje mi się, żeby krasnoludy mogły zagwarantować wychowanie na wysokim poziomie – zauważył inny fotel. Inne zaśmiały się dyskretnie.
– Plotki i folklor – mruknął ktoś.
– To bardzo duże, ruchliwe, a przede wszystkim skomplikowane miasto. Obawiam się, że sam miecz i znamię nie dowodzą należnych kwalifikacji. Potrzebny nam król z rodu przyzwyczajonego do rozkazywania.
– Jak twój, panie.
Rozległ się odgłos ssania i siorbania – to Nobby zaatakował nową porcję brandy.
– Jasne, że jestem przyzwyczajony do rozkazywania – przyznał, opuszczając kieliszek. – Wiecznie mi ktoś rozkazuje.
– Potrzebny nam król, który uzyska poparcie wielkich rodów oraz najważniejszych gildii.
– Ludzie lubią Marchewę – przypomniał Nobby.
– Och, ludzie...
– Zresztą kto tam weźmie tę posadę, musi coś zrobić z robotą – stwierdził Nobby. – Ten Vetinari ciągle tylko przekłada papiery. Co to za zabawa? Co za życie, siedzieć tak po całych dniach, martwić się, ani chwili nie mieć dla siebie? – Wyciągnął rękę z pustym kieliszkiem. – Jeszcze raz to samo, kolego. Ale tym razem dolej do pełna. Po co komu taki wielki kieliszek, a w nim tylko trochę nachlupane na dnie?
– Wielu woli rozkoszować się bukietem – powiedział cicho wstrząśnięty fotel. – Lubią wąchać trunek.
Nobby przyjrzał się kieliszkowi przekrwionymi oczami człowieka, który słyszał plotki o tym, co wyczyniają wyższe sfery.
– Nie – uznał. – Ja dalej będę go sobie wlewał do gardła, jeśli wam to nie przeszkadza.
– Gdybyśmy mogli przejść do rzeczy – wtrącił niecierpliwie kolejny fotel. – Król nie będzie musiał całego swego czasu poświęcać na rządzenie miastem. Będzie miał odpowiednich ludzi, którzy się tym zajmą. Doradców. Ministrów. Osoby z doświadczeniem.
– No to co będzie musiał robić? – zdziwił się Nobby.
– Będzie musiał królować – wyjaśnił fotel.
– Machać do tłumów.
– Zasiadać na bankietach.
– Podpisywać pisma.
– W obrzydliwy sposób żłopać dobrą brandy.
– Królować!
– Wydaje się, że to niezła fucha – uznał Nobby. – Niektórym by pasowała, nie?
– Oczywiście, król musi być taką osobą, która rozpozna aluzję, jeśli ta spadnie mu na głowę z dużej wysokości – powiedział ktoś ostrym tonem, ale inne fotele szybko go uciszyły.
Nobby po kilku próbach odnalazł własne usta i zaciągnął się cygarem.
– Zdaje mi się... – powiedział. – Mi się zdaje... że powinniście znaleźć kogoś z jaśniepaństwa, kto ma akurat dużo wolnego czasu, i powiedzieć: „Ej, to twój szczęśliwy dzień. Pokaż no, jak machasz tą ręką”.
– Aha! To znakomity pomysł. Czy jakieś konkretne nazwisko przyszło ci na myśl, panie? Może jeszcze kropelkę brandy?
– No, dzięki, prawdziwy z ciebie łaskawca. Ale i ze mnie też, nie? Zgadza się, sługusie, lej do krawędzi. Nie, jakoś nie wiem, kto by tu pasował.
– Bowiem my, panie, myśleliśmy, żeby zaproponować koronę właśnie tobie...
Nobby wytrzeszczył oczy. A potem wydął policzki.
Prychanie dobrą brandy w pokoju nie jest najlepszym pomysłem, zwłaszcza kiedy na drodze znajduje się zapalone cygaro. Płomień trafił w ścianę, gdzie pozostawił doskonałą chryzantemę przypalonej boazerii. Jednocześnie, zgodnie z fundamentalną zasadą fizyki, fotel Nobby’ego z piskiem odjechał na kółkach w tył i huknął o drzwi.
– Król? – Nobby zakrztusił się, a potem musieli klepać go po plecach, żeby odzyskał oddech. – Król? – wychrypiał. – Żeby pan Vimes odrąbał mi głowę?
– Cała brandy, jaką tylko zdołasz wypić, panie – kusił czyjś głos.
– Nic mi z tego, jeśli nie będę miał gardła, żeby ją tam wlewać!
– O czym ty gadasz?
– Pan Vimes dostanie szału! Jak nic!
– Wielkie nieba, człowieku...
– Panie – poprawił ktoś.
– Panie, chciałem powiedzieć. Kiedy zostaniesz królem, to ty będziesz mówił temu nieszczęsnemu sir Samuelowi, co ma robić. Ty będziesz, jak byś to pewnie określił, „szefem”. Możesz...
– Mówić Kamiennej Gębie, co ma robić?
– Zgadza się!
– Będę królem i będę rozkazywał Kamiennej Gębie? – upewnił się Nobby.
– Tak!
Kapral wbił spojrzenie w kłęby dymu.
– Dostałby szału!
– Posłuchaj no, mały, głupi człowieczku...
– Panie!
– Mały głupi panie, jeśli zechcesz, możesz go posłać na szafot.
– Tego bym nie mógł.
– Dlaczego nie?
– Bo dostałby szału!
– Ten człowiek nazywa siebie przedstawicielem prawa, a jakiego prawa przestrzega? Skąd się bierze to jego prawo?
– Nie wiem! – jęknął Nobby. – Mówi, że przesiąka mu przez buty!
Rozejrzał się. Cienie wśród dymu zdawały się go okrążać.
– Nie mogę być królem! Stary Vimes dostanie szału!
– Czy mógłbyś przestać to powtarzać?
Nobby szarpnął za kołnierzyk.
– Trochę tu gorąco i duszno od dymu – wymamrotał. – Gdzie jest okno?
– Tam...
Fotel się zakołysał. Nobby trafił w szybę hełmem naprzód, wylądował na dachu jakiejś karocy, odbił się i odbiegł w ciemność, starając się uciec przed przeznaczeniem w ogólności, w szczególności zaś przed osiami powozów.

Cheri Tyłeczek wkroczyła do pałacowych kuchni i wystrzeliła z kuszy w sufit.
– Nie ruszać się! – wrzasnęła.
Pracownicy Patrycjusza podnieśli głowy znad kolacji.
– Kiedy mówisz „nie ruszać się” – odezwał się Drumknott, starannie i delikatnie wyjmując z talerza kawałek tynku – czy w samej rzeczy masz na...
– Dziękuję, kapralu. Teraz ja się tym zajmę – powiedział Vimes, klepiąc Cheri po ramieniu. – Czy jest tu Mildred Easy?
Wszystkie głowy odwróciły się równocześnie.
Mildred upuściła łyżkę do zupy.
– Wszystko w porządku – uspokoił ją. – Chciałbym tylko zadać ci jeszcze kilka pytań...
– Ja... bardzo mi przykro...
– Nie zrobiłaś nic złego. – Vimes obszedł stół dookoła. – Ale nie tylko jedzenie zabierałaś stąd dla rodziny, prawda?
– Ja...
– Co jeszcze wynosiłaś?
Mildred spojrzała na znieruchomiałe nagle twarze pozostałych służących.
– Jeszcze starą pościel, ale pani Dipplock mówiła, że mogę...
– Nie, nie to.
Mildred oblizała zaschnięte wargi.
– I jeszcze... jeszcze... trochę pasty do butów...
– Posłuchaj – rzekł Vimes najłagodniej, jak tylko potrafił. – Wszyscy wynoszą jakieś drobiazgi z miejsc, gdzie pracują. Drobiazgi, których nikt już nie potrzebuje. To tak jakby... jakby premia. Resztki i końcówki. Końcówki, panno Easy? Myślę tu o słowie „końcówki”...
– Eee... Chodzi panu o... o końcówki świec?
Vimes odetchnął głęboko. To wielka ulga mieć rację, nawet jeśli człowiek odkrył ją po wykorzystaniu wszystkich możliwych sposobów, by się mylić.
– Aha – powiedział.
– Ale... to przecież nie kradzież, proszę pana. Nigdy niczego nie ukradłam!
– Zabierałaś do domu ogarki. Wciąż pewnie miały w sobie pół godziny świecenia, jeśli postawić je na spodeczku?
– Ale to nie jest kradzież, proszę pana. To przywileje.
Sam Vimes klepnął się dłonią w czoło.
– Przywileje! Oczywiście! To jest to słowo. Przywilej. Każdy ma jakieś przywileje, zgadza się? No to tę sprawę mamy załatwioną – uznał. – Jak przypuszczam, zabierałaś świece z sypialni?
Mimo zdenerwowania Mildred Easy uśmiechnęła się jak ktoś obdarzony przywilejem, którego istoty niższe nie uzyskały.
– Tak, proszę pana. Mam pozwolenie. Są o wiele lepsze od tych, które się palą w korytarzach.
– I kiedy trzeba, wstawiasz nowe świece?
– Tak.
Może odrobinę częściej niż trzeba, pomyślał Vimes. Szkoda by było, gdyby za bardzo się wypaliły...
– Czy możesz mi pokazać, skąd je bierzesz?
Pokojówka spojrzała za stół, na ochmistrzynię, która zerknęła na komendanta i skinęła głową. Była dostatecznie inteligentna, by wiedzieć, kiedy coś, co brzmi jak pytanie, wcale nim nie jest.
– Trzymamy je w składziku świec, tu obok.
– Zaprowadź mnie tam, proszę.
Był to niewielki pokoik, gdzie na półkach, od podłogi po sufit, leżały świece. Świece długie na dwa łokcie, używane w salach publicznych, i mniejsze, wykorzystywane wszędzie poza tym, posortowane według jakości.
– Tych używamy w pokojach jego wysokości, proszę pana. – Mildred wręczyła mu dwanaście cali białej świecy.
– No tak... Doskonała jakość. Numer pięć. Piękna biała stearyna. – Vimes podrzucił świecę do góry. – Takimi świecimy w domu. To, czego używamy na komendzie, to właściwie sam łój. Nasze kupujemy od Carry’ego przy Rzeźniczej. Bardzo przystępne ceny. Kiedyś braliśmy od Spadgera i Williamsa, ale ostatnio pan Carry opanował rynek. Prawda?
– Tak, proszę pana. Tutaj dostarcza je specjalnie.
– I codziennie zanosisz te świece do pokoju jego wysokości?
– Tak, proszę pana.
– Gdzieś jeszcze?
– Ależ nie, proszę pana. Jego wysokość jest bardzo wymagający w tej kwestii. My używamy świec numer trzy.
– I zabierasz te swoje... hm, to, do czego masz przywilej, do domu?
– Tak. Babcia mówiła, że dają piękny blask, proszę pana.
– I pewnie siedziała przy twoim małym braciszku, tak? Bo przypuszczam, że to on pierwszy zachorował, więc siedziała przy nim całą noc. A jeśli znam starszą panią Easy, to pewnie szyła przy okazji...
– Tak, proszę pana...
Umilkła.
– Weź moją chusteczkę – powiedział Vimes po chwili.
– Czy stracę tutaj posadę, proszę pana?
– Nie. To wykluczone. Nikt wplątany w tę sprawę nie zasługuje na utratę pracy – rzekł Vimes. Spojrzał na świecę. – Może oprócz mnie – dodał.
Zatrzymał się jeszcze w progu.
– A gdybyś kiedyś jeszcze potrzebowała ogarków, zawsze mamy ich pełno na komendzie. Nobby będzie musiał kupować tłuszcz spożywczy, tak jak wszyscy.

– Co teraz robi? – spytał sierżant Colon.
Ciut Szalony Artur znów wyjrzał poza krawędź dachu.
– Ma kłopoty z łokciami – poinformował. – Ogląda jeden i przymierza go na wszystkie strony, ale nie działa.
– Też miałem kłopoty, kiedy składałem komplet kuchenny dla pani Colon. Instrukcja, jak otworzyć pudło, była w pudle...
– O, jakoś sobie poradził – zauważył łowca szczurów. – Wygląda na to, że jednak pomylił je z kolanami.
Colon usłyszał pod sobą głuche stuknięcie.
– A teraz skręcił za róg... – Rozległ się głośny trzask pękającego drewna. – Wszedł do budynku. Pewnie wlezie tu po schodach, ale chyba sobie poradzisz.
– Jak?
– Przecież wystarczy, że puścisz ten dach, nie?
– Spadnę i się zabiję!
– Właśnie. Miły i czysty sposób zejścia. Żadnego wyrywania najpierw rąk i nóg.
– Chciałem na emeryturze odpocząć na własnej farmie! – zawodził Colon.
– I tak możesz wyciągnąć nogi – zgodził się Artur. Znowu wyjrzał. – Albo... – dodał, jakby nie uważał tego za lepszą ewentualność – ...możesz spróbować złapać się rynny.
Colon zerknął w bok. Rzeczywiście, kilka stóp od niego biegła rynna. Gdyby się rozkołysał i wytężył wszystkie siły, mógłby akurat chybić o kilka cali i runąć w dół.
– Czy wygląda na bezpieczną?
– W porównaniu z czym, szefuniu?
Każdy mięsień w ramionach krzyczał z bólu. Colon spróbował zakołysać nogami jak wahadłem. Wiedział, że ma nadwagę. Zawsze planował pewnego dnia wziąć się do ćwiczeń. Nie zdawał sobie tylko sprawy, że to będzie właśnie dzisiaj.
– Chyba słyszę, jak idzie po schodach – powiedział Ciut Szalony Artur.
Colon zakołysał się szybciej.
– A co ty masz zamiar zrobić?
– No, o mnie się nie martw. Nic mi nie będzie. Skoczę.
– Skoczysz?
– Pewno. To całkiem bezpieczne, jak ktoś jest normalnego wzrostu.
– Uważasz, że jesteś normalnego wzrostu?
Ciut Szalony Artur przyjrzał się dłoniom Colona.
– To twoje palce są tuż przy moich butach?
– Jasne, jasne, masz normalny wzrost. Nie twoja wina, że trafiłeś do miasta olbrzymów.
– Właśnie. Im jesteś mniejszy, tym wolniej spadasz. Powszechnie znany fakt. Pająk nawet nie zauważy takiego upadku, mysz wstanie i pójdzie, koń połamie wszystkie kości, a taki elefant się rozpry...
– O bogowie... – jęknął Colon.
Wyczuwał już rynnę butem. Ale próba złapania jej oznaczała, że czeka go jedna długa, niezmiernie długa chwila, kiedy już właściwie nie będzie trzymał się dachu, a jeszcze właściwie nie będzie trzymał się rynny – natomiast zagrozi mu bardzo poważna ewentualność zatrzymania się na bruku.
Dalej na dachu rozległ się kolejny trzask.
– No dobra – rzucił Ciut Szalony Artur. – Zobaczymy się na dole.
– O bogowie...
Gnom zstąpił z dachu.
– Na razie wszystko dobrze! – zawołał, mijając Colona.
– O bogowie...
Sierżant Colon spojrzał w dwa czerwone, błyszczące punkty.
– Do teraz idzie świetnie – dobiegł pogrubiony dopplerowsko głos z dołu.
– O bogowie...
Colon machnął nogami, przez moment stał na niczym, chwycił koniec rynny, uchylił się, gdy ceramiczna pięść przeleciała mu nad głową, usłyszał paskudny odgłos, gdy zardzewiałe ćwieki mocowań żegnały się z murem... A potem, wciąż obejmując przechylającą się rynnę, jakby miało mu to pomóc, plecami naprzód odleciał we mgłę.

Pan Sock obejrzał się, słysząc trzask otwieranych drzwi, po czym cofnął się lękliwie pod maszynę do kiełbasek.
– Ty? – szepnął. – Przecież nie możesz tu wracać! Sprzedałem cię!
Dorfl przyglądał mu się nieruchomo przez kilka sekund, po czym wyminął go i z zachlapanego krwią stojaka przy ścianie zdjął największy tasak.
Sock zadygotał.
– Z-z-zawsze byłem d-d-dobry d-dla ciebie – wyjąkał. – D-d-dawałem ci wolne na t-t-t-twoje święte d-d-dni...
Dorfl spojrzał na niego znowu.
To tylko czerwone światło, pomyślał bełkotliwie Sock. Ale wydawało się bardziej zogniskowane. Miał wrażenie, że przez oczy ten krwawy blask wlewa mu się do głowy i bada duszę.
Golem odsunął go na bok, wyszedł z hali i ruszył do zagród zwierząt.
Sock odżył. One nigdy się nie bronią, prawda? Nie mogą. W taki sposób są zrobione.
Obejrzał się na swoich pracowników, ludzi i trolle.
– Nie stójcie tak! Łapcie go!
Jeden czy dwóch się zawahało. Golem miał w ręku naprawdę wielki tasak. A kiedy przystanął i popatrzył na nich, w jego postawie także było coś niezwykłego. Nie wyglądał na coś, co nie będzie się bronić.
Ale Sock nie dobierał sobie ludzi ze względu na muskulaturę głowy. Poza tym żaden nie lubił pracować z golemem.
Troll zamachnął się na niego siekierą. Nie odwracając nawet głowy, Dorfl chwycił ją jedną ręką i palcami przełamał jesionowe stylisko. Człowiekowi z młotem wyjął z dłoni narzędzie i cisnął o mur tak mocno, że wybił dziurę.
Potem szli tylko za nim w bezpiecznej odległości. Dorfl nie zwracał na nich uwagi.
Para nad zagrodami mieszała się z mgłą. Setki ciemnych oczu obserwowało czujnie Dorfla idącego między płotami. Zwierzęta zawsze cichły w obecności golema.
Zatrzymał się przy największej zagrodzie. Zza jego pleców dobiegały głosy.
– Nie mówcie mi tylko, że chce je wszystkie zarżnąć! Nie zdążymy pokawałkować mięsa przed końcem zmiany.
– Słyszałem o jednym takim, co pracował u stolarza i też był jakiś dziwny. Jednej nocy zrobił pięć tysięcy stołów. Stracił rachubę czy co...
– Patrzy na nie tylko...
– Rozumiecie, pięć tysięcy stołów. Jeden z dwudziestoma siedmioma nogami. Zaciął się przy nogach...
Dorfl mocno uderzył tasakiem i przerąbał zamek na bramie. Bydło obserwowało go z tym czujnym wyrazem pysków, jaki miewa bydło, a który oznacza, że zwierzęta czekają, aż pojawi się kolejna myśl.
Przeszedł do zagród owiec i także je otworzył. Następne były świnie, a potem drób.
– Wszystkie? – nie dowierzał pan Sock.
Nie zwracając uwagi na patrzących, golem przeszedł spokojnie wzdłuż zagród i zniknął w rzeźni. Wrócił po chwili, ciągnąc na sznurku starego kudłatego kozła. Minął wyczekujące zwierzęta i dotarł do szerokich wrót prowadzących na główną drogę. Otworzył je i wtedy wypuścił kozła.
Zwierzak wciągnął powietrze i przewrócił oczami. Potem najwyraźniej uznał, że daleki zapach pól kapusty za murami miasta jest bardziej kuszący od zapachów w pobliżu – i potruchtał drogą.
Za nim popłynęła rzeka zwierząt; jedynym dźwiękiem był szelest ruchu, stukanie kopyt. Omijały stojącą nieruchomo postać Dorfla, który patrzył spokojnie, jak odchodzą.
Oszołomione tym poruszeniem kury lądowały na głowie golema i gdakały.
U pana Socka gniew przezwyciężył wreszcie strach.
– Co ty wyprawiasz, do demona?! – wrzasnął, próbując zatrzymać kilka spóźnionych owiec wybiegających z zagrody. – Wypuszczasz przez tę bramę pieniądze, ty...
Dorfl chwycił go nagle za gardło, podniósł na wysokość ramienia i obracał w tę i w tamtą stronę, jakby się zastanawiał, co dalej.
Wreszcie odrzucił tasak, sięgnął pod kwokę, która przysiadła w pobliżu, i wyjął nieduże brązowe jajko. Ceremonialnym gestem rozbił je starannie na czaszce pana Socka, po czym go puścił.
Byli koledzy z pracy Dorfla odskakiwali na boki, kiedy przechodził przez halę.
Przy wyjściu wisiała tablica informacyjna. Dorfl chwycił kredę i napisał:
NIE MA WŁAŚCICIELA...
Kreda rozkruszyła mu się w palcach.
Po chwili Dorfl zniknął we mgle.

Cheri podniosła głowę znad warsztatu.
– Knot jest pełen kwasu arsenawego – oznajmiła. – Brawo, sir! Ta świeca nawet waży trochę więcej od innych.
– Cóż za ohydny sposób zabójstwa – stwierdziła Angua.
– Z pewnością bardzo sprytny – uznał Vimes. – Vetinari siedzi przez pół nocy i pisze, a rankiem świeca jest wypalona. Zatruty światłem. Światło to coś, czego się nie widzi. Kto patrzy na światło? Nie jakiś łażący za tropem stary gliniarz.
– Nie jest pan jeszcze taki stary, sir – pocieszył go Marchewa.
– A co z łażeniem?
– Ani taki łażący – dokończył Marchewa szybko. – Zawsze wskazywałem ludziom, że chodzi pan w sposób niezwykle celowy i znaczący.
Vimes spojrzał na niego podejrzliwie, ale zobaczył jedynie szczery wyraz skupienia i niewinności.
– Nie widzimy światła, ponieważ światło jest tym, czym widzimy – podsumował. – No dobrze. A teraz chyba powinniśmy zajrzeć do fabryki świec, nieprawdaż? Ty też pójdziesz, Tyłeczek, i zabierz swoje... Czyżbyś urósł, Tyłeczek?
– Buty na wysokim obcasie – wyjaśniła Cheri.
– Myślałem, że krasnoludy noszą żelazne buty...
– Tak jest, sir. Ale mam przy swoich wysokie obcasy. Przyspawane.
– Aha... dobrze. Świetnie. – Vimes wziął się w garść. – No więc jeśli nadal możesz chodzić, weź ze sobą te swoje alchemiczne rzeczy. Detrytus powinien kończyć służbę w pałacu. Do zamkniętych drzwi nie ma nikogo lepszego. To chodzący łom. Zgarniemy go po drodze.
Załadował kuszę i zapalił zapałkę.
– No dobra – rzekł. – Robiliśmy to po nowoczesnemu, a teraz spróbujemy policyjnej roboty w stylu dziadka. Pora...
– Szturchnąć pośladek, sir? – podpowiedział szybko Marchewa.
– Blisko – przyznał Vimes, zaciągnął się cygarem i wypuścił kółko z dymu. – Ale jednak pudło.

Wizja świata sierżanta Colona zmieniała się niewątpliwie. Kiedy już coś miało zarejestrować się w jego umyśle jako najgorszy moment życia, szybko było zastępowane przez coś jeszcze straszniejszego.
Przede wszystkim rynna, której się trzymał, trafiła w ścianę budynku po drugiej stronie zaułka. W dobrze zorganizowanym świecie wylądowałby na pożarowych schodach ewakuacyjnych, ale pożarowe schody ewakuacyjne były w Ankh-Morpork nieznane i płomienie zwykle musiały uciekać przez dach.
Kiedy rynna oparła się o mur, sierżant zaczął się zsuwać po skośnej rurze. Nawet to mogłoby skończyć się szczęśliwie, gdyby nie fakt, że Colon był ciężki i kiedy zjechał bliżej środka, rynna się ugięła. Niestety, lane żelazo wytrzymuje tylko pewien zakres ugięcia, a potem pęka, co właśnie uczyniło.
Colon spadł i wylądował na czymś miękkim – no, a w każdym razie bardziej miękkim od bruku; to coś powiedziało „muu-r-r-r-r-m”. Odbił się od tego i spadł na coś niższego, bardziej miękkiego, co zrobiło „baaarp”. Stoczył się dalej na coś jeszcze niższego i najwyraźniej zrobionego z pierza, co zaczęło go dziobać.
Ulicę wypełniały kręcące się niepewnie zwierzęta. Kiedy zwierzęta znajdą się w stanie niepewności, zaczynają się denerwować, a uliczka była już – można to tak określić – wybrukowana ich niepokojem. Dzięki temu okazała się nieco bardziej miękka, niż byłaby w innym przypadku.
Racice deptały Colonowi po rękach. Bardzo duże i mokre nosy sapały mu w kark.
Jak dotąd nie miał zbyt wielkiego doświadczenia ze zwierzętami, chyba że podzielonymi na porcje. Kiedy był mały, miał różową pluszową świnkę nazwaną Panem Okropą; doszedł też do szóstego rozdziału „Chowu zwierząt”. Były tam ryciny. Nigdzie nie wspomniano o gorących, cuchnących oddechach ani o wielkich, depczących stopach, podobnych do talerzy na kiju. Krowy, według książki sierżanta Colona, powinny robić „muuu”. Każde dziecko to wie. Nie powinny robić „muu-r-r-r-r-m”, niczym jakiś morski potwór, i pryskać na niego śliną.
Spróbował wstać, pośliznął się na chwili kryzysu jakiejś krowy i usiadł na owcy. Zabeczała „blaaaart”! Czy taki głos powinna wydawać porządna owca?
Wstał znowu i usiłował przedostać się do krawężnika.
– A sio! Zejdźcie mi z drogi, przeklęte owce! Wynocha!
Gęś syknęła na niego i wyciągnęła stanowczo za dużo szyi.
Colon cofnął się i zatrzymał, kiedy coś szturchnęło go w plecy. To była świnia.
Ale nie Pan Okropa. Nie mała świnka, która chodziła z nim na zakupy, ani mała świnka, która zostawała w domu. Trudno sobie wyobrazić, jakie miała racice, ale prawdopodobnie w rodzaju tych, na których rośnie szczecina, łuski i szpony jak orzechy nerkowca.
Ta świnka była wielkości kucyka. Ta świnka miała kły. I nie była różowa. Jej ostra sierść miała barwę czarną z odcieniem błękitu, ale świnka miała też – bądźmy sprawiedliwi, pomyślał Colon – czerwone świńskie oczka.
Ta świnka sprawiała wrażenie takiej, która wybiła psy gończe, wypruła flaki koniowi i pożarła myśliwego.
Colon odwrócił się i stanął twarzą w twarz z bykiem, podobnym do mięsnego sześcianu na nogach. Byk przesunął wielką głowę z boku na bok, żeby każde z oczu mogło się dobrze przyjrzeć sierżantowi. Jednak szybko stało się jasne, że żadnemu z nich sierżant się zbytnio nie podoba.
Opuścił łeb. Nie miał dość miejsca, by szarżować, ale na pewno mógł popychać.
Gdy zwierzęta tłoczyły się wokół, Colon wybrał jedyną możliwą drogę ucieczki.

Ludzie siedzieli nieruchomo na całej uliczce.
– Witam, witam, dobry wieczór, cóż my tu mamy? – odezwał się Marchewa.
Mężczyzna podtrzymujący własną rękę jęknął.
– Zostaliśmy brutalnie zaatakowani.
– Nie mamy czasu – odezwał się Vimes.
– Możemy mieć – zauważyła Angua. Klepnęła go w ramię i wskazała ścianę po drugiej stronie, gdzie ktoś znajomym pismem wypisał:
NIE MA WŁAŚCICIELA...
Marchewa przykucnął obok ofiary.
– Zostaliście napadnięci przez golema?
– Tak! Wściekły łajdak! Ledwie wyszedł z tej mgły i od razu się na nas rzucił! Sami wiecie, jakie one są!
Marchewa uśmiechnął się szeroko. Jego wzrok przebiegł wzdłuż ciała mężczyzny do leżącego w rynsztoku wielkiego młota; potem przemieścił się ku innym narzędziom rozrzuconym na scenie starcia. Niektóre miały połamane uchwyty. Był też długi łom wygięty w równy pierścień.
– Mieliście szczęście, że byliście tak dobrze uzbrojeni.
– Był spokojny, a potem nas zaatakował. – Jeden z mężczyzn spróbował pstryknąć palcami. – Ot, tak... Auć!
– Chyba uszkodził pan sobie palce.
– Zgadza się.
– Nie rozumiem tylko, jak mógł być spokojny, a potem się na was rzucić, a równocześnie ledwie wyjść z mgły i od razu...
– Wszyscy wiedzą, że im nie wolno się bronić!
– Się bronić... – powtórzył Marchewa.
– Nie powinno tak być, że one chodzą sobie po ulicy i w ogóle – wymamrotał mężczyzna z bolącym palcem, odwracając wzrok.
Z tyłu rozległ się tupot nóg i do strażników podbiegło kilku ludzi w poplamionych krwią fartuchach.
– Tędy poszedł! – wrzasnął jeden. – Dogonicie go, ale musicie się pospieszyć!
– No dalej, nie stójcie tak! Za co płacimy podatki? – ponaglił drugi.
– Przeszedł po wszystkich zagrodach i wypuścił zwierzęta. Wszystkie! Na Świńskiej Górce nie można się ruszyć!
– Golem wypuścił zwierzęta? – nie dowierzał Vimes. – Po co?
– Skąd mogę wiedzieć? Zabrał judascapa z rzeźni Socka, więc połowa tych bestii biegła za nim! A potem wziął i wsadził starego Fosdyke’a w maszynę do kiełbas...
– Co?
– Nie, nie pociągnął za dźwignię. Wepchnął mu tylko do ust pęczek pietruszki, wrzucił do spodni cebulę, posypał płatkami i wcisnął do podajnika!
Angui zadrżały ramiona. Nawet Vimes się uśmiechnął.
– Potem poszedł do handlarza drobiem, złapał pana Terwilliego i... – Rzeźnik przerwał, świadom obecności damy, nawet jeśli dama wydawała z siebie zduszone parskania i usiłowała nie wybuchnąć śmiechem. – I skorzystał z szałwii i cebuli. Jeśli wiecie, o co mi chodzi...
– Znaczy, że on... – zaczął Vimes.
– Tak!
Jego kolega pokiwał głową.
– Biedny Terwillie, długo nie będzie mógł spojrzeć z bliska na szałwię i cebulę.
– Zapewne to ostatnia rzecz, jaką by zrobił – rzekł Vimes.
Angua musiała odwrócić się plecami.
– Powiedz, co się zdarzyło u waszego handlarza wieprzowiny – zaproponował rzeźnik.
– Nie jest to chyba konieczne – stwierdził Vimes. – Dostrzegam już wzorzec zachowań.
– No właśnie! A biedny Sid jest dopiero uczniem i nie zasłużył na to, co mu zrobił!
– Ojej – zmartwił się Marchewa. – Eee... Mam chyba taką maść, która mogłaby...
– Pomoże na jabłko? – upewnił się rzeźnik.
– Wepchnął mu jabłko do ust?
– Źle!
– Ouć! – skrzywił się Vimes.
– I co z tym zrobić? – zapytał groźnie rzeźnik, zbliżając nos na kilka cali do twarzy komendanta.
– No, jeśli da się je złapać za ogonek...
– Mówię poważnie! Co zamierzacie z tym zrobić? Płacę podatki i znam swoje prawa! – Dźgnął palcem w napierśnik Vimesa.
Komendant zmartwiał. Spojrzał na wyciągnięty palec, potem na wielki czerwony nos rzeźnika.
– W takim przypadku sugeruję, żeby wziął pan drugie jabłko...
– Ehm... przepraszam bardzo – wtrącił głośno Marchewa. – Pan Maxilotte, prawda? Ma pan sklep przy Rzeźniczej?
– Zgadza się. I co z tego?
– Bo nie przypominam sobie, żebym widział pańskie nazwisko w rejestrze płatników podatku, co jest bardzo dziwne, bo powiedział pan przecież, że pan płaci, a przecież by pan nie kłamał w takiej sprawie, a zresztą i tak kiedy pan płaci, dają panu pokwitowanie, bo takie są przepisy, i jestem pewien, że je pan znajdzie, jak się pan rozejrzy...
Rzeźnik opuścił palec.
– E, no tak...
– Jeśli pan chce, mogę odwiedzić pana i pomóc – zaproponował Marchewa.
Rzeźnik spojrzał na Vimesa rozpaczliwie.
– On naprawdę to wszystko czyta – potwierdził komendant. – Dla przyjemności. Marchewa, może byś... Na bogów, co to takiego?
Z końca ulicy dobiegł ryk.
Coś wielkiego i zabłoconego zbliżało się groźnie powolnym krokiem. W mroku wyglądało jak bardzo gruby centaur, pół człowiek, pół... Właściwie, jak uświadomił sobie Vimes, kiedy stwór znalazł się bliżej, pół Colon, pół byk.
Sierżant Colon stracił hełm, a pewne cechy jego zewnętrznej aparycji sugerowały, że niedawno znalazł się blisko ziemi, i to mocno użyźnianej.
Kiedy masywny byk przetruchtał obok, sierżant zawołał:
– Boję się zejść! Boję się zejść!
– A jak wsiadłeś?! – krzyknął Vimes.
– To było łatwe, sir! Złapałem go za rogi, a zaraz potem już siedziałem na grzbiecie!
– To trzymaj się!
– Tak jest, sir! Trzymam się, sir!

Byki Rogery były zagniewane i oszołomione, co można uznać za typowy stan umysłu dorosłych byków.
Tym razem jednak miały szczególny powód. Bydło rzeźne ma własną religię. To zwierzęta o bogatym życiu duchowym. Wierzą, że dobre i posłuszne bydło przechodzi przez magiczną bramę do lepszego miejsca, gdzie umiera. Nie wiedzą, co dzieje się później, ale słyszały, że wiąże się to z dobrym jedzeniem i – z jakichś nieznanych powodów – z chrzanem.
Rogery nie mogły się już doczekać. Ostatnio trochę szwankowały im mięśnie, a krowy biegały jakoś szybciej niż w czasach, gdy były młodymi byczkami. Czuły już niemal w pysku smak niebiańskiego chrzanu...
Zamiast tego zapędzono je na cały dzień do ciasnej zagrody, a potem otworzyła się brama, wszędzie było pełno jakichś zwierząt i wcale to nie wyglądało na Spiżarnię Obiecaną.
W dodatku ktoś usiadł im na grzbietach. Kilka razy próbowały go zrzucić. Za czasów młodości Rogerów ten bezczelny człowiek byłby już kilkoma krwawymi plamami na ziemi; teraz jednak artretyczne byki zrezygnowały, dopóki nie znajdą jakiegoś wygodnego drzewa, żeby zeskrobać o nie intruza.
Marzyły tylko, żeby ten nieszczęsny człowiek przestał wrzeszczeć.

Vimes zrobił kilka kroków za bykiem i przystanął.
– Marchewa? Angua? Pójdziecie do fabryki świec Carry’ego. Miejcie wszystko na oku, dopóki do was nie dołączymy. Tak? Obserwujcie budynek, ale nie wchodźcie, zrozumiano? Zrozumiano? Pod żadnym pozorem nie wchodźcie do środka. Czy wyrażam się jasno? Bądźcie tylko w pobliżu. Jasne?
– Tak jest, sir – odparł Marchewa.
– Detrytus, zdejmijmy Freda z tej bestii.
Ludzie rozstępowali się przed bykiem. Tona hodowlanego buhaja nie napotyka na utrudnienia w ruchu, w każdym razie nie na długo.
– Możesz zeskoczyć, Fred?! – krzyknął Vimes, biegnąc obok.
– Wolałbym nie sprawdzać, sir!
– A możesz nim kierować?
– Jak, sir?
– Złap byka za rogi, człowieku!
Colon ostrożnie ujął w dłonie po jednym rogu. Byki Rogery potrząsnęły głowami i niemal go zrzuciły.
– Jest trochę ode mnie silniejszy, sir! Po prawdzie to dużo silniejszy, sir!
– Mogę strzelić mu w łeb, panie Vimes – zaproponował Detrytus, unosząc swą przerobioną machinę oblężniczą.
– Jesteśmy na ulicy pełnej ludzi, sierżancie. Możecie trafić niewinną osobę, nawet w Ankh-Morpork.
– Przepraszam, sir. – Detrytus rozpromienił się nagle. – Ale zawsze wtedy możemy powiedzieć, że czegoś była winna.
– Nie, to by... Co ten kurak wyprawia?
Nieduży czarny kogucik przemknął ulicą, przebiegł między nogami byka i wyhamował tuż przed jego łbem. Coś małego skoczyło z grzbietu ptaka, chwyciło za pierścień w byczym nosie, podciągnęło się wyżej, usiadło w masie skręconej sierści na byczym czole i chwyciło w małe dłonie po pasemku włosów.
– Wygląda na Ciut Szalonego Artura ge-noma, sir – oświadczył Detrytus. – On... chyba próbuje... wziąć tego byka z byka.
Usłyszeli odgłos, jakby powolny dzięcioł obrabiał szczególnie trudne drzewo, przerywany litanią wyzwisk spomiędzy byczych ślepi.
– A masz, ty klocu...
Byk stanął jak wryty. Próbował przekręcić głowę tak, by jeden albo drugi z Rogerów zobaczył, co takiego, u licha, tłucze je w czoło. Ale równie dobrze mógłby próbować obejrzeć własne uszy.
Zatoczył się do tyłu.
– Fred, ześliźnij mu się z grzbietu, kiedy jest zajęty czymś innym – poradził Vimes.
Sierżant Colon z przerażoną miną przerzucił nogę nad wielkim byczym karkiem i zjechał na ziemię. Vimes chwycił go i wciągnął do bramy. I zaraz wypchnął go z bramy. Brama była przestrzenią zbyt ciasną, by znaleźć się w niej w towarzystwie Freda Colona.
– Chyba wpadłeś po uszy w gówno, Fred.
– No więc, sir, zna pan ten potok, co się da nim płynąć bez wiosła? Tam zacząłem, a potem było coraz gorzej.
– Wielcy bogowie! Jeszcze gorzej?
– Proszę o zgodę na odmeldowanie się i wzięcie kąpieli, sir.
– Odmawiam, ale możesz się trochę odsunąć. Gdzie twój hełm?
– Ostatnio widziałem go na owcy. Sir, zostałem związany i zamknięty w piwnicy, ale bohatersko wyrwałem się na wolność, sir! I gonił mnie golem, sir!
– Gdzie to było?
Colon miał nadzieję, że nikt go o to nie spyta.
– Gdzieś przy Rzeźniczej, sir – powiedział. – Była straszna mgła i...
Vimes chwycił go za rękę.
– Co to jest?
– Związali mnie tym sznurkiem, sir. Ale ja z narażeniem życia i kończyn...
– Nie wygląda mi to na sznurek.
– Nie, sir?
– Nie. Wygląda jak... knot świecy.
Colon wytrzeszczył oczy.
– To ślad, sir? – zapytał.
Plasnęło głośno, kiedy Vimes klepnął go w ramię.
– Dobra robota, Fred – pochwalił, wycierając rękę o spodnie. – To z pewnością potwierdza nasze podejrzenia.
– Tak właśnie pomyślałem, sir – zapewnił szybko Colon. – To podejrznia nasze potwierdzenia i muszę to jak najszybciej dostarczyć komendantowi, nie zważając na...
– Dlaczego ten gnom tłucze głową byka, Fred?
– To Ciut Szalony Artur, sir. Jesteśmy mu winni dolara. Udzielił mi... niejakiej pomocy, sir.
Roger opadł już na kolana, oszołomiony i ogłuszony. Nie dlatego że Ciut Szalony Artur mógłby mu wymierzyć morderczy cios, ale dlatego że nie przerywał. Po jakimś czasie hałas i stukanie zaczynało działać na nerwy.
– Powinniśmy mu pomóc? – spytał Vimes.
– Wygląda na to, że sam całkiem dobrze sobie radzi, sir.
Ciut Szalony Artur obejrzał się i wyszczerzył zęby.
– Dolar, zgadza się?! – zawołał. – Nie próbuj mnie wykiwać, bo się wezmę za ciebie! Jeden z tych kloców nadepnął kiedyś mojego dziadka!
– Zranił go?
– Od razu wykręcił mu jeden róg!
Vimes stanowczo chwycił Colona za ramię.
– Chodźmy, Fred. Wszystko teraz wylewa się na ulicę.
– Tak jest, sir. A większość z tego się rozchlapuje.
– Hej, wy tam! Do was mówię! Jesteście strażnikami? Podejdźcie no tutaj!
Vimes odwrócił się. Jakiś człowiek przeciskał się przez tłum.
Tak w ogóle, pomyślał Colon, to całkiem możliwe, że najgorszy moment mojego życia jeszcze nie nadszedł. Vimes zwykle bardzo gwałtownie reagował na słowa „Hej, wy tam! Do was mówię!”, wypowiadane pewnym określonym tonem.
Mówiący nosił się arystokratycznie i miał ten gniewny nastrój człowieka, który nie jest przyzwyczajony do rygorów życia, a który właśnie odkrył, że jeden z nich go dotyczy.
Vimes zasalutował sprężyście.
– Ta-jest, sir! Jestem strażnikiem, sir!
– Chodźcie ze mną, człowieku, i aresztujcie tę rzecz. Przeszkadza moim pracownikom.
– Jaką rzecz?
– Golema, człowieku! Wszedł to fabryki, bezczelny jak nie wiem co, i zaczął malować na ścianach!
– Jakiej fabryki, sir?
– Chodźcie ze mną, mówię. Tak się składa, że jestem dobrym znajomym waszego komendanta i mogę mu wspomnieć, jaką prezentujecie postawę.
– Bardzo przepraszam, sir – odparł Vimes z uprzejmością, jakiej Colon nauczył się lękać.
Po drugiej stronie ulicy stała niepozorna fabryczka. Rozgniewany człowiek wszedł do środka.
– Eee... on powiedział „golem”, sir – wymruczał niepewnie Colon.
Vimes od bardzo dawna znał Freda Colona.
– Tak, Fred. Dlatego niezwykle istotne jest, żebyś trzymał straż na ulicy.
Ulga uniosła się nad sierżantem jak gorąca para.
– Tak jest, sir! – zawołał raźnie.
Hala fabryki pełna była machin szyjących. Przed nimi pokornie siedziały kobiety. To było coś, czego gildie nienawidziły, ale ponieważ Gildia Szwaczek nie interesowała się specjalnie szyciem, nie było nikogo, kto mógłby protestować. Pętle pasów transmisyjnych łączyły każdą z machin z bloczkami na długiej osi pod dachem, a tę z kolei napędzał... wzrok Vimesa prześledził jej bieg wzdłuż hali... kołowrót, w tej chwili nieruchomy i trochę połamany. Dwa golemy stały przy nim, jakby zagubione.
W murze obok coś wybiło wielką dziurę, a nad nią ktoś wypisał czerwoną farbą:
ROBOTNICY! NIE MACIE INNEGO WŁAŚCICIELA PRÓCZ WAS SAMYCH!
Vimes uśmiechnął się.
– Włamał się do środka, rozbił kołowrót, wyciągnął z niego moje golemy, wymalował ten głupi napis na ścianie i poszedł! – odezwał się fabrykant.
– Hm... No tak, rozumiem. Wielu ludzi zaprzęga do kołowrotów woły – zauważył Vimes uprzejmie.
– A co to ma wspólnego? Zresztą woły nie mogą pracować dwadzieścia cztery godziny na dobę.
Wzrok Vimesa przesuwał się wzdłuż rzędów robotnic. Ich twarze miały to zatroskane, kogudziobne spojrzenie ludzi, których bogowie przeklęli dumą obok ubóstwa.
– Rzeczywiście nie – przyznał. – Większość manufaktur krawieckich pracuje na Nastroszonym Wzgórzu, ale tutaj płace są niższe, prawda?
– Ludzie są zadowoleni, że mają pracę!
– Tak. – Vimes raz jeszcze przyjrzał się szwaczkom. – Zadowoleni.
Zauważył, że na drugim końcu hali golemy próbują naprawić kołowrót.
– Posłuchaj teraz, człowieku. Życzę sobie, żebyś... – zaczął właściciel szwalni.
Vimes złapał go za kołnierz i pociągnął, aż ich twarze znalazły się w odległości kilku cali.
– Nie, to ty posłuchaj – syknął. – Spotykam oszustów, złodziei i bandytów, i wcale mi to nie przeszkadza. Ale po dwóch minutach w twoim towarzystwie potrzebuję kąpieli. I jeśli znajdę tego przeklętego golema, to uścisnę mu rękę, słyszysz?
Ku zaskoczeniu tej części umysłu Vimesa, która aż się trzęsła ze złości, właściciel szwalni znalazł w sobie dość odwagi, by odpowiedzieć.
– Jak śmiesz?! Powinieneś reprezentować prawo!
Vimes niemal wbił mu palec w nos.
– Od czego mam zacząć?! – ryknął. Spojrzał gniewnie na dwa golemy. – Czemu, klauny jedne, naprawiacie kołowrót?! Mamusia nie nauczyła was roz... Czy nie macie ani odrobiny rozsądku?
Wyszedł wściekły. Sierżant Colon zaprzestał prób zeskrobania z siebie nieczystości i ruszył za nim.
– Ludzie mówią, że widzieli golema, który wyszedł drugimi drzwiami, sir! – zameldował. – Był czerwony... To znaczy z czerwonej gliny, sir. Zły jesteś, Sam?
– Kim jest właściciel tej fabryki?
– To pan Catterail, sir. Wie pan, zawsze pisze do nas listy o tym, że niby w straży jest za dużo, jak to nazywa, „ras niższych”. No... czyli krasnoludów i trolli.
Sierżant musiał biec, żeby dotrzymać kroku komendantowi.
– Znajdź jakichś zombi – polecił Vimes.
– Ale zawsze śmiertelnie pan nie znosił zombi, sir, proszę wybaczyć żart.
– A jakieś chcą wstąpić?
– Jasne, sir. Paru dobrych chłopaków, sir, i jakby ta szara skóra z nich nie wisiała, człowiek by przysiągł, że ani pięciu minut nie leżeli w grobach.
– Jutro odbierz od nich przysięgę.
– Tak jest, sir. Świetny pomysł. I duże oszczędności, bo nie trzeba ich włączać w program emerytalny.
– Mogą zacząć patrole przy Królewskim Wzgórku. W końcu są tylko ludźmi.
– Naturalnie, sir. – Kiedy Sam wpadał w taki nastrój, człowiek godził się na wszystko. – Widzę, że postanowił się pan włączyć w tę akcję afirmatywną, sir.
– W tej chwili przyjąłbym nawet gorgonę!
– Zawsze jest jeszcze pan Bleakley, sir. Ma już dość pracy u koszernego rzeźnika i...
– Ale nie wampiry. Żadnych wampirów. A teraz idziemy, Fred.

Nobby Nobbs powinien od razu się domyślić. To właśnie powtarzał sobie, biegnąc przez ciemne ulice. Wszystkie te bzdury o królach i to, że chcieli z niego zrobić...
To przerażająca myśl...
Ochotnika.
Nobby całe życie przeżył w takim czy innym mundurze. I jedną z podstawowych lekcji, jakie opanował, była ta, że ludzi z czerwonymi gębami i gromkim głosem nigdy, ale to nigdy nic nie obchodzi los takich jak Nobby. Wzywają ochotników, by dokonali czegoś „wielkiego i czystego”, po czym człowiek ma szorować jakiś ciężki zwodzony most. Pytają: „Ktoś lubi dobre jedzenie?”, a potem trzeba przez tydzień obierać ziemniaki. Nigdy nie wolno się zgłaszać na ochotnika. Nawet jeśli sierżant stanie przed oddziałem i powie: „Potrzebny nam ktoś do picia alkoholu, całych butelek, oraz kochania się namiętnie z kobietami do własnego użytku”. Zawsze jest w tym jakiś haczyk. Choćby chóry anielskie wzywały ochotników do raju, Nobby miał dość rozumu, żeby zrobić krok w tył.
Kiedy nadejdzie wezwanie dla kaprala Nobbsa, nie będzie na nie czekał. W ogóle go nie będzie.
Wyminął idące środkiem ulicy stadko świń.
Nawet pan Vimes nigdy nie oczekiwał, żeby Nobby zgłosił się na ochotnika. Szanował jego dumę.
Kaprala Nobbsa bolała głowa. To pewnie od tych przepiórczych jaj. Przecież żaden zdrowy ptak nie znosiłby czegoś tak malutkiego.
Przecisnął się obok krowy, która wsadziła łeb do czyjegoś okna.
Nobby jako król? Akurat. Nikt nigdy Nobby’emu nic nie dał, najwyżej chorobę skóry albo sześćdziesiąt batów. W tym świecie człowiek był Nobby’emu wilkiem. Gdyby ogłoszono mistrzostwa świata dla życiowych oferm, Nobby zająłby pierw... ostatnie miejsce.
Przestał biec i ukrył się w bramie. W jej gościnnym cieniu wyjął zza ucha krótki niedopałek i zapalił.
Teraz, kiedy czuł się bezpieczny i mógł myśleć nie tylko o ucieczce, zaczął się zastanawiać, skąd wzięło się na ulicy tyle zwierząt. W przeciwieństwie do drzewa genealogicznego, którego owocem był Fred Colon, genealogiczne pnącze Nobbsów rozkwitało jedynie w miejskich murach. Nobby niejasno zdawał sobie sprawę z istnienia zwierząt, czyli jedzenia w stanie pierwotnym, i nie wnikał głębiej w tę kwestię. Ale był prawie pewien, że nie powinny tak nieporządnie włóczyć się po mieście.
Grupy ludzi usiłowały je schwytać. Ale że ludzie byli zmęczeni i przeszkadzali sobie nawzajem, a zwierzęta były głodne i wystraszone, jedynym skutkiem tej akcji okazywały się coraz bardziej zabrudzone ulice.
Nobby uświadomił sobie, że nie jest w bramie sam.
Zerknął w dół.
Obok niego w mroku przyczaił się kozioł. Był cuchnący i miał skołtunioną sierść, ale odwrócił łeb i rzucił Nobby’emu najmądrzejsze spojrzenie, jakie kiedykolwiek człowiek oglądał na zwierzęcym pysku. Niespodziewanie i bardzo nietypowo, ogarnęło Nobby’ego poczucie wspólnoty.
Oderwał koniec swojego papierosa i podał kozłowi, który go zjadł.
– Starczy dla nas obu – powiedział Nobby.

Rozmaite zwierzęta gospodarskie rozbiegały się jak oszalałe, kiedy Marchewa, Angua i Cheri maszerowali ulicą Rzeźniczą. Zwłaszcza od Angui starały się trzymać z daleka. Cheri miała wrażenie, że niewidzialna bariera przesuwa się przed nimi. Niektóre zwierzaki usiłowały wspinać się na mury albo z obłędem w oczach kryły się w bocznych zaułkach.
– Czego one się tak boją? – zdziwiła się.
– Nie mam pojęcia – odparła Angua.
Kilka oszalałych owiec pędziło przed nimi, kiedy obchodzili dookoła fabrykę świec. Światło w wysokich oknach dowodziło, że nawet w nocy trwała produkcja.
– Robią prawie pół miliona świec w ciągu dwudziestu czterech godzin – stwierdził Marchewa. – Słyszałem, że mają bardzo zaawansowane maszyny. To ciekawe. Chciałbym je obejrzeć.
Na tyłach budynku blask rozjaśniał kłęby mgły. Skrzynie świec były ładowane na czekające w kolejce wozy.
– Wygląda tu całkiem normalnie – uznał Marchewa, kiedy ukryli się w dogodnie mrocznej bramie. – Bardzo zapracowani.
– Nie wiem, co właściwie chcemy osiągnąć – odezwała się Angua. – Jak tylko nas zobaczą, zniszczą wszystkie dowody. A jeśli nawet znajdziemy arszenik, to co z tego? Posiadanie arszeniku nie jest przestępstwem, prawda?
– Eee... a jest przestępstwem posiadanie tego? – szepnęła Cheri.
Ulicą szedł wolno golem. Był całkiem niepodobny do tych, które znali. Tamte były stare; naprawiały się same już tyle razy, że stały się równie niekształtne co piernikowe ludziki. Ten jednak wyglądał jak człowiek, a raczej tak jak ludzie chcieliby wyglądać. Przypominał posąg z białej gliny. Na głowie, jako element konstrukcji, miał koronę.
– Miałem rację – westchnął Marchewa. – Rzeczywiście zrobiły sobie golema. Biedaczyska. Myślały, że król da im wolność.
– Spójrzcie na jego nogi – powiedziała Angua.
Z każdym krokiem golema na jego nogach, na tułowiu i ramionach pojawiały się i gasły czerwone linie.
– Pęka – stwierdziła.
– Wiedziałam, że nie da się wypalać gliny w piecu chlebowym – rzekła Cheri. – Nie ma właściwego kształtu.
Golem otworzył drzwi i zniknął we wnętrzu fabryki.
– Idziemy! – rzucił Marchewa.
– Komendant Vimes kazał na siebie czekać – przypomniała Angua.
– Tak, ale przecież nie wiemy, co się tam dzieje – odparł Marchewa. – Poza tym lubi, kiedy wykazujemy się inicjatywą. Nie możemy tak tu siedzieć bezczynnie.
Przebiegł przez ulicę i otworzył drzwi.
Wewnątrz po obu stronach ciągnęły się rzędy skrzyń, między nimi pozostało tylko wąskie przejście. Zewsząd, nieco stłumione barierą skrzyń, dobiegały stukania i gwar pracującej fabryki. Pachniało gorącym woskiem.
Cheri zdała sobie sprawę, że kilka stóp ponad jej małym, okrągłym hełmem toczy się szeptem rozmowa.
– Żałuję, że pan Vimes kazał nam zabrać ją ze sobą. A jeśli coś jej się stanie?
– O czym ty mówisz?
– No bo... wiesz przecież... to dziewczyna.
– Co z tego? W straży mamy jeszcze przynajmniej trzy krasnoludy płci żeńskiej i jakoś się nie przejmujesz.
– Nie, daj spokój... Kto na przykład?
– Lars Zczaszkipij chociażby.
– Nie! Poważnie?
– Ten nos chcesz nazwać kłamcą?
– Przecież w zeszłym tygodniu w pojedynkę zakończył bójkę pod Górnikiem!
– I co z tego? Dlaczego zakładasz, że kobiety są słabsze? Nie martwiłbyś się o mnie, gdybym sama wzięła się za szalejących klientów w barze.
– Pomógłbym w razie potrzeby.
– Mnie czy im?
– To nieuczciwe!
– Doprawdy?
– Nie pomagałbym im, dopóki nie zaczęłabyś naprawdę na ostro.
– Ach tak? A mówią, że rycerskość umiera.
– W każdym razie Cheri jest... trochę inna. Na pewno radzi sobie z alchemią, ale w starciu lepiej na nią uważajmy. A teraz chodź.
Weszli do fabryki.
Nad ich głowami przejeżdżały świece – setki, tysiące świec; wisiały za knoty z nieskończonego łańcucha skomplikowanych drewnianych ogniw, który zygzakami sunął tam i z powrotem po długiej hali.
– Słyszałem o czymś takim – powiedział Marchewa. – To taśma produkcyjna, to sposób wytwarzania tysięcy rzeczy, które są takie same. Ale popatrzcie na tę szybkość... Jestem zdumiony, że kołowrót może...
Angua pokazała ręką. Kołowrót cicho zgrzytał niedaleko niej, ale był pusty.
– Coś przecież musi to wszystko napędzać – stwierdziła.
Marchewa skinął głową. Trochę dalej, w głębi hali, zygzaki łańcuchów łączyły się w skomplikowanym węźle. Ktoś stał tam pośrodku, a jego ręce aż rozmazywały się od szybkości.
Tuż obok Marchewy taśma produkcyjna kończyła się w drewnianym pojemniku. Świece spadały do niego kaskadą. Nikt go nie opróżniał, więc przesypywały się na podłogę.
– Cheri, czy umiesz się posługiwać jakąś bronią? – spytał Marchewa.
– Eee... nie, panie kapitanie.
– Rozumiem. W takim razie zaczekaj na ulicy. Nie chcę, żeby coś ci się stało.
Odeszła z wyraźną ulgą.
Angua wciągnęła nosem powietrze.
– Był tu wampir – stwierdziła.
– Myślę, że... – zaczął Marchewa.
– Wiedziałem, że tu traficie! Żałuję, że kupiłem to draństwo! Mam kuszę! Ostrzegam was, mam kuszę!
Odwrócili się oboje.
– O, pan Carry – powiedział uprzejmie Marchewa. Wyjął odznakę. – Kapitan Marchewa, Straż Miejska Ankh-Morpork...
– Wiem! Wiem, kim jesteście! I czym jesteście też wiem! Wiedziałem, że przyjdziecie! Mam kuszę i nie zawaham się jej użyć!
Kusza chwiała się w jego rękach, jasno dowodząc, że kłamie.
– Doprawdy? – zdziwiła się Angua. – A czym jesteśmy?
– Wcale nie chciałem się w to mieszać! – oświadczył Carry. – To zabiło tych dwóch staruszków, tak?
– Tak – potwierdził Marchewa.
– Dlaczego? Przecież mu nie kazałem.
– Myślę, że pomagali go zrobić. Wiedział, kogo ma za to winić.
– Golemy mi to sprzedały! Myślałem, że pomoże rozwinąć produkcję, ale to draństwo nie chciało przestać...
Zerknął na sunącą nad głowami linię świec, lecz oderwał od nich spojrzenie, nim Angua zdążyła się ruszyć.
– Ciężko pracuje, tak?
– Ha! – Jednak Carry nie wyglądał na człowieka, który docenił żart. Wyglądał na człowieka cierpiącego tortury. – Zwolniłem wszystkich oprócz dziewcząt w dziale pakowania, a one pracują na trzy zmiany i w nadgodzinach. Czterech ludzi szuka dla mnie łoju, dwóch kupuje knoty, a trzech usiłuje wynająć dodatkowe magazyny.
– Więc niech mu pan każe przestać robić świece – poradził Marchewa.
– Wychodzi na ulice, kiedy braknie nam surowca! Chcecie, żeby chodził po mieście i szukał sobie czegoś do roboty? Hej, stójcie blisko siebie! – dodał z naciskiem Carry i machnął kuszą.
– Przecież wystarczy zmienić mu słowa w głowie...
– Nie pozwala mi. Myślisz, że nie próbowałem?
– Nie może nie pozwolić! Golemy muszą...
– Powiedziałem, że nie pozwala!
– A co z tymi zatrutymi świecami? – spytał Marchewa.
– To nie był mój pomysł!
– A czyj?
Kusza przesuwała się na boki. Carry oblizał wargi.
– Wszystko zaszło już za daleko – rzekł. – Wycofuję się.
– Czyj to pomysł, panie Carry?
– Nie chcę skończyć w jakiejś ciemnej uliczce, mając w sobie tyle krwi co banan.
– Przecież nigdy byśmy w ten sposób nie postąpili – zapewnił Marchewa.
Carry wręcz promieniował grozą. Angua czuła, jak się z niego wylewa. Może pociągnąć spust w ataku paniki.
Czuła też inny zapach.
– Kim jest ten wampir? – spytała.
Przez moment myślała już, że Carry strzeli z tej kuszy.
– Nie wspomniałem o nim ani razu!
– Ma pan w kieszeni czosnek. A cała hala wręcz cuchnie wampirem.
– Powiedział, że golemowi możemy kazać zrobić wszystko... – wymamrotał Carry.
– Na przykład zatrute świece? – dokończył Marchewa.
– Tak, ale mówił, że tylko aby usunąć Vetinariego z drogi. – Carry zaczynał chyba nad sobą panować. – No i nie umarł, przecież bym słyszał. A to, że się pochorował, to jeszcze nie zbrodnia, więc nie możecie...
– Te świece zabiły jeszcze dwie osoby.
– Kogo? – Carry’ego znów ogarnęła panika.
– Starszą panią i dziecko na Kogudziobnej.
– Byli ważni? – zapytał.
Marchewa pokiwał głową.
– Właściwie to było mi pana nawet żal – powiedział. – Aż do tej chwili. Jest pan szczęśliwym człowiekiem, panie Carry.
– Tak myślicie?
– O tak. Bo my dotarliśmy do pana wcześniej niż komendant Vimes. A teraz niech pan odłoży tę kuszę i porozmawiamy...
Rozległ się nowy dźwięk. A raczej nagły brak dźwięku, tak wszechobecnego, że nie był już słyszany w sposób świadomy.
Łańcuch pod sufitem stanął. Zabrzmiał chór woskowych stuknięć, gdy wiszące świeczki uderzały jedna o drugą. A potem zapadła cisza. Ostatnia świeczka spadła z łańcucha, stoczyła się po stosie w pojemniku i wylądowała na podłoże.
I w tej ciszy – kroki.
Carry cofnął się.
– Za późno! – jęknął.
I Marchewa, i Angua zobaczyli, jak zgina palec.
Angua odepchnęła Marchewę, kiedy zaczep uwolnił cięciwę, ale on to przewidział. Jego ręka sunęła już w górę i w bok. Angua usłyszała obrzydliwy, drący odgłos, gdy dłoń Marchewy przesunęła się przed jej twarzą, i jego stęknięcie, kiedy siła strzału obróciła go w miejscu.
Wylądował ciężko na ziemi, ściskając lewą rękę. Bełt sterczał mu z dłoni.
Angua przykucnęła.
– Nie jest chyba harpunowaty. Daj, wyciągnę...
Marchewa chwycił ją za przegub.
– Grot jest ze srebra. Nie dotykaj!
Oboje unieśli głowy, gdy cień przesłonił światło.
Król golem spojrzał z góry na Anguę.
Poczuła, że wydłużają jej się zęby i paznokcie.
A potem zauważyła małą, okrągłą buzię Cheri wyglądającej nerwowo zza skrzyń. Z trudem powstrzymała swe wilkołacze instynkty.
– Nie ruszaj się! – krzyknęła do krasnoludki i do każdej nabrzmiewającej cebulki włosowej. Zawahała się, czy pędzić za uciekającą Cheri, czy odciągnąć Marchewę w bezpieczne miejsce.
Raz jeszcze powtórzyła swojemu ciału, że kształt wilka jest wykluczony. Było tu zbyt wiele nowych zapachów, zbyt wiele ogni...
Golem błyszczał od łoju i wosku.
Cofnęła się.
Widziała, jak za golemem Cheri patrzy na rannego Marchewę, jak dostrzega wiszącą na ścianie siekierę pożarniczą, jak zdejmuje ją i waży w rękach.
– Nie próbuj... – zaczęła Angua.
– T’dr’duzk b’hazg t’t!
– No nie... – jęknął Marchewa. – Tylko nie to!
Cheri biegiem ruszyła na golema i uderzyła go na wysokości pasa. Siekiera odskoczyła, ale krasnoludka wykonała obrót i trafiła go w udo. Odprysnął kawałek gliny.
Angua zawahała się. Siekiera Cheri migotała, zataczając kręgi wokół golema, a krasnoludka wznosiła kolejne przerażające okrzyki bojowe. Angua nie rozumiała słów, ale wiele krasnoludzich okrzyków w ogóle ich nie wykorzystuje. Są czystą emocją w formie dźwiękowej.
Po każdym trafieniu odpryski ceramiki rykoszetowały na skrzyniach.
– Co ona krzyczała? – spytała Angua, odciągając na bok Marchewę.
– To najstraszniejszy z krasnoludzich okrzyków bojowych! Kiedy zostanie użyty, ktoś musi zginąć!
– Ale co to znaczy?
– Dzisiaj jest dobry dzień, żeby umarł ktoś inny!
Golem obserwował krasnoludkę obojętnie, jak słoń przyglądający się atakowi wściekłego kurczaka. Wreszcie chwycił siekierę w powietrzu i odrzucił na bok, ciągnąc za nią Cheri niczym warkocz komety.
Angua postawiła Marchewę na nogi. Strumyk krwi płynął mu z ręki. Starała się zamknąć nozdrza na zapachy.
Jutro pełnia, pomyślała. Koniec z wyborem.
– Może zdołamy go jakoś przekonać... – zaczął Marchewa.
– Uwaga! – krzyknęła na niego. – To jest prawdziwy świat!
Marchewa dobył miecza.
– Aresztuję cię...
Ramię golema przesunęło się błyskawicznie. Miecz wbił się po rękojeść w skrzynkę świec.
– Masz jeszcze jakieś dobre pomysły? – spytała Angua, gdy cofali się krok za krokiem. – Czy możemy już iść?
– Nie. Musimy go gdzieś zatrzymać.
Ich pięty natrafiły na ścianę skrzyń.
– Chyba musimy go zatrzymać tutaj – stwierdziła.
Golem uniósł pięści.
– Ty robisz unik w prawo, ja w lewo. Może...
Potężne uderzenie wstrząsnęło podwójnymi drzwiami w przeciwległej ścianie.
Król golem odwrócił głowę.
Drzwi zadygotały znowu i wypadły z zawiasów do wnętrza. Przez chwilę widzieli w wejściu sylwetkę Dorfla. Potem czerwony golem rozłożył ręce i ruszył do ataku.
Nie biegł szybko, ale miał w sobie przerażający pęd powolnego ruchu lodowca. Deski podłogi drżały i wibrowały pod jego stopami.
Oba golemy z hukiem zderzyły się pośrodku. Zygzakowate linie ognia objęły ciało króla, kiedy otworzyły się jego pęknięcia. Mimo to ryknął gniewnie, chwycił Dorfla w pasie i cisnął nim o ścianę.
– Co teraz? – spytała Angua. – Możemy już poszukać Cheri i wynieść się stąd?
– Powinniśmy mu pomóc – stwierdził Marchewa, gdy golemy znów zwarły się z trzaskiem.
– Jak? Jeśli to... jeśli on nie zdoła tego powstrzymać, czemu myślisz, że nam się uda? Chodź!
Marchewa strząsnął jej rękę.
Dorfl wygrzebał się z odłamków cegieł i znowu zaszarżował. Golemy zwarły się, próbując uchwycić przeciwnika. Przez moment stały nieruchomo, splecione w uścisku, aż nagle Dorfl podniósł rękę, trzymając coś białego. Odepchnął się od króla i jego własną nogą wymierzył cios w głowę.
Biały golem okręcił się, Dorfl uderzył drugą ręką, ale tamten ją pochwycił, obrócił się z przedziwną gracją, powalił Dorfla na ziemię, przetoczył się i kopnął. Dorfl poturlał się po podłodze. Rozłożył ramiona, by się zatrzymać, i stopami z rozpędem walnął o ścianę.
Król chwycił swoją nogę, balansował przez chwilę i połączył się w całość. Po czym jego czerwone spojrzenie omiotło halę i błysnęło wściekle, gdy natrafiło na Marchewę.
– Musi stąd być jakieś inne wyjście – stwierdziła Angua. – Carry się wydostał.
Król ruszył ku nim, lecz musiał się zmierzyć z nieprzewidzianym problemem: założył sobie nogę tyłem do przodu. Kulejąc biegał w kółko, ale jakimś sposobem kolejne kółka były coraz bliżej nich.
– Nie możemy tak Dorfla zostawić – oświadczył Marchewa.
Wyciągnął z kadzi mieszalniczej długi metalowy pręt i ostrożnie zsunął się na podłogę. Król zbliżał się, kołysząc całym ciałem. Marchewa odskoczył w tył, przytrzymał się podstawy kadzi i uderzył z rozmachem.
Golem uniósł rękę, pochwycił pręt w powietrzu i odrzucił. Wzniósł obie ręce i spróbował ruszyć z miejsca.
Nie mógł. Spojrzał w dół.
– Thsss – powiedziało to, co pozostało z Dorfla, ściskając go za kostkę.
Król pochylił się, zamachnął i kantem dłoni spokojnie odciął czubek głowy przeciwnika. Wyjął chem i zmiął go w ręku.
Blask w oczach Dorfla zgasł.
Angua wpadła na Marchewę z taką siłą, że omal się nie przewrócił. Objęła go ramionami i zaczęła ciągnąć za sobą.
– Teraz Dorfl jest martwy, zupełnie martwy! – zawołał.
– To straszne, owszem – zgodziła się. – Albo byłoby straszne, gdyby Dorfl był żywy. Marchewa, one są... maszynami. Patrz, zdążymy dobiec do drzwi...
Marchewa wyrwał się z jej uścisku.
– Zostało popełnione morderstwo – oznajmił. – A my jesteśmy strażnikami. Nie możemy tylko patrzeć. To coś go zabiło!
– To coś jest rzeczą i on też jest rzeczą.
– Komendant Vimes powiedział, że ktoś musi przemówić w imieniu tych, którzy nie mają głosu.
On naprawdę w to wierzy, pomyślała Angua. Vimes włożył słowa do jego głowy...
– Zajmij go czymś! – krzyknął Marchewa i ruszył biegiem.
– Jak? Zorganizować konkurs piosenki?
– Mam plan!
– No świetnie...

Vimes spojrzał na wejście do fabryki świec. Niewyraźnie widział dwie pochodnie płonące po obu stronach tarczy.
– Popatrz tylko – powiedział. – Farba jeszcze nie wyschła, a już wszystkim w oczy świeci!
– Co to jest, sir? – zapytał Detrytus.
– Ten jego przeklęty herb!
Detrytus spojrzał wyżej.
– Czemu tam jest zapalona ryba na czubku?
– W heraldyce to się nazywa poisson – wyjaśnił z goryczą Vimes. – I to niby ma być lampa.
– Lampa zrobiona z poisson – stwierdził Detrytus. – Coś w tym jest.
– Przynajmniej dewizę mają w przyzwoitym języku – dodał sierżant Colon. – A nie w tym staromodnym bełkocie, co go nikt nie rozumie. „I oto sztuka wydała świecę”. To jest, sierżancie Detrytus, żart językowy albo inaczej gra słów. Bo sztukę uprawiają artyści, a on ma na imię Arthur, rozumiecie.
Vimes stał między dwoma sierżantami i czuł, że w jego głowie otwiera się nagle czarna otchłań. Ryba – poisson. A poison...
– Niech to demon! – krzyknął. – Demon, demon, demon! Pokazał mi to! „Tępy łazęga Vimes, i tak nie zauważy”. O tak! I miał rację!
– Nie warto tak ostro – pocieszył go Colon. – Znaczy, trzeba przecież wiedzieć, że pan Carry ma na imię Arthur...
– Zamknij się, Fred – burknął Vimes.
– Już się zamykam, sir!
– Co za bezczelność... Kto to?
Jakaś postać wybiegła z budynku, rozejrzała się pospiesznie i pomknęła ulicą.
– To Carry! – zawołał Vimes.
Nie krzyknął nawet „Za nim!”, ale błyskawicznie ze startu zatrzymanego ruszył pełnym biegiem. Uciekinier omijał kręcące się tu i tam zabłąkane owce i świnie, i ogólnie utrzymywał niezłe tempo, ale Vimesa gnała wściekłość. Dzieliło ich kilka łokci, kiedy Carry odskoczył w zaułek.
Vimes zahamował i chwycił się muru. Zauważył kształt kuszy, a człowiek szybko uczył się w straży – jeśli miał szansę zdążyć się nauczyć – że bardzo niemądrze jest wbiegać za kimś uzbrojonym w kuszę do ciemnego zaułka, kiedy sylwetka goniącego jest wyraźnie widoczna przy dowolnym oświetleniu.
– Wiem, że to ty, Carry! – zawołał.
– Mam kuszę!
– Ale możesz z niej strzelić tylko raz!
– Chcę zeznawać jako świadek koronny!
– Próbuj dalej!
Carry zniżył głos.
– Powiedzieli, że mogę kazać to robić temu przeklętemu golemowi. Nie sądziłem, że ktoś dozna krzywdy.
– Jasne, jasne – odparł Vimes. – A zatrute świece robiłeś pewnie dlatego, że ładniej się palą.
– Wie pan, o co mi chodzi! Powiedzieli, że nic mi nie grozi i...
– Kim są ci „oni”?
– Powiedzieli, że nikt tego nie wykryje.
– Doprawdy?
– Proszę posłuchać, powiedzieli jeszcze, że...
Głos ucichł na chwilę, a potem przybrał ten przymilny ton, jakiego używają osobnicy tępi, kiedy myślą, że są sprytni.
– Jeśli wszystko wam powiem, wypuścicie mnie, prawda?
Obaj sierżanci dogonili komendanta. Vimes przyciągnął Detrytusa do siebie, chociaż w rezultacie okazało się, że przyciąga siebie do Detrytusa.
– Idź za róg i dopilnuj, żeby nie uciekł drugim końcem tej uliczki – szepnął.
Troll skinął głową.
– Co chciałby mi pan powiedzieć, panie Carry? – zwrócił się Vimes do mroku w zaułku.
– Dobiliśmy targu?
– Czego?
– Targu.
– Nie, do wszystkich demonów, nie dobiliśmy targu, panie Carry! Nie jestem handlarzem! Ale coś panu powiem, panie Carry. Oni pana zdradzili.
Przez chwilę trwała cisza, a potem z ciemności zabrzmiało jakby westchnienie.
Za plecami Vimesa sierżant Colon tupał nogami, żeby się rozgrzać.
– Nie może pan tam siedzieć przez całą noc, panie Carry – powiedział Vimes.
Znów zabrzmiał dźwięk, tym razem jakby uderzenia o skórę. Vimes spojrzał w górę na kłęby mgły.
– Coś tam jest nie w porządku! Idziemy!
Wbiegł do zaułka. Colon ruszył za nim, zgodnie z zasadą, że można bezpiecznie wbiec do zaułka mieszczącego w sobie uzbrojonego przeciwnika, pod warunkiem że biegnie się za plecami kogoś innego.
Jakiś kształt wyrósł nagle przed nimi.
– Detrytus?
– To ja, sir.
– Gdzie on zniknął? Przecież nie ma tu żadnych drzwi.
Jego oczy z wolna przyzwyczaiły się do mroku. Zauważył skuloną sylwetkę pod murem, a stopą zaczepił o kuszę.
– Panie Carry?
Przyklęknął i zapalił zapałkę.
– Paskudnie – stwierdził Colon. – Ktoś mu skręcił kark.
– Martwy jest, tak? – upewnił się Detrytus. – To może wezmę i obrysuję kredą jego kontur?
– Nie róbcie sobie kłopotu, sierżancie.
– Żaden kłopot. Mam kredę przy sobie.
Vimes uniósł głowę. Mgła wypełniała zaułek, ale widział, że nie ma tu drabin, nie ma poręcznych niskich dachów.
– Wynośmy się stąd – powiedział.

Angua stała przed królem.
Zwalczyła przemożną chęć, by dokonać Przemiany. Nawet szczęki wilkołaka nie byłyby skuteczne przeciwko temu stworowi. I nie miał tętnicy szyjnej.
Nie śmiała odwrócić głowy. Król zbliżał się niepewnie, drgał co chwila i chwiał się, co u istoty ludzkiej sugerowałoby szaleństwo. Rękami poruszał szybko, ale chaotycznie, jak gdyby wysyłane sygnały nie docierały jak należy do celu. Dorfl poważnie go uszkodził swym atakiem. Przy każdym ruchu czerwony blask wylewał się z dziesiątków nowych pęknięć.
– Rozsypujesz się! – krzyknęła. – Piec nie był odpowiedni do gliny!
Król zaatakował. Odskoczyła. Usłyszała, jak gliniana dłoń rozrąbuje paczkę świec.
– Wariat z ciebie! Wypiekli cię jak bochenek chleba! Jesteś niedopieczony!
Dobyła miecza. Zwykle go nie używała. Przekonała się, że uśmiech zawsze załatwia sprawę.
Golem dłonią ściął koniec ostrza.
Spojrzała ze zgrozą na rozerwany metal, po czym zrobiła salto w tył, gdy kolejny cios sięgał już jej twarzy. Wylądowała na świecy i upadła ciężko. Zachowała jednak dość przytomności umysłu, by się odtoczyć, zanim golem ją przydepnął.
– Gdzie jesteś?! – wrzasnęła.
– Możesz go ściągnąć trochę bliżej drzwi? – odpowiedział jej głos z ciemności pod dachem.
Marchewa pełzł wzdłuż chybotliwej konstrukcji podtrzymującej taśmę produkcyjną.
– Marchewa!
– Już prawie...
Król spróbował złapać ją za nogę. Kopnęła i trafiła go stopą w kolano.
Ku jej zdumieniu, pojawiło się pęknięcie. Ale pod spodem wciąż płonął ogień. Kawałki gliny zdawały się w nim unosić. Cokolwiek by człowiek zrobił, golem wciąż działał, nawet jeśli był już tylko skupioną chmurą pyłu.
– Aha. Dobrze – powiedział Marchewa i zeskoczył z podpory.
Wylądował królowi na grzbiecie, jedną ręką objął go za szyję, a drugą zaczął tłuc go w głowę rękojeścią miecza. Golem zachwiał się i spróbował go dosięgnąć.
– Muszę wyjąć mu słowa! – wołał Marchewa, gdy gliniane ramiona przelatywały obok niego. – To... jedyny... sposób!
Król zatoczył się w przód i trafił w stos skrzyń, które rozpadły się i rozsypały świece po podłodze. Marchewa chwycił go za uszy i próbował przekręcić głowę.
Angua słyszała jego głos.
– Masz... prawo... do... obrońcy...
– Marchewa! Daruj sobie jego prawa!
– Masz... prawo...
– Odczytaj mu tylko ostatnie!
Coś poruszyło się w otwartych wrotach i z wyciągniętym mieczem wbiegł Vimes.
– O bogowie... Sierżancie Detrytus!
Troll pojawił się za nim.
– Tak, sir?
– Bełt z kuszy przez głowę, jeśli można.
– Jak pan sobie życzy, sir...
– Jego głowę, nie moją, sierżancie! Mojej nic nie dolega! Marchewa, zeskocz z tego!
– Nie mogę otworzyć mu głowy, sir!
– Spróbujemy sześcioma stopami zimnej stali, tylko puść tego gliniaka!
Marchewa złapał równowagę na plecach króla, wybrał moment, kiedy golem się zachwiał, i skoczył.
Wylądował niezgrabnie na stosie rozsypanych świec. Noga wyjechała spod niego i potoczył się po podłodze, aż zatrzymała go bezwładna skorupa, która była kiedyś Dorflem.
– Popatrz no tutaj, szefuniu! – zawołał Detrytus.
Król odwrócił się.
Vimes nie widział wszystkiego, co nastąpiło potem, ponieważ wydarzyło się zbyt szybko. Pamiętał tylko podmuch powietrza i brzęk odbitego bełtu zlany z drewnianym stukiem, gdy grot wbił się w futrynę za jego plecami.
A sam golem pochylał się nad Marchewą, który próbował się odczołgać.
Golem wzniósł i opuścił pięść...
Vimes nie zauważył nawet ruchu ręki Dorfla, ale nagle znalazła się na drodze, ściskając króla za przegub.
Maleńkie gwiazdki światła rozbłysły w oczach Dorfla.
– Tssssss!
Król cofnął się, wyraźnie zaskoczony. Dorfl trzymał się go i zdołał powstać na tym, co pozostało z jego nóg. I kiedy się podnosił, podnosiła się także jego pięść.
Czas zwolnił. W całym wszechświecie nic się nie poruszało oprócz pięści Dorfla.
Sunęła niczym planeta, pozornie nieprędko, jednak przerażająco niepowstrzymanie.
I nagle król się zmienił na twarzy. Uśmiechnął się na moment przed uderzeniem.
A potem jego głowa eksplodowała. Vimes zapamiętał to jak w zwolnionym tempie – jedna sekunda płynącej w powietrzu ceramiki. I słowa. Strzępki papieru wysypały się z wnętrza, wiele, dziesiątki... Spłynęły wolno na podłogę.
Król runął powoli, ze spokojem. Czerwone światło zgasło, rozstąpiły się szczeliny pęknięć, a potem były już tylko... odłamki.
Dorfl przewrócił się na nie.
Angua i Vimes równocześnie podbiegli do Marchewy.
– On ożył! – wołał Marchewa. – Ten stwór chciał mnie zabić, a wtedy Dorfl ożył! Ale widziałem, że stwór wyrwał mu słowa z głowy! Golem musi przecież mieć słowa...
– Swojemu golemowi dali ich aż za wiele, jak widzę – stwierdził Vimes.
Podniósł kilka karteczek.
... ZAPROWADŹ POKÓJ I SPRAWIEDLIWOŚĆ DLA WSZYSTKICH...
...RZĄDŹ NAMI MĄDRZE...
...NAUCZ NAS WOLNOŚCI...
...POPROWADŹ NAS DO...
Biedak, pomyślał.
– Wracajmy do domu. Trzeba ci opatrzyć rękę – powiedziała Angua.
– Nie słuchasz mnie, co? On jest żywy!
Vimes przyklęknął obok Dorfla. Rozbita czaszka wyglądała na pustą niczym skorupka zjedzonego wczoraj jajka. Ale w oczodołach wciąż lśniły punkciki światła.
– Asssss – zasyczał Dorfl tak cicho, że Vimes nie był pewien, czy naprawdę to usłyszał.
Gliniany palec przesunął się po podłodze.
– Próbuje coś napisać – domyśliła się Angua.
Vimes wyjął swój notes, umieścił pod dłonią Dorfla i delikatnie wsunął w palce ołówek. Wszyscy patrzyli na jego rękę, gdy wypisał – trochę drżąco, ale wciąż z mechaniczną precyzją golemów – siedem słów.
Potem znieruchomiał. Ołówek wypadł mu z dłoni. Światło w oczach pociemniało i zgasło.
– Coś podobnego... – szepnęła Angua. – Nie potrzebują słów w głowach...
– Możemy go odbudować – stwierdził Marchewa. – Mamy garncarnię.
Vimes spojrzał na słowa, a potem na to, co pozostało z Dorfla.
– Panie Vimes... – odezwał się Marchewa.
– Zrób to – rzekł Vimes.
Marchewa zamrugał niepewnie.
– Od razu – dodał Vimes.
Raz jeszcze spojrzał na nierówne litery.
SŁÓW W SERCU NIE DA SIĘ ODEBRAĆ.
– A kiedy go odbudujecie – dodał – kiedy go odbudujecie... Dajcie mu głos. Zrozumiano? I niech ktoś obejrzy twoją rękę.
– Głos, sir?
– Wykonać!
– Tak jest!
– Dobrze. – Vimes się uspokoił. – Funkcjonariusz Angua i ja rozejrzymy się tutaj. Ruszajcie, kapitanie.
Przyglądał się, jak Marchewa z trollem wynoszą szczątki.
– No dobra – rzucił. – Szukamy arszeniku. Może gdzieś tu jest jakiś warsztat. Nie przypuszczam, żeby ryzykowali pomieszanie zatrutych świec z normalnymi. Cudo by wiedziała... Zaraz, gdzie jest kapral Tyłeczek?
– Ehm... Chyba nie utrzymam się dłużej...
Unieśli głowy.
Cheri wisiała na łańcuchu ze świecami.
– Jak się tam dostaliście? – zdziwił się Vimes.
– Jakoś tak akurat przelatywałam obok, sir.
– Możesz zeskoczyć? To nie jest wysoko... Och...
Kilka stóp pod Cheri stała wielka kadź roztopionego łoju. Od czasu do czasu na powierzchni z cichym „glup” pękał bąbel.
– Jak to jest gorące? – szepnął Vimes do Angui.
– Próbował pan kiedyś jeść gorący dżem?
Vimes podniósł głos.
– Możecie przejść na rękach po łańcuchu, kapralu?
– Jest tłusty i śliski, sir.
– Kapral Tyłeczek! Rozkazuję wam nie spadać!
– Oczywiście, sir.
Vimes ściągnął kurtkę.
– Trzymajcie się. Zobaczę, czy nie da się tam wspiąć... – mruczał.
– Ręce mi się ześlizgują, sir.
– Na bogów, czemu nie krzyczeliście wcześniej?
– Wszyscy byli bardzo zajęci, sir.
– Proszę się odwrócić, sir – rzuciła Angua, odpinając klamry pancerza. – Natychmiast! I zamknąć oczy!
– Dlaczego? Co...?
– Terrraz, sirrr!
– Aha... tak.
Vimes słyszał, jak Angua cofa się od kadzi, a jej krokom towarzyszy brzęk zrzucanego ekwipunku. Potem zaczęła biec i kroki zmieniły się w biegu, a potem...
Otworzył oczy.
Wilk wzleciał w górę jak w zwolnionym tempie, pochwycił w szczęki ramię krasnoluda akurat w chwili, kiedy Cheri wypuściła łańcuch, potem wygiął ciało w łuk tak, że razem ze swą pasażerką spadł na podłogę po drugiej stronie kadzi.
Angua przekoziołkowała, skomląc żałośnie.
Cheri podniosła się na nogi.
– To wilkołak!
Angua turlała się po podłodze, drapiąc pysk łapami.
– Co mu się stało? – spytała Cheri. Jej panika nieco opadła. – Wygląda na... rannego. Gdzie jest Angua? Oj...
Vimes przyjrzał się porwanemu skórzanemu kubrakowi krasnoludki.
– Nosisz kolczugę pod ubraniem?
– Och... To moja srebrna kamizelka. Ale... ona przecież wiedziała! Mówiłam jej...
Vimes chwycił Anguę za obrożę. Spróbowała go ugryźć, lecz spojrzała mu w oczy i odwróciła głowę.
– Ugryzła to srebro... – powiedziała Cheri.
Angua wstała, spojrzała na nich groźnie i pobiegła za skrzynie. Słyszeli jej skomlenie, które stopniowo zmieniało się w głos.
– Piekielne krasnoludy i ich piekielne kamizelki...
– Dobrze się czujecie, funkcjonariuszu?! – zawołał Vimes.
– Piekielna srebrna bielizna... Możecie mi rzucić ubranie, proszę?
Vimes zwinął jej ubranie w kłębek i – dla przyzwoitości zamykając oczy – podał jej nad skrzyniami.
– Nikt mnie nie uprzedził, że ona jest wil... – jęknęła Cheri.
– Spójrzcie na to w ten sposób, kapralu – powiedział Vimes tonem tak cierpliwym, jak tylko potrafił. – Gdyby nie była wilkołakiem, wy byście byli teraz największą na świecie pamiątkową świeczką.
Angua wynurzyła się zza skrzyń, rozcierając usta. Skóra wokół warg była wyraźnie zbyt różowa...
– Poparzyłaś się? – spytała zmartwiona Cheri.
– Wkrótce się zagoi – mruknęła Angua.
– Nie powiedziałaś mi, że jesteś wilkołakiem.
– A jak twoim zdaniem miałam to ująć?
– Wystarczy – rzucił Vimes. – Jeśli tę sprawę mamy już załatwioną, drogie panie, to chcę przeszukać całą fabrykę. Zrozumiano?
– Mam dobrą maść – zaproponowała potulnie Cheri.
– Dzięki.
Znaleźli worek w piwnicy. Było tam kilka pudeł gotowych świec i dużo martwych szczurów.

Troll Wulkanit uchylił odrobinę drzwi swojej garncarni. Planował, żeby ta odrobina stanowiła nie więcej niż jedną szesnastą zwykłego otwarcia, ale ktoś z drugiej strony natychmiast pchnął mocno, co zmieniło ją w trochę więcej niż jeden i trzy czwarte.
– Zara, co jest? – zapytał, kiedy Marchewa z Detrytusem weszli do środka, niosąc między sobą skorupę Dorfla. – Nie możecie tak się zwyczajnie tu wedrzeć...
– Nie wdzieramy się zwyczajnie – odparł Detrytus.
– To skandal! – oznajmił Wulkanit. – Nie macie prawa mnie nachodzić. Nie macie powodów...
Detrytus wypuścił golema, odwrócił się i złapał Wulkanita za gardło.
– Widzisz te statuje Monolita, o tam? Widzisz? – warknął i przekręcił głowę trolla twarzą w stronę rzędu trollowych posągów religijnych pod ścianą składu. – Mam rozwalić jedną i zobaczyć, co ma w środku? Może znajdzie się powód.
Wąskie oczka Wulkanita strzelały na wszystkie strony. Może troll nie myślał zbyt szybko, ale potrafił wyczuć morderczy nastrój.
– Przecie nie ma potrzeby, zawsze żem straży pomagał – wymamrotał. – O co chodzi?
Marchewa ułożył golema na stole.
– No to zacznij – rzekł. – Odbuduj go. Użyj jak najwięcej starej gliny. Jasne?
– Jak on może działać, kiedy mu zgasło światło? – zapytał Detrytus, wciąż trochę zdziwiony ich misją ratunkową.
– Mówił, że glina pamięta.
Sierżant wzruszył ramionami.
– I daj mu język – dodał Marchewa.
Wulkanit był wstrząśnięty.
– Tego nie zrobię – oznajmił. – Wszyscy wiedzą, że to bluźnierstwo, kiedy golemy mówią.
– Ach tak? – rzucił Detrytus. Przeszedł pod ścianę, do szeregu posągów. Po czym mówił dalej: – Ups, a tutaj przypadkiem żem się potknął, oooj, żem się przytrzymał statuja, och, ręka mu się odłamała, nie wiem, gdzie się schować ze wstydu... A co to za biały proszek, co to go widzę na własne oczy, jak się przypadkiem wysypał na podłogę?
Polizał palec i bardzo ostrożnie spróbował.
– Slab! – huknął do drżącego Wulkanita. – I ty mi mówisz o bluźnierstwie, ty koprolicie osadowy? Ty rób, co ci kazał kapitan Marchewa, ale już, albo wychodzisz stąd w worku!
– To brutalność policji... – wymruczał Wulkanit.
– Nie, to wrzaski policji! – wrzasnął Detrytus. – Ale jeśli wolisz brutalność, nie ma sprawy!
Wulkanit starał się uzyskać pomoc od Marchewy.
– Tak nie wolno, on ma odznakę, zastrasza mnie, nie może tak mi robić...
Marchewa skinął głową, tak by Wulkanit zauważył błysk w jego oczach.
– To prawda! Sierżancie Detrytus!
– Słucham, sir?
– Wszyscy mamy za sobą ciężki dzień. Możecie skończyć służbę.
– Ta-jest, sir! – odparł Detrytus z wyraźnym entuzjazmem.
Odpiął odznakę i odłożył ją starannie. Potem zaczął strząsać z siebie elementy pancerza.
– Spójrz na to w taki sposób – tłumaczył Wulkanitowi Marchewa. – Nie tworzymy przecież życia. Dajemy tylko życiu miejsce... no, do życia.
Troll poddał się.
– Dobra, dobra – burczał. – Się robi, się robi...
Obejrzał rozmaite bryły i odłamki, które pozostały z Dorfla. Poskrobał mech na brodzie.
– Zabraliżeście prawie wszystkie kawałki – stwierdził; profesjonalizm na chwilę wyparł urazę. – Mogę go posklejać cementem szamotowym. To załatwi sprawę, o ile go wypalimy przez noc. Zara... gdzieś tu trochę miałem...
Detrytus zamrugał, patrząc na swój palec, wciąż biały od proszku. Zbliżył się bokiem do Marchewy.
– Czy ja to żem właśnie polizał? – zapytał.
– No... tak.
– Dzięki za to bogom. – Detrytus zamrugał gwałtownie. – Bobym nie chciał wierzyć, że naprawdę jest tu pełno kosmatych pają... wuble wible sklup... – Runął na podłogę, ale z zadowoloną miną.
– Nawet jak to zrobić, i tak się nie da go ożywić – mruczał Wulkanit, wracając do warsztatu. – Nie znajdziecie kapłana, co by mu napisał słowa. Nie drugi raz.
– Sam stworzy własne słowa.
– A kto będzie pilnował pieca? Wypalanie potrwa najmarniej do śniadania...
– I tak niczego nie planowałem na resztę nocy – zapewnił trolla Marchewa i zdjął hełm.

Vimes zbudził się około czwartej. Zasnął przy biurku. Nie zamierzał, ale ciało zwyczajnie się wyłączyło.
Nie pierwszy raz otwierał tu zaczerwienione oczy. Ale przynajmniej teraz nie leżał w niczym lepkim.
Skupił wzrok na niedokończonym raporcie. Obok leżał jego notes; pokryte pracowitymi bazgrołami stronice przypominały, że swym prostym umysłem starał się zrozumieć skomplikowany świat.
Ziewnął i wyjrzał na końcówkę nocy.
Nie miał dowodów. Właściwie żadnych. Rozmawiał z bełkotliwym kapralem Nobbsem, który tak naprawdę niczego nie widział. Nie zostało nic, co rankiem by się nie rozpłynęło jak mgła. Były tylko liczne podejrzenia i sporo zbiegów okoliczności, które wspierały się o siebie niczym domek z kart bez kart na dole.
Popatrzył na notes.
Ktoś tutaj ciężko pracował... A tak, to przecież on.
Wydarzenia zeszłej nocy brzęczały mu w głowie. Po co wypisywał to wszystko o herbach?
A tak...
Tak!
Dziesięć minut później wchodził przez wrota do garncarni. Ciepło promieniowało na zewnątrz, ogrzewając wilgotne powietrze.
Marchewę i Detrytusa znalazł śpiących na podłodze po obu stronach pieca. Do licha... potrzebny był mu ktoś, komu można zaufać, ale nie miał serca budzić tych dwóch. Przez ostatnie kilka dni nikogo nie oszczędzał...
Coś zastukało w drzwi pieca.
Gałka zaczęła się sama obracać. Po chwili drzwi otworzyły się tak daleko, jak tylko mogły, i coś na wpół wyśliznęło się, na wpół wypadło na ziemię.
Vimes wciąż jeszcze nie był całkiem przytomny. Zmęczenie i nieustępliwe duchy adrenaliny skwierczały na obrzeżach świadomości. Zobaczył jednak, jak płonący człowiek rozwija się i staje wyprostowany.
Rozgrzane do czerwoności ciało stygło, trzaskając cicho. W miejscu, gdzie stało, podłoga czerniała i dymiła.
Golem uniósł głowę i rozejrzał się dookoła.
– Ty! – Vimes niepewnie wyciągnął palec. – Pójdziesz ze mną.
– Tak – zgodził się Dorfl.

Smok Herbowy Królewski wszedł do swojej biblioteki. Brud na szybach niedużych wąskich okien gwarantował, że będzie tu panować co najwyżej szarość. Setka świec rozjaśniała jednak pomieszczenie.
Smok usiadł przy biurku, przysunął sobie księgę i zaczął pisać.
Po chwili znieruchomiał, zapatrzony w przestrzeń. Nie słyszał żadnego dźwięku prócz z rzadka cichego skwierczenia świecy.
– Ah-ha. Wyczuwam pana, komendancie – powiedział. – Czy heroldowie pana wpuścili?
– Dziękuję za troskę, ale znalazłem inne wejście – zapewnił Vimes, wynurzając się z cieni.
Wampir raz jeszcze pociągnął nosem.
– Jest pan sam?
– A kogo miałbym przyprowadzić?
– Czemu zawdzięczam pańską wizytę, sir Samuelu?
– To ja zawdzięczam wiele losowi. Przyszedłem cię aresztować.
– Coś podobnego! Ah-ha. A za co, jeśli wolno spytać?
– Pozwolisz, że zwrócę twoją uwagę na bełt w kuszy – powiedział Vimes. – Ani kawałka metalu, jak zauważysz. Drewno od początku do końca.
– Jakaż rozwaga... ah-ha. – Smok Herbowy Królewski mrugnął do niego. – Wciąż jednak mnie pan nie poinformował, o co jestem oskarżony.
– Na początek o współudział w zabójstwie pani Flory Easy i dziecka, Williama Easy.
– Obawiam się, że te nazwiska nic mi nie mówią.
Vimesowi palec zadrżał na spuście.
– Nie. Prawdopodobnie nie. Prowadzimy dalsze śledztwo i może się pojawić kilka dodatkowych spraw. Fakt, że trułeś Patrycjusza, uważam za okoliczność łagodzącą.
– Naprawdę chce pan postawić zarzuty?
– Wolałbym postawić na przemoc – odparł Vimes. – Zarzuty to coś, czym będę się musiał zadowolić.
Wampir odchylił się do tyłu na krześle.
– Słyszałem, że ostatnio ciężko pan pracował, komendancie – rzekł. – Dlatego nie będę...
– Mamy zeznanie pana Carry – skłamał Vimes. – Zmarłego pana Carry.
Wyraz twarzy Smoka zmienił się brakiem żadnego, choćby najlżejszego drgnienia mięśnia.
– Doprawdy nie wiem, ah-ha, o czym pan mówi, sir Samuelu.
– Tylko ktoś, kto potrafi latać, mógł się dostać do mojego gabinetu.
– Niestety, nie nadążam za pańskim rozumowaniem.
– Pan Carry został zabity dziś w nocy – ciągnął Vimes. – Przez kogoś, kto zdołał się wydostać z uliczki strzeżonej z obu końców. I wiem, że w fabryce był wampir.
– Wciąż usilnie staram się pana zrozumieć, komendancie – zapewnił Smok Herbowy Królewski. – Nic nie wiem o śmierci pana Carry, a zresztą w mieście jest wiele wampirów. Obawiam się, że pańska... awersja jest powszechnie znana.
– Nie lubię, kiedy ludzi traktuje się jak bydło. – Vimes zerknął na grube woluminy leżące w stosach w całym pokoju. – I oczywiście tym właśnie się zawsze zajmowałeś, prawda? To są księgi hodowlane Ankh-Morpork. – Kusza przesunęła się znowu w kierunku wampira, który nawet nie drgnął. – Władza nad małymi ludzikami. Tego pragną wampiry. Krew to tylko metoda prowadzenia punktacji. Zastanawiam się, jak wielkie wpływy miałeś przez lata.
– Pewne. Tutaj przynajmniej pan się nie myli.
– Osoba dobrze urodzona, co? Na bogów... Myślę, że ludzie chcieli usunąć Vetinariego z drogi. Ale nie zabić go. Zbyt wiele rzeczy przydarzyłoby się zbyt szybko, gdyby umarł. Czy Nobby naprawdę jest hrabią?
– Dokumenty to sugerują.
– Ale to twoje dokumenty, tak? Bo widzisz, ja nie sądzę, żeby miał w sobie choć kroplę szlachetnej krwi. Nobby jest pospolity jak błoto. To jedna z jego zalet. Nie przywiązuję wagi do pierścienia. Jeśli wziąć pod uwagę, co ukradła jego rodzina, można by pewnie wykazać, że jest diukiem Pseudopolis, szeryfem Klatchu i księżną wdową Quirmu. W zeszłym roku zwinął mi etui na cygara, a jestem całkiem pewien, że nie jest mną. Nie, Nobby raczej nie jest arystokratą. Ale myślę, że był wygodny.
Vimes miał wrażenie, że Smok Herbowy Królewski staje się większy, ale może tylko blask świec robił takie sztuczki z cieniami. Płomyki skwierczały cicho i migotały.
– Mnie też dobrze wykorzystałeś – ciągnął. – Przez całe tygodnie wymigiwałem się od spotkania. Pewnie robiłeś się już niecierpliwy. I taki byłeś zdziwiony, kiedy ci powiedziałem o Nobbym, prawda? Inaczej musiałbyś posłać po niego albo co... Bardzo podejrzane. A tak komendant Vimes go odkrył. To praktycznie oficjalne potwierdzenie. Ale potem zacząłem się zastanawiać. Kto chce króla? No, niemal wszyscy. Mamy to wbudowane. Król wszystko naprawi. To zabawne, wiesz? Nawet ci, którzy wszystko zawdzięczają Vetinariemu, wcale go nie lubią. Dziesięć lat temu większość przywódców gildii była bandą rzezimieszków, a dzisiaj... No, dalej są bandą rzezimieszków, prawdę mówiąc, lecz Vetinari dał im czas i energię, by doszli do wniosku, że nigdy nie był im potrzebny.
Wzruszył ramionami.
– I wtedy nagle zjawia się młody Marchewa, który charyzmę ma niemal wypisaną na czole, a poza tym ma miecz i znamię. Wszystkich ogarnia dziwne uczucie i dziesiątki dupków zaczynają grzebać w kronikach i powtarzać: „Hej, wygląda na to, że król wrócił”. Potem obserwują go przez jakiś czas i mówią: „Niech to demon, on naprawdę jest porządny, uczciwy, sprawiedliwy i prawy, tak jak w bajkach. Ojojoj... jeśli ten chłopak zasiądzie na tronie, możemy mieć poważne kłopoty. Może się okazać, że jest jak któryś z tych niewygodnych królów sprzed wieków, którzy chodzili po mieście i rozmawiali z prostymi ludźmi”.
– Preferuje pan prostych ludzi?
– Prostych ludzi? Nie ma w nich nic szczególnego. Niczym się nie różnią od bogatych i potężnych, tyle że nie mają pieniędzy ani władzy. Prawo powinno zadbać, żeby powstała jakaś równowaga. Dlatego sądzę, że powinienem być po ich stronie.
– Człowiek żonaty z najbogatszą kobietą w mieście?
Vimes ponownie wzruszył ramionami.
– Hełm strażnika nie jest jak korona. Nawet kiedy się go zdejmie, wciąż się go nosi.
– To bardzo interesujące określenie pozycji, sir Samuelu. Byłbym pierwszy, który wyrazi podziw temu, jak pogodził się pan z własną przeszłością, ale...
– Nie ruszaj się! – Vimes zmienił chwyt kuszy. – Zresztą... Marchewa by się nie nadawał. Ale plotki już krążyły, więc ktoś stwierdził: „No dobrze, w takim razie weźmy takiego króla, którym potrafimy kierować. Fama głosi, że jest prostym strażnikiem, więc poszukajmy odpowiedniego”. Rozejrzeli się i odkryli, że jeśli chodzi o kogoś prostego, nie ma lepszego kandydata niż Nobby Nobbs. Ale... myślę, że nie byli całkiem pewni. Zabójstwo Vetinariego nie wchodziło w grę. Jak wspomniałem, zbyt wiele wydarzyłoby się zbyt szybko. Ale odsunąć go delikatnie, tak żeby wciąż był, ale jakby go nie było, a oni tymczasem wypróbują ten pomysł... to co innego. Wtedy ktoś przekonał pana Carry, żeby zaczął produkować trujące świece. Miał golema. Golemy nie mówią. Nikt by się nie dowiedział. Ale golem okazał się nieco... zbłąkany.
– Mam wrażenie, że koniecznie chce mnie pan włączyć w tę sprawę – rzekł Smok Herbowy Królewski. – Nic nie wiem o tym człowieku poza tym, że był klientem...
Vimes przeszedł przez pokój i zdarł z tablicy arkusz pergaminu.
– Ty robiłeś mu herb! – krzyknął. – Nawet mi go pokazałeś, kiedy tu byłem! „Rzeźnik, piekarz bułeczek i wytwórca świeczek”, pamiętasz?
Wampir milczał.
– Kiedy pierwszy raz się spotkaliśmy – ciągnął Vimes – specjalnie mi pokazałeś herb Arthura Carry. Już wtedy zbudziły się we mnie podejrzenia, ale po historii z Nobbym wypadło mi to z głowy. Ale pamiętam, że ten herb przypominał mi godło Gildii Skrytobójców.
Machnął pergaminem.
– Przyglądałem mu się długo wczoraj w nocy, aż w końcu skręciłem sobie poczucie humoru o dziesięć punktów w dół, pozwoliłem, żeby się rozstroiło, i wtedy spojrzałem na klejnot, na tę lampę w kształcie ryby. Lampe au poisson, tak się to nazywa. A może to gra słów w obcym języku? Lampe au poison? Trująca lampa? Trzeba mieć umysł jak Detrytus, żeby coś takiego zauważyć. A Fred Colon zastanawiał się, czemu dewizę zostawiłeś we współczesnym ankhmorporskim, zamiast wypisać ją w jakimś starożytnym języku. I to zwróciło moją uwagę, więc posiedziałem nad słownikiem i przetłumaczyłem. Wiesz, brzmiałoby to Ars Enixa Est Candelam. Ars Enixa. To naprawdę musiało cię rozbawić. Powiedziałeś, kto to zrobił i w jaki sposób, a potem oddałeś temu biedakowi, żeby mógł się przechwalać. Nieważne, że nikt by niczego nie zauważył. Ty sam czułeś się lepiej. Bo my, zwykli śmiertelnicy, nie jesteśmy tacy sprytni jak ty. Prawda? – Pokręcił głową. – Dobrzy bogowie, tarcza herbowa... Czy tym go przekupiłeś? Tylko tego było trzeba?
Smok zgarbił się na krześle.
– A potem zacząłem się zastanawiać, jaki ty miałeś w tym interes – ciągnął Vimes. – Oczywiście, wielu ludzi dało się wciągnąć. Dla tych samych co zawsze powodów, zapewne. Ale ty? Widzisz, moja żona hoduje smoki. Właściwie dla przyjemności. Czy też zajmujesz się hodowlą? Takie małe hobby, żeby stulecia szybciej mijały? A może błękitna krew jest słodsza? Wiesz, mam nadzieję, że taka jest przyczyna. Jakiś przyzwoity, obłąkany, egoistyczny motyw.
– Gdyby ktoś miał takie inklinacje, ale ja z całą stanowczością się do nich nie przyznaję, mógłby myśleć o udoskonaleniu ludzkiej rasy – rzekł cień w mroku.
– Hodowla dla uzyskania cofniętego podbródka albo króliczych zębów? Takie rzeczy? Tak... Rozumiem, że byłoby to o wiele prostsze, gdyby wyszła ta sprawa z królem. Wszystkie te dworskie bale. Wszystkie te ustalenia, prowadzące do tego, że odpowiednia dziewczyna spotyka odpowiedniego chłopaka. Miałeś na to setki lat, prawda? I wszyscy się ciebie radzili. To ty wiesz przecież, gdzie ma korzenie każde drzewo genealogiczne. Ale pod Vetinarim zrobił się niezły bałagan. Na szczyty wspinają się całkiem nieodpowiedni ludzie. Wiem, jak przeklina Sybil, kiedy ktoś zostawi otwarte wrota zagród; strasznie jej to psuje program hodowlany.
– Myli się pan w kwestii kapitana Marchewy, ah-ha. Miasto wie, jak sobie radzić z... z trudnymi królami. Ale czy pragnęłoby ruszać w przyszłość z władcą, którego naprawdę można nazwać Rex?
Vimes wytrzeszczył oczy. Z mroku dobiegło westchnienie.
– Nawiązuję tu, ah-ha, do jego najwyraźniej ustabilizowanego związku z wilkołakiem.
Vimes wciąż patrzył nieruchomo. Wreszcie nadeszło zrozumienie.
– Myślisz, że będą mieli szczenięta?
– Genetyka wilkołaków nie jest prosta, ah-ha, ale samo ryzyko takiego wydarzenia uznano by za niemożliwe do zaakceptowania. Gdyby ktoś miał taki sposób myślenia.
– Na bogów, i chodzi o takie rzeczy?
Smok wciąż siedział przygarbiony na krześle, ale jego kontury się rozmywały.
– Niezależnie od, ah-ha, motywów, panie Vimes, nie ma żadnych dowodów. Tylko przypuszczenia, zbiegi okoliczności oraz pańskie przekonanie łączą mnie z ewentualnym zamachem na, ah-ha, życie Vetinariego...
Staremu wampirowi głowa opadła na pierś. Cienie ramion zdawały się wydłużać.
– Obrzydliwe było wplątanie w to golemów – stwierdził Vimes, obserwując cienie. – Czuły, co robi ich „król”. Może to nie był najrozsądniejszy pomysł z ich strony, ale nie miały nic więcej. Glina z ich gliny. Te biedaki nie miały nic prócz gliny, a wy, dranie, nawet to im odebraliście...
Smok skoczył nagle, rozwijając skrzydła. Drewniany bełt zagrzechotał gdzieś pod sufitem, gdy wampir powalił Vimesa na podłogę.
– Naprawdę sądziłeś, że zdołasz mnie zatrzymać kawałkiem drewna? – spytał Smok Herbowy Królewski, ściskając ofiarę za gardło.
– Nie – wychrypiał Vimes. – Wybrałem bardziej... poetyckie... rozwiązanie. Musiałem tylko... grać na czas. Czujesz... się słabo, prawda? Kto mieczem wojuje... jak to... mówią...
Uśmiechnął się.
Wampir zrobił zdziwioną minę. Odwrócił głowę i spojrzał na świece.
– Ty... wsadziłeś coś do świec? Naprawdę?
– Wiedzieliśmy, że... czosnek... będzie pachniał, ale... nasz alchemik uznał, że... jeśli wziąć wodę... święconą i nasączyć knoty... woda paruje... i zostaje sama... świętość.
Uścisk zelżał. Smok przysiadł na piętach. Jego twarz się zmieniła, wydłużyła, stała się podobna do lisiej.
Pokręcił głową.
– Nie – rzekł i tym razem to on się uśmiechnął. – Nie, to tylko słowa. Nie może działać...
– Postawisz na to swoje... nieżycie? – zapytał Vimes, rozcierając szyję. – To lepszy sposób niż... odszedł Carry.
– Próbuje pan na mnie wymusić przyznanie się do winy, panie Vimes?
– Och, przyznanie już uzyskałem. Kiedy spojrzałeś prosto na świece.
– Doprawdy? Ah-ha. Ale któż jeszcze mnie widział?
Z cienia rozległo się dudnienie, jakby odgłos dalekiego gromu.
– Ja Widziałem – oznajmił Dorfl.
Wampir spoglądał to na golema, to na Vimesa.
– Dałeś jednemu z nich głos? – zapytał.
– Tak – odparł Dorfl. Wyciągnął rękę i chwycił wampira. – Mógłbym Cię Zabić – powiedział. – Ta Możliwość Jest Dla Mnie Dostępna Jako Niezależnie Myślącej Osobie. Jednak Nie Uczynię Tego, Ponieważ Sam Jestem Swoim Właścicielem I Dokonałem Wyboru Moralnego.
– O bogowie... – mruknął pod nosem Vimes.
– To bluźnierstwo... – szepnął wampir.
Aż syknął, gdy Vimes rzucił mu spojrzenie niczym promień słońca.
– Tak mówią ludzie, kiedy pozbawieni głosu zaczynają mówić. Zabierz go stąd, Dorfl. Wsadź go do pałacowych lochów.
– Mógłbym Zignorować To Polecenie, Ale Postanawiam Je Wykonać Ze Względu Na Żywiony Szacunek Oraz Poczucie Społecznej Odpowiedzialności...
– Tak, tak. Świetnie – rzucił pospiesznie Vimes.
Smok sięgnął golema szponami, ale równie dobrze mógłby kopnąć górę.
– Żywy Czy Nieumarły, Pójdziesz Ze Mną – oznajmił Dorfl.
– Czy nie ma końca twoich zbrodni? Zrobiłeś tę rzecz policjantem? – zapytał wampir. Wyrywał się, ale Dorfl niewzruszenie wlókł go za sobą.
– Nie. Ale to interesująca sugestia, nie sądzisz? – odpowiedział Vimes.
Po chwili został sam w gęstym, aksamitnym mroku Królewskiego Kolegium.
Vetinari go wypuści, pomyślał. Bo to jest polityka. Bo on jest elementem systemu działania miasta. I pozostała jeszcze kwestia dowodów. Mam ich dosyć, żeby wykazać to sobie, ale...
Ale ja będę wiedział.
Oczywiście, będzie obserwowany i może pewnego dnia, kiedy Vetinari dojrzeje, zostanie wysłany jakiś dobry skrytobójca z drewnianym sztyletem nasączonym czosnkiem, i wszystko dokona się nocą. Tak działa polityka w tym mieście. Jak gra w szachy. Kogo obchodzi, że zginie kilka pionków?
Ja będę wiedział. I będę jedynym, który to wie, gdzieś w głębi.
Odruchowo poklepał się po kieszeniach, szukając cygara.
W ogóle bardzo trudno zabić wampira. Można go przebić kołkiem i zmienić w proch, ale dziesięć lat później kropla krwi spadnie komuś w niewłaściwym miejscu i... patrzcie, kto wrócił. Wracały częściej niż surowe brokuły.
Wiedział, że to niebezpieczne myśli. Takie myśli dręczą strażnika, kiedy po zakończeniu pościgu stoją naprzeciw siebie bez tchu on i ścigany w wąskiej szczelinie pomiędzy zbrodnią i karą.
A może ten strażnik o jeden raz za wiele oglądał cywilizację odartą ze skóry i przestał się zachowywać jak strażnik, a zaczął jak zwykła ludzka istota. Może sobie uświadomił, że brzęk cięciwy kuszy albo świst miecza mogłyby uczynić ten świat czystym...
Ale nie wolno myśleć w ten sposób, nawet o wampirach. Nawet jeśli odbierały życie innym ludziom, bo takie drobne życie nic nie znaczy i – do demona – co właściwie im możemy odebrać?
Nie można tak myśleć, ponieważ dali człowiekowi miecz i odznakę, i zmienili go tym w kogoś innego, a to znaczy, że są pewne myśli, których rozważać nie wolno.
Tylko zbrodnie dzieją się w ciemności. Kara musi być wymierzona w pełnym świetle. Na tym polega praca dobrego strażnika, jak zawsze powtarza Marchewa: zapalać świecę w ciemności.
Znalazł cygaro. Jego dłonie odruchowo podjęły teraz poszukiwanie zapałek.
Grube tomy leżały w stosach pod ścianami. Blask świec ukazywał złocone litery i połysk skóry. Wszystko w nich było: rodowody, spisy heraldyczne... „Kto jest kim” stuleci, rejestry hodowlane miasta. Ludzie stawali na nich, żeby patrzeć na innych z góry.
Nie ma zapałek...
W zakurzonej ciszy Królewskiego Kolegium Heraldycznego Vimes podniósł lichtarz i zapalił cygaro.
Kilka razy z rozkoszą wypuścił dym i w zadumie spojrzał na księgi. W jego dłoni świece skwierczały cicho i migotały.

Zegar tykał nierytmicznie. Gdy wreszcie dotarł chwiejnie do pierwszej, Vimes wstał i wszedł do Gabinetu Podłużnego.
– A, Vimes. – Vetinari uniósł wzrok znad papierów.
– Tak, sir.
Vimes złapał kilka godzin snu i nawet spróbował się ogolić.
Patrycjusz przełożył na biurku jakieś papiery.
– Ostatnia noc była chyba bardzo pracowita...
– Tak, sir.
Vimes stał na baczność. Wszyscy ludzie w mundurach mają zasady zachowania w takich sytuacjach wyryte w duszy. Na przykład trzeba patrzeć prosto przed siebie.
– Jak się zdaje, mam w celi Smoka Herbowego Królewskiego – stwierdził Patrycjusz.
– Tak, sir.
– Czytałem pański raport. Dowody są raczej słabe, moim zdaniem.
– Sir?
– Jeden z pańskich naocznych świadków nie jest nawet żywy.
– Tak, sir. Podobnie jak podejrzany. Formalnie rzecz biorąc.
– On jednak jest ważną figurą w społeczeństwie. Autorytetem.
– Tak, sir.
Vetinari przejrzał papiery. Jeden z arkuszy pokrywały czarne od sadzy odciski palców.
– Mam wrażenie, że powinienem udzielić panu pochwały, komendancie.
– Sir?
– Heroldowie z Królewskiego Kolegium Heraldycznego, a przynajmniej tego, co zostało z Królewskiego Kolegium Heraldycznego, przysłali mi informację o tym, jak mężnie zachował się pan w nocy.
– Sir?
– Wypuścił pan z klatek te wszystkie heraldyczne bestie, podniósł alarm i tak dalej. Nazwali pana ostoją spokoju i siły. Jak rozumiem, większość tych zwierząt kwateruje obecnie u pana?
– Tak, sir. Nie chciałem, żeby cierpiały, sir. Mieliśmy kilka wolnych boksów, a Keith i Roderick dobrze się czują w sadzawce. Polubiły Sybil.
Vetinari odchrząknął. Przez chwilę wpatrywał się w sufit.
– Hm... pomagał pan przy pożarze.
– Tak, sir. To obywatelski obowiązek.
– Pożarze spowodowanym przewróconą świecą, jak rozumiem, być może podczas pańskiej walki ze Smokiem Herbowym Królewskim.
– Tak przypuszczam, sir.
– Podobnie jak heroldowie.
– Czy ktoś powiedział o tym Smokowi Herbowemu Królewskiemu? – spytał niewinnie Vimes.
– Tak.
– Dobrze to zniósł, prawda?
– Bardzo krzyczał, Vimes. W sposób rozdzierający serce, jak mi powiedziano. Podobno też z jakichś powodów wygłosił kilka gróźb pod pańskim adresem.
– Postaram się umieścić go w moim mocno wypełnionym rozkładzie dnia.
– Bingly bongly biip!! – odezwał się wesoły głosik.
Vimes trzepnął dłonią po kieszeni.
Vetinari zamilkł na chwilę. Bębnił tylko palcami o blat.
– Wiele było tam pięknych starych manuskryptów, jak podejrzewam. Bezcennych, jak mi mówią.
– Tak jest, sir. Bezwartościowych z całą pewnością.
– Czy to możliwe, że nie zrozumiał pan tego, co właśnie powiedziałem, komendancie?
– Niewykluczone, sir.
– Rodowody wielu znakomitych rodzin poszły z dymem. Oczywiście, heroldowie zrobią, co tylko możliwe, a same rody także prowadzą kroniki, ale szczerze mówiąc, jak rozumiem, będzie to już tylko łatanina i zgadywanie. Niezwykle krępująca sprawa. Pan się uśmiecha, komendancie?
– To prawdopodobnie złudzenie w tym świetle, sir.
– Komendancie, zawsze uważałem, że ma pan wyraźnie antyautorytarne skłonności.
– Sir?
– I wydaje się, że zdołał je pan zachować, nawet kiedy sam pan znalazł się w kręgach elity.
– Sir?
– To już praktycznie zen.
– Sir?
– Mam wrażenie, że ledwie kilka dni źle się czułem, a panu w tym czasie udało się zirytować wszystkie ważniejsze osoby w mieście.
– Sir...
– To było „tak, sir” czy „nie, sir”, sir Samuelu?
– Po prostu „sir”, sir.
Vetinari spojrzał na inny dokument.
– Czy naprawdę uderzył pan przewodniczącego Gildii Skrytobójców pięścią?
– Tak, sir.
– Dlaczego?
– Nie miałem sztyletu, sir.
Vetinari odwrócił się gwałtownie.
– Rada Kościołów, Świątyń, Świętych Gajów i Wielkich, Groźnie Wyglądających Głazów żąda... no, kilku rzeczy, z których pewne wymagają dzikich koni. Na początek jednak chcą, żebym pana zwolnił.
– Doprawdy, sir?
– Otrzymałem łącznie siedemnaście listów żądających pańskiej odznaki. Niektórzy chcieli, żeby dołączyć do niej pewne części pańskiego ciała. Dlaczego musi pan wszystkich irytować?
– Myślę, że to wrodzony talent, sir.
– Ale co pan właściwie chciał osiągnąć?
– No więc, sir, skoro pan pyta, to odkryliśmy, kto zamordował ojca Tubelceka i pana Hopkinsona, i kto podawał panu truciznę, sir. – Vimes przerwał na chwilę. – Dwa z trzech to niezły wynik, sir.
Vetinari znowu zajrzał do papierów.
– Właściciele zakładów, skrytobójcy, kapłani, rzeźnicy... wydaje się, że doprowadził pan do furii większość liczących się osób w tym mieście. – Westchnął. – Doprawdy, nie mam chyba wyboru. Od tego tygodnia podnoszę panu pensję.
Vimes zamrugał.
– Sir?
– Nic przesadnego. Dziesięć dolarów miesięcznie. I spodziewam się, że na komendzie Straży Miejskiej będą potrzebowali nowej tarczy do strzałek. Zwykle potrzebują, jeśli sobie dobrze przypominam.
– To Detrytus – odparł Vimes; jego mózg nie potrafił wymyślić niczego innego prócz szczerego wyjaśnienia. – Rozbija je.
– No tak. A skoro już mowa o rozbijaniu, Vimes, zastanawiam się, czy ten pański kryminologiczny geniusz mógłby mi pomóc w rozwiązaniu pewnej zagadki, jaką odkryliśmy dziś rano.
Patrycjusz wstał i ruszył do schodów.
– Tak, sir? Co to takiego, sir? – Vimes podążył za nim w dół.
– To w Sali Szczurów, Vimes.
– Rzeczywiście, sir?
Vetinari pchnął podwójne drzwi.
– Voilà – powiedział.
– To jakiś instrument muzyczny, prawda?
– Nie, komendancie. Słowo to oznacza: „Co to takiego jest na stole?” – rzucił ostrym tonem Vetinari.
Vimes się rozejrzał. W sali nie było nikogo. Długi mahoniowy stół był pusty.
Jeśli nie liczyć topora. Tkwił wbity w drewno tak głęboko, że niemal rozszczepił blat na całej długości.
– To jest topór – stwierdził Vimes.
– Niesamowite – rzekł Vetinari. – Przecież miał pan ledwie moment, żeby to zbadać. Ale dlaczego tu jest?
– Trudno powiedzieć, sir.
– Według zeznań służących, sir Samuelu, przyszedł pan do pałacu o szóstej rano...
– Zgadza się, sir. Chciałem sprawdzić, czy ten drań siedzi bezpiecznie w celi, sir. No i czy wszystko jest w porządku, oczywiście.
– Nie wchodził pan do tego pomieszczenia?
Nieruchomy wzrok Vimesa skierowany był w horyzont.
– Dlaczego miałbym to robić, sir?
Patrycjusz trącił drzewce topora. Zawibrowało delikatnie.
– O ile wiem, rada miejska spotkała się dziś rano w tej sali. W każdym razie przyszli tutaj rano. Poinformowano mnie, że bardzo szybko opuścili pomieszczenie. I wyglądali podobno na bardzo zdenerwowanych.
– Może któryś z nich to zrobił, sir?
– Naturalnie, istnieje taka możliwość – przyznał Vetinari. – Przypuszczam, że nie zdoła pan znaleźć na toporze któregoś z tych pańskich słynnych śladów?
– Raczej nie, sir. Za dużo jest na nim odcisków palców.
– Byłoby straszne, nieprawdaż, gdyby ludzie pomyśleli, że mogą brać prawo we własne ręce...
– Nie ma obawy, sir. Za mocno je trzymam.
Vetinari raz jeszcze puknął w topór.
– Niech mi pan powie, sir Samuelu, czy mówi panu coś zdanie: Quis custodiet ipsos custodes?
Tego wyrażenia używał czasem Marchewa, ale Vimes nie był w nastroju do przyznawania się do czegokolwiek.
– Trudno powiedzieć, sir. Chodzi o jakiś deser, prawda?
– To znaczy: „Kto pilnuje samych strażników”, sir Samuelu.
– Aha.
– I co?
– Sir?
– Kto pilnuje straży, zastanawiam się.
– Och, to proste. Pilnujemy siebie nawzajem.
– Doprawdy? Intrygująca myśl...
Patrycjusz wyszedł z sali do głównego holu. Vimes maszerował za nim.
– Jednakże – stwierdził Vetinari – dla zachowania spokoju w mieście golem musi zostać zniszczony.
– Nie, sir.
– Pozwoli pan, że powtórzę tę instrukcję.
– Nie, sir.
– Jestem przekonany, że wydałem panu rozkaz, komendancie. Wyraźnie czułem, jak moje wargi się poruszają.
– Nie, sir. On jest żywy, sir.
– Jest zrobiony z gliny, Vimes.
– Jak my wszyscy, sir. Według tych broszur, które rozdaje funkcjonariusz Wizytuj. Poza tym on sam uważa, że jest żywy, a dla mnie to całkiem wystarczy.
Patrycjusz skinął ręką w stronę schodów i swojego gabinetu pełnego papierów.
– Mimo to, komendancie, otrzymałem nie mniej niż dziewięć oficjalnych pism od najważniejszych osobistości religijnych, stwierdzających, że jest abominacją.
– Rozumiem, sir. Przeanalizowałem ten punkt widzenia, sir, i doszedłem do następującego wniosku: dupki, cała ta banda.
Patrycjusz na moment zasłonił dłonią usta.
– Sir Samuelu, jest pan twardym negocjatorem. Z pewnością potrafi pan czasem ustąpić.
– Trudno powiedzieć, sir. – Vimes podszedł do głównych drzwi i otworzył je. – Mgła się rozwiała, sir – oznajmił. – Są jeszcze niewielkie chmury, ale widać stąd wszystko aż do Mosiężnego Mostu...
– Do czego pan użyje tego golema?
– Nie „użyję”, sir. Zatrudnię go. Pomyślałem, że przyda się do utrzymywania porządku.
– Strażnik?
– Tak jest, sir. Nie słyszał pan, sir? Golemy wykonują wszystkie brudne prace.
Vetinari przez chwilę patrzył, jak komendant Vimes odchodzi, i westchnął.
– On tak lubi dramatyczne wyjścia – powiedział.
– Istotnie, panie – zgodził się Drumknott, który bezgłośnie pojawił się u jego ramienia.
– Ach, Drumknott. – Vetinari wyjął z kieszeni spory kawałek świecy i wręczył go sekretarzowi. – Pozbądź się tego jakoś bezpiecznie, dobrze?
– Panie?
– To świeca z wczorajszej nocy.
– Niewypalona, panie? Przecież sam widziałem w lichtarzu ogarek...
– Ależ oczywiście. Odciąłem mały kawałek i zapaliłem na chwilę knot. Nie mogłem pozwolić, by nasz dzielny policjant się domyślił, że rozwiązałem tę zagadkę. Przecież tak bardzo się starał i tak dobrze się bawił, będąc... no, będąc Vimesem. Nie jestem tak całkiem bez serca.
– Ależ panie, mogłeś załatwić tę sprawę dyplomatycznie! A zamiast tego on pakował się wszędzie, przewracał wszystko do góry nogami, wielu ludzi rozzłościł albo nastraszył...
– Rzeczywiście? Coś podobnego... No, no...
– Aha – powiedział Drumknott.
– No właśnie.
– Czy życzysz sobie, panie, by naprawić stół w Sali Szczurów?
– Nie, Drumknott, zostaw ten topór, gdzie jest. Myślę, że będzie... interesującą ciekawostką.
– Czy mogę coś zauważyć, panie?
– Oczywiście – zgodził się Vetinari, patrząc, jak Vimes mija bramę pałacu.
– Przyszło mi do głowy, sir, że gdyby komendant Vimes nie istniał, musiałby go pan stworzyć.
– A wiesz, Drumknott, właściwie myślę, że to zrobiłem.

– Ateizm To Także Postawa Religijna – zahuczał Dorfl.
– Wcale nie! – zaprotestował funkcjonariusz Wizytuj. – Ateizm to zaprzeczenie istnienia boga!
– A Zatem Postawa Religijna. W Samej Rzeczy Bowiem Szczery Ateista Myśli O Bogu Bezustannie, Choć Istotnie W Terminach Negacji. Zatem Ateizm Jest Formą Wiary. Gdyby Ateista Naprawdę Nie Wierzył, Nie Przejmowałby Się Lub Nie Przejmowałaby Się Zaprzeczaniem.
– Czytałeś broszury, które ci przyniosłem? – zapytał podejrzliwie Wizytuj.
– Tak. Wiele Z Nich Nie Ma Żadnego Sensu. Ale Chętnie Przeczytałbym Więcej.
– Naprawdę? – Oczy Wizytuja rozbłysły. – Naprawdę chcesz więcej broszur?
– Tak. Są W Nich Liczne Tezy, Które Chciałbym Przedyskutować. Jeśli Znasz Jakichś Kapłanów, Z Radością Podjąłbym Z Nimi Dysputę.
– Dobrze już, wystarczy – przerwał im sierżant Colon. – Złożysz tę nieszczęsną przysięgę, Dorfl, czy nie?
Dorfl uniósł dłoń wielkości łopaty.
– Ja, Dorfl, W Trakcie Poszukiwania Bóstwa, Którego Istnienie Przetrwa Racjonalną Argumentację, Przysięgam Na Chwilowe Zasady Osobiście Wyznawanego Systemu Moralnego...
– Naprawdę chcesz więcej tych broszur? – upewnił się funkcjonariusz Wizytuj.
– Tak.
– O mój boże! – Wizytuj zalał się łzami. – Nikt mnie jeszcze nigdy nie poprosił o nowe broszury.
Colon obejrzał się, wyczuwając, że Vimes ich obserwuje.
– Nic z tego nie będzie, sir – powiedział. – Od godziny próbuję go zaprzysiąc, a ciągle zaczynamy się kłócić o przysięgi i różne takie...
– Chcesz zostać strażnikiem, Dorfl? – zapytał Vimes.
– Tak.
– Dobrze. Dla mnie to jak przysięga. Daj mu odznakę, Fred. A to dla ciebie, Dorfl: zaświadczenie, że jesteś oficjalnie żywy. Na wypadek gdybyś miał jakieś problemy. No wiesz... z ludźmi.
– Bardzo Dziękuję – rzekł z powagą golem. – Gdybym Kiedyś Czuł, Że Nie Jestem Żywy, Wyjmę To I Przeczytam.
– Jakie są twoje obowiązki? – spytał Vimes.
– Służyć Społeczeństwu, Chronić Niewinnych I Solidnie Szturchać Pośladki, Sir.
– Szybko się uczy, co? – ucieszył się Colon. – Nawet mu nie mówiłem o tym ostatnim.
– Ludziom się to nie spodoba – zauważył Nobby. – Taki golem jako strażnik nie będzie popularny.
– Jaka Jest Lepsza Praca Dla Tego, Który Ukochał Wolność, Niż Funkcja Strażnika? Prawo Jest Sługą Wolności. Wolność Bez Ograniczeń To Tylko Słowo – oznajmił grzmiącym głosem Dorfl.
– Coś ci powiem – rzekł Colon. – Jak nic z tego nie wyjdzie, zawsze możesz znaleźć robotę przy wypieku ciasteczek szczęścia.
– Wiecie, to zabawne – wtrącił Nobby. – W ciasteczkach szczęścia nigdy nie znajduje się złej wróżby. Zauważyliście? Nigdy nie napiszą czegoś w stylu „O rany, ułoży ci się naprawdę fatalnie”. Znaczy, to nigdy nie są ciasteczka nieszczęścia.
Vimes zapalił cygaro i machnął zapałką, by ją zgasić.
– Przyczyną jest jedna z fundamentalnych sił napędowych wszechświata, kapralu.
– Jaka? Że niby ludzie, którzy czytają wróżby z ciasteczek szczęścia, to szczęściarze?
– Nie. Taka, że ludzie, którzy sprzedają ciasteczka szczęścia, chcą je nadal sprzedawać. Chodźmy, funkcjonariuszu Dorfl. Pójdziemy się przejść.
– Jest sporo korespondencji, sir – przypomniał Colon.
– Powiedzcie kapitanowi Marchewie, żeby ją przejrzał – odparł Vimes już od drzwi.
– Jeszcze się nie zjawił, sir.
– Listy zaczekają.
– Tak jest, sir.
Colon usiadł za biurkiem. To dobre miejsce, uznał. Bez najmniejszej nawet szansy na kontakt z Naturą. Dziś rano przeprowadził jedną z rzadkich rozmów z panią Colon i stanowczo wyjaśnił, że nie jest już zainteresowany zbliżeniem się do ziemi, ponieważ był już tak blisko, jak to tylko możliwe, i odkrył, że jest brudna. Solidna, gruba warstwa bruku, stwierdził, to minimalna odległość, na jaką skłonny jest zbliżyć się do Natury. A poza tym Natura okazała się lepka i śliska.
– Idę na służbę – poinformował Nobby. – Kapitan Marchewa kazał mi się zająć prewencją przy ulicy Zapiekanki Brzoskwiniowej.
– A jak masz to robić? – zdziwił się Colon.
– Powiedział: Trzymaj się z daleka.
– Nobby, a o co chodzi z tym, że niby nie jesteś jednak lordem? – zapytał Colon ostrożnie.
– Chyba mnie wylali – odparł Nobby. – I dobrze. To jaśniepańskie żarcie jest takie sobie, a drinki to zwykłe siki.
– To miałeś szczęście, że ci się udało wyrwać. Nie będziesz już musiał oddawać swoich ubrań ogrodnikom i w ogóle.
– No. Po prawdzie to żałuję, że im powiedziałem o tym pierścieniu.
– Pewno. Oszczędziłbyś sobie kłopotów – zgodził się Colon.
Nobby splunął na odznakę i pracowicie wytarł ją o rękaw.
Dobrze, westchnął w duchu, że im nie powiedziałem o tiarze, diademie i trzech złotych medalionach.

– Dokąd Zmierzamy? – spytał Dorfl, gdy spacerowym krokiem przechodzili po Mosiężnym Moście.
– Pomyślałem, że może powoli wprowadzę cię w obowiązki strażnicze w pałacu – odparł Vimes.
– Aha. To Tam, Gdzie Straż Pełni Także Funkcjonariusz Wizytuj, Mój Nowy Przyjaciel.
– Znakomicie.
– Chciałbym Zadać Pytanie – oznajmił golem.
– Tak?
– Rozbiłem Kołowrót, Ale Golemy Go Naprawiły. Dlaczego? Wyprowadziłem Też Zwierzęta, Ale One Tylko Niemądrze Kręciły Się Po Ulicach. Niektóre Wróciły Nawet Do Zagród Przy Rzeźni. Dlaczego?
– Witaj w świecie, funkcjonariuszu Dorfl.
– Czy Wolność Jest Przerażająca?
– Ty to powiedziałeś.
– Mówisz Ludziom: Zrzućcie Łańcuchy, A Oni Wykuwają Dla Siebie Nowe?
– Owszem, wydaje się, że to podstawowa ludzka działalność.
Dorfl zastanawiał się nad tym przez chwilę.
– Tak – rzekł w końcu. – Rozumiem Dlaczego. Wolność To Tak, Jakby Mieć Otworzony Czubek Głowy.
– Muszę wam uwierzyć na słowo, funkcjonariuszu.
– Będziecie Mi Płacić Dwa Razy Więcej Niż Innym Strażnikom – zakomunikował golem.
– Będziemy?
– Tak. Nie Sypiam. Mogę Pracować Bez Przerwy. To Świetny Interes. Nie Potrzebuję Wolnych Dni, Żeby Pochować Swoją Babcię.
Jak szybko się uczą, pomyślał Vimes.
– Ale masz swoje dni święte, prawda? – zapytał.
– Albo Wszystkie Dni Są Święte, Albo Żaden. Jeszcze Nie Zdecydowałem.
– Tego... A po co ci pieniądze, Dorfl?
– Będę Oszczędzał I Kupię Golema Klutza, Który Pracuje W Fabryce Pikli, I Oddam Go Jemu Samemu. Potem Razem Będziemy Zarabiać I Oszczędzać Na Golema Bobkesa Ze Składu Węgla; Trzech Nas Będzie Pracować, Aż Kupimy Golema Shmatę, Który Trudzi Się W Siedmiodolarowej Pracowni Krawieckiej Przy Ulicy Zapiekanki Brzoskwiniowej; Następnie Wszyscy Czterej...
– Niektórzy mogliby próbować raczej uwolnić swych towarzyszy siłą, drogą krwawej rewolucji – zauważył Vimes. – Oczywiście, nie sugeruję nic takiego, w żadnym razie.
– Nie. To By Była Kradzież. Jesteśmy Kupowani I Sprzedawani. A Zatem Wykupimy Się, By Być Wolni. Poprzez Naszą Pracę. Nikt Inny Tego Dla Nas Nie Zrobi. Uczynimy To Sami.
Vimes uśmiechnął się. Chyba żadna inna rasa na całym świecie nie żądałaby pokwitowania za swoją wolność. Pewnych rzeczy zwyczajnie nie da się zmienić.
– Oho – rzekł. – Jacyś ludzie chcą z nami porozmawiać.
Do mostu zbliżał się spory tłumek przybrany w szare, czarne i żółte szaty. Tworzyli go kapłani. Wyglądali na zagniewanych. Kiedy przeciskali się i przepychali między ludźmi, spięło się nawet ze sobą kilka aureoli.
Na czele szedł Hughnon Ridcully, pierwszy kapłan Ślepego Io, pełniący funkcję najbliższą chyba religijnego rzecznika miasta. Zauważył Vimesa i pospieszył ku niemu, groźnie wznosząc palec.
– Posłuchaj no, Vimes – zaczął i urwał. Zobaczył Dorfla. – To jest to? – zapytał.
– Jeśli chodzi o golema, to jest on. Funkcjonariusz Dorfl, wasza wielebność.
Dorfl z szacunkiem dotknął hełmu.
– Czym Możemy Służyć? – zapytał.
– Tym razem przesadziłeś, Vimes! – oświadczył Ridcully, ignorując pytanie golema. – Posunąłeś się za daleko! Pozwoliłeś, żeby ta rzecz mówiła, a przecież nawet nie jest żywa!
– Ma być rozbita!
– Bluźnierstwo!
– Ludzie na to nie pozwolą!
Ridcully obejrzał się na kapłanów.
– Ja mówię – przypomniał. Po czym wrócił do Vimesa. – To się kwalifikuje jako straszliwa profanacja i oddawanie czci idolom...
– Nie oddaję mu czci. Ja tylko go zatrudniam – odparł Vimes, który całkiem dobrze się bawił. – Jest bardzo przydatny. – Nabrał tchu. – A jeśli szukacie czegoś, co jest straszliwą profanacją...
– Przepraszam – wtrącił Dorfl.
– Nie słuchamy cię! – zawołał kapłan. – Nie jesteś żywy!
Dorfl kiwnął głową.
– Stwierdzenie To Jest Zasadniczo Prawdziwe.
– Widzicie? Sam się przyznał!
– Proponuję, Żebyście Wzięli Mnie, Rozbili, Odłamki Roztłukli Na Kawałki, A Kawałki Roztarli Na Proszek, Po Czym Przemielili Je Na Najdrobniejszy Z Możliwych Pył. Wierzę Wam, Że Nie Znajdziecie W Nim Nawet Jednego Atomu Życia...
– To prawda! Tak zróbmy!
– Jednakże, Aby W Pełni Przetestować Tezę, Jeden Z Was Musi Zgodzić Się Poddać Temu Samemu Procesowi.
Zapadła cisza.
– To nie fair – stwierdził po chwili jeden z kapłanów. – Przecież potem wystarczy ulepić cię z tego pyłu i wypalić, a znowu będziesz żywy...
Tym razem milczenie trwało dłużej.
– Czy tylko mnie się tak wydaje – rzekł w końcu Ridcully – czy stąpamy tu po śliskim teologicznym gruncie?
I znów cisza.
– Czy to prawda – odezwał się inny kapłan – że mówiłeś, iż uwierzysz w każde bóstwo, którego istnienie da się wykazać metodą logicznej dyskusji?
– Tak.
Vimesa ogarnęło niejasne przeczucie co do najbliższej przyszłości. Odsunął się od Dorfla na kilka kroków.
– Przecież bogowie w oczywisty sposób istnieją – rzekł kapłan.
– Nie Jest To Ewidentne.
Błyskawica przebiła chmury i trafiła w hełm Dorfla. Strzelił ogień, a potem dało się słyszeć kapanie – to stopiony pancerz golema ściekał w kałużę u jego rozgrzanych do białości stóp.
– Nie Nazwałbym Tego Rozstrzygającym Argumentem – stwierdził spokojnie Dorfl spośród kłębów dymu.
– Ale zwykle robił wrażenie na słuchaczach – wtrącił Vimes. – Aż do teraz.
Pierwszy kapłan Ślepego Io odwrócił się do kolegów.
– W porządku, chłopcy, nie ma potrzeby...
– Ale Offler jest mściwym bóstwem – oznajmił stojący z tyłu kapłan.
– Cynglem jest i tyle – stwierdził Ridcully.
Kolejna błyskawica przemknęła zygzakiem, lecz kilka stóp nad kapeluszem pierwszego kapłana skręciła pod kątem prostym, by uziemić się w drewnianym hipopotamie, który pękł na dwie części. Kapłan uśmiechnął się z wyższością i spojrzał na golema, który stygł, trzeszcząc cicho.
– Chcesz zatem powiedzieć, że zaakceptujesz istnienie dowolnego boga tylko wtedy, jeśli da się je wykazać w dyskusji?
– Tak.
Ridcully zatarł ręce.
– To dla mnie żaden problem, ceramiczny kolego – rzekł. – Na początek weźmy...
– Przepraszam Bardzo – przerwał mu Dorfl. Schylił się i podniósł swoją odznakę. Błyskawica nadała jej interesujący, nadtopiony kształt.
– Co robisz? – spytał Ridcully.
– Gdzieś W Mieście Popełniana Jest Zbrodnia – wyjaśnił Dorfl. – Ale Kiedy Nie Będę Na Służbie, Chętnie Podejmę Dyskusję Z Kapłanem Najgodniejszego Z Bogów.
Odwrócił się i ruszył przez most. Vimes skinął kapłanom na pożegnanie i poszedł za nim.
Pozbieraliśmy go i wypaliliśmy w ogniu, myślał. Nie ma w głowie żadnych słów prócz tych, które sam postanowił tam umieścić. I nie jest zwyczajnym ateistą, ale ateistą ceramicznym. Ognioodpornym!
Zapowiadał się miły dzień.
Za nimi na moście zaczynała się bójka.

Angua pakowała się. A raczej rezygnowała z pakowania. Zawiniątko nie może być za ciężkie, skoro będzie je niosła w ustach. Ale trochę pieniędzy (niedużo – nie będzie zbyt często kupować jedzenia) i zmiana ubrania (na te okazje, kiedy ubranie będzie jej potrzebne) nie zajmowały dużo miejsca.
– Buty to pewien problem – stwierdziła głośno.
– Może gdybyś związała razem sznurówki, mogłabyś je nieść na szyi? – zaproponowała Cheri, siedząca na wąskim łóżku.
– Niezły pomysł. Chcesz wziąć te sukienki? Jakoś nigdy nie zaczęłam w nich chodzić. Można je poskracać.
Cheri chwyciła je w obie ręce.
– Ta jest z jedwabiu!
– Jest chyba dość materiału, żebyś mogła uszyć po dwie z jednej.
– Nie będzie ci przeszkadzać, jeśli się nimi podzielę? Bo wiesz, niektórzy chłopcy... dziewczęta z komendy... – Cheri rozkoszowała się słowem „dziewczęta” – zaczynają się zastanawiać...
– Roztopią swoje hełmy, co?
– Ależ nie. Ale może udałoby się je przekuć w bardziej atrakcyjne kształty. Ehm...
– Tak?
– No... – Cheri poruszyła się niepewnie. – Nigdy tak naprawdę nikogo nie zjadłaś, prawda? No wiesz... Rozgryzanie kości i te rzeczy...
– Nie.
– Bo słyszałam, że mój daleki kuzyn został pożarty przez wilkołaki. Miał na imię Sfen.
– Nikogo takiego sobie nie przypominam – zapewniła Angua.
Cheri spróbowała się uśmiechnąć.
– No to w porządku – powiedziała.
– To chyba nie będzie ci potrzebna ta srebrna łyżeczka w kieszeni – zauważyła Angua.
Cheri rozdziawiła usta. A potem słowa zaczęły wydobywać się z nich jedno przez drugie.
– Eee... Sama nie wiem, jak się tam dostała, pewnie mi wpadła przy zmywaniu, oj, naprawdę nie chciałam...
– Mnie to nie przeszkadza, słowo. Przyzwyczaiłam się.
– Ale naprawdę nie myślałam, że ty...
– Posłuchaj, żebyśmy się dobrze zrozumiały. To nie jest tak, że nie chcę. To jest tak, że chcę, ale tego nie robię.
– Właściwie wcale nie musisz odchodzić...
– Sama nie wiem, czy potrafię traktować straż poważnie i... i czasami już mi się wydaje, że Marchewa wreszcie mnie poprosi... no i nigdy nic z tego nie wychodzi. Wiesz, idzie o te jego wieczne założenia o wszystkim... Rozumiesz? Dlatego lepiej, żebym odeszła teraz – skłamała Angua.
– Czy Marchewa nie spróbuje cię zatrzymać?
– Spróbuje, ale co mógłby mi powiedzieć?
– Zmartwi się.
– Tak. – Angua rzuciła na łóżko następną sukienkę. – A potem mu przejdzie.
– Hrolf Udgryzjel zaprosił mnie na spacer – oznajmiła zawstydzona Cheri, wpatrując się w podłogę. – A jestem prawie pewna, że to mężczyzna.
– Cieszę się.
Krasnoludka wstała.
– Odprowadzę się do komendy. Potem mam służbę.
Były już w połowie ulicy Wiązów, kiedy nad głowami przechodniów zobaczyły ramiona i głowę Marchewy.
– Chyba chce się z tobą zobaczyć – domyśliła się Cheri. – Może lepiej sobie pójdę?
– Za późno...
– O, dzień dobry, kapralu panno Tyłeczek! – zawołał wesoło Marchewa. – Witaj, Anguo! Szedłem się z tobą spotkać, ale najpierw, oczywiście, musiałem napisać list do domu.
Zdjął hełm i odgarnął włosy.
– No... – zaczął.
– Wiem, o co chcesz zapytać – przerwała mu Angua.
– Wiesz?
– Wiem, że o tym myślałeś. A ty wiedziałeś, że myślę, żeby pójść sobie...
– To było oczywiste, prawda?
– I odpowiedź brzmi: nie. Chciałabym, żeby mogła brzmieć: tak.
Marchewa osłupiał.
– Nigdy nie przyszło mi do głowy, że powiesz: nie. Znaczy, dlaczego niby?
– Na bogów, zadziwiasz mnie – powiedziała. – Naprawdę.
– Pomyślałem, że też będziesz miała ochotę – tłumaczył Marchewa. Westchnął. – Co tam... To nie takie ważne.
Angua poczuła się tak, jakby ktoś podciął jej nogi.
– Nieważne? – powtórzyła.
– No wiesz, owszem, byłoby miło, ale przecież nie będę się z tego powodu męczył po nocach.
– Nie?
– No nie. Oczywiście, że nie. Masz przecież inne zajęcia. Rozumiem. Myślałem tylko, że ci się spodoba. Ale sam się tym zajmę.
– Co? Jak chcesz...? – Angua urwała nagle. – O czym ty mówisz, Marchewa?
– O Muzeum Chleba Krasnoludów. Obiecałem siostrze pana Hopkinsona, że pomogę w porządkach. No wiesz, trzeba wszystko posortować. Nie powodzi jej się najlepiej i pomyślałem, że muzeum mogłoby na siebie zarabiać. Tak między nami, niektóre eksponaty powinny być lepiej prezentowane, ale niestety, stary Hopkinson nie lubił zmian. Jestem przekonany, że krasnoludy ustawiałyby się w kolejkach, gdyby tylko wiedziały o muzeum; wielu młodych powinno lepiej poznać swoje historyczne dziedzictwo. Wystarczy porządnie odkurzyć i parę razy machnąć pędzlem, a wszystko zacznie całkiem inaczej wyglądać, zwłaszcza starsze bochenki. Uznałem, że mogę na to poświęcić kilka wolnych dni. I myślałem, że poprawi ci to humor, ale rozumiem, że nie każdy interesuje się chlebem.
Angua patrzyła na niego. Było to spojrzenie, jakie Marchewa ściągał dość często. Badało wszystkie rysy jego twarzy, szukając najmniejszego znaku, że to żart. Długotrwały i wyrafinowany żart kosztem wszystkich. Każda cząstka jej ciała wiedziała, że nie może być inaczej – ale żaden ruch, żadne drgnienie tego nie potwierdzały.
– Tak – przyznała słabym głosem, wciąż obserwując jego twarz. – Myślę, że można z tego zrobić małą kopalnię złota.
– Muzea w dzisiejszych czasach muszą być o wiele ciekawsze. A wiesz, jest tam cały zbiór herbatników partyzanckich, nawet nieskatalogowanych. I kilka bardzo wczesnych przykładów precli obronnych.
– Coś podobnego. A może wymalujemy wielki szyld „Poznaj chleb krasnoludów”?
– Na krasnoludy to raczej nie podziała – stwierdził Marchewa, nieczuły na sarkazm. – Znajomość z chlebem krasnoludów jest zwykle krótka. Ale widzę, że pobudziło to twoją wyobraźnię.
Muszę odejść, myślała Angua, kiedy szli razem ulicą. Wcześniej czy później on zrozumie, że nic z tego nie będzie. Wilkołaki i ludzie... Oboje mamy zbyt wiele do stracenia. Wcześniej czy później będę musiała go zostawić.
Ale – po co myśleć o więcej niż jednym dniu naraz? – niech to będzie jutro.
– Chcesz te sukienki z powrotem? – spytała z tyłu Cheri.
– Może jedną czy dwie...