Wyspa
Author: Aldous Huxley
Date: 2019-08-02T22:00:00+00:00
Description: „Wyspa” to ostatnia powieść Aldousa Huxleya, uważana przez samego Autora za dzieło jego życia. W książce tej Huxley kontruje ironiczną wizję naszych czasów, którą namalował we wcześniejszym „Nowym Wspaniałym Świecie”. W miejsce ponurej satyry Wyspa oferuje idylliczny obraz społeczności żyjącej w izolacji, rządzącej się prawami wyprowadzonymi z głębokich przemyśleń filozofii Wschodu. Huxley zaskakuje trafnością niektórych ze swoich przewidywań. Bawi kontrowaniem konsumpcyjnego Zachodu w stosowanej przez wyspiarzy psychologii społecznej i edukacji. W końcu - szokuje antydewocjonalnością i radyka
Publisher: Wydawnictwo Cień Kształtu

Copyright © 1990 by Laura Huxley, OCT16 1990 FF 494—475

Copyright © 2004 for Polish translation by Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w żaden inny sposób reprodukowana lub odczytywana w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Gdańskiego Wydawnictwa Psychologicznego.

Wydanie pierwsze

Edytor: Anna Switajska Redaktor prowadzący: Sylwia Kot

Redakcja polonistyczna: Kazimierz Swietlikowski Korekta: Magda Witucka

Projekt i opracowanie graficzne: Joanna Kwiatkowska

Wskazówki dla bibliotekarzy:

1/ literatura piękna 2/ psychologia

ISBN 83-89574-46-2

Opracowanie wersji elektronicznej z wykorzystaniem materiałów H.B.

lesiojot

Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne sp. z o.o.

ul. Bema 4/la, 81-753 Sopot
tel./fax 058/551-61-04, 551-11-01
e-mail: gwp@gwp.pl
http://www.gwp.pl

Spis treści

Strona tytułowa
Karta redakcyjna
Motto

Dedykacja

Od tłumacza
Rozdział 1
Rozdział 2
Rozdział 3
Rozdział 4
Rozdział 5
Rozdział 6
Rozdział 7
Rozdział 8
Rozdział 9
Rozdział 10
Rozdział 11
Rozdział 12
Rozdział 13
Rozdział 14
Rozdział 15

Objaśnienie terminów religii Wschodu występujących w książce

Przypisy

Kształt ideału wolno sobie wymarzyć, jak się komu podoba,

trzeba jednak wystrzegać się niemożliwości.

Arystoteles

Dla Laury.

Od tłumacza

W tekście przekładu w wyrazach pochodzących z sanskrytu zastosowano transkrypcję fonetyczną, bliską polskiej ortografii. Powtarzające się terminy religii Wschodu wyjaśnia załączony mały glosariusz, w którym obok transkrypcji fonetycznej dla niektórych haseł podano dodatkowo pisownię oryginału.

Przekład cytatów z Pisma Świętego podano za Biblię Tysiąclecia, wydanie IV, Pallotinum, Poznań-Warszawa 1988.

W przekładzie zaniechałem retuszu, jakim byłoby usunięcie anachronizmów w obrazie świata, nieuchronnych z racji różnic politycznych i innych pomiędzy czasem powstania książki, który pewne uwagi autora w tekście oryginału pozwalają datować na rok 1961, a współczesnością. Przykładem takiego anachronizmu są dane statystyczne, jak cytowana w Wyspie wielkość populacji świata: w książce mówi się o ówczesnych trzech miliardach, a nie o obecnej liczbie ludności.

Przypisy zamieszczone w książce są przypisami tłumacza , te zawierające przekład wtrąceń obcojęzycznych – korektorki..

Sławomir J. Białostocki

Rozdział 1

– Uwaga – ni stąd, ni zowąd odezwał się głos, brzmiący jak obój, który jakimś cudem nauczył się wymawiania wyrazów. – Uwaga – powtórzył głos nosowo, na jednej, wysokiej nucie. – Uwaga.

Leżący jak trup na kupie zeschłych liści Will Farnaby, w podartym i ubłoconym ubraniu, ze zmierzwionym włosem, posiniaczoną i groteskowo wysmarowaną twarzą, ocknął się nagle. To Molly go wołała: „Czas wstawać. Już pora się ubierać. Nie wolno się spóźnić do biura”.

– Dzięki, kochanie – powiedział i usiadł. Ostry jak sztylet ból dźgnął go w prawe kolano. Więcej bólu, choć innego rodzaju, odezwało się jednocześnie w jego plecach, ramionach i w jego czole.

– Uwaga – upierał się ten sam głos, bez najmniejszej zmiany intonacji. Will uniósł się, wspierając na łokciu, rozejrzał i ze zdumieniem stwierdził, że nie widzi ani szarej tapety, ani żółtych firanek swej londyńskiej sypialni, a tylko leśną polankę, pokrytą wydłużonymi cieniami drzew, jakie rzuca padające ukośnie światło wczesnego poranka.

– Uwaga?

Dlaczego ona powiedziała „Uwaga”?

– Uwaga, uwaga – natarczywie powtarzał głos. Jak dziwacznie?! Jak bez sensu!

– Molly? – zapytał. – Molly?

To imię rozjaśniło mu w głowie. W dołku odezwało się raptem dobrze znane, parszywe poczucie winy. Czul woń formaldehydu, widział tę dziarską pielęgniarkę pędzącą przed nim zielonym korytarzem, słyszał szelest jej wykrochmalonego fartucha. Mówiła „numer pięćdziesiąt pięć”, zatrzymywała się i otwierała białe drzwi. Wchodził, a w środku na białym, wysokim łóżku leżała Molly. Molly z twarzą w połowie niewidoczną spod bandaży i czeluścią szeroko otwartych ust. Wołał: „Molly, Molly” – i głos mu się łamał. Zaczynał płakać i wołać błagalnie: „Moje kochanie!”. Nie było odpowiedzi. Z rozdziawionych ust wydobywał się tylko płytki, chrapliwy oddech. I znów, i jeszcze raz. „Moje kochanie, moje kochanie...” I wtedy ręka, którą trzymał, nieoczekiwanie powracała na chwilę do życia. Potem znowu zamierała.

– To ja – mówił. – To ja, Will.

Palce drgały ponownie. Powoli, najwyraźniej z największym wysiłkiem zamykały się na jego dłoni, ściskały ją przez chwilę, a potem znowu opadały bez życia.

– Uwaga – zawołało coś tym głosem niepodobnym do ludzkiego. – Uwaga.

To przecież był wypadek – pośpiesznie zapewniał sam siebie. Na mokrej drodze samochód wpadł w poślizgu i przeskoczył za ciągłą, białą linię. Coś takiego ciągle się przecież zdarza. W gazetach pełno jest wzmianek o podobnych wypadkach, on sam sporządzał dziesiątki takich doniesień. „Matka z trójką dzieci giną w czołowym zderzeniu...” Ale nie o to chodzi. Chodzi o to, że kiedy go spytała, czy to naprawdę koniec, odpowiedział: tak. Chodzi o to, że w niespełna godzinę po tym, jak wyszła na deszcz, kończąc tamtą haniebną dla niego rozmowę, Molly leżała w karetce pogotowia, umierająca.

Nie patrzył na nią, kiedy odwróciła się, żeby wyjść. Nie miał odwagi. Mógłby nie znieść jeszcze jednego spojrzenia na jej bladą, ściągniętą cierpieniem twarz. Podniosła się z krzesła i szła powoli przez pokój, odchodząc jednocześnie z jego życia. Czy powinien był ją zatrzymać, prosić o przebaczenie, mówić, że wciąż ją kocha? Ale czy kiedykolwiek ją kochał?

– Uwaga – gadający obój przywoływał go do porządku po r az setny.

No właśnie, czy kiedyś kochał ją naprawdę?

Zapamiętał jej szept: „Żegnaj, Will”, kiedy odwróciła się na progu. A potem – to ona, ona naprawdę powiedziała szeptem płynącym z głębi serca: „Wciąż cię kocham, Will. Mimo wszystko”.

Chwilę potem niemal bezszelestnie zamknęły się za nią drzwi. Delikatny, suchy trzask zamka i poszła sobie.

Skoczył wtedy na równe nogi, dopadł drzwi wejściowych, otworzył je i przysłuchiwał się jej krokom, cichnącym na schodach. Znajomy zapach perfum wisiał w powietrzu, rozpływając się wolno, lecz nieuchronnie, jak zjawa o pianiu koguta. Zamknął drzwi, wrócił do swojej szaro-żółtej sypialni i wyjrzał przez okno. Po kilku sekundach zobaczył ją, jak idzie przez chodnik, żeby wsiąść do samochodu. Usłyszał suchy zgrzyt włączanego rozrusznika: raz, drugi raz, potem warkot, kiedy silnik zaskoczył. Czy powinien był otworzyć okno? Wyobrażał sobie, że woła: „Molly, zaczekaj, zaczekaj!” Jednak okno pozostało zamknięte, wóz ruszył, skręcił za róg i ulica opustoszała. Już za późno. „Już za późno, dzięki Bogu!” – odezwał się w nim szyderczy głos. „Tak, dzięki Bogu!” I tylko to gniotące w dołku poczucie winy! Był winny, dręczyło go sumienie, ale obok wyrzutów sumienia czuł jakąś obrzydliwą radość. Ktoś nikczemny, rozwiązły i brutalny, ktoś wstrętny i obcy, ktoś – kto jednak był nim samym, myślał z cichą radością, że oto teraz już nic nie stoi na przeszkodzie, by mógł mieć to, czego pragnie. A pragnął innych perfum, pragnął ciepła młodszego, jędrniejszego ciała.

– Uwaga – zagadał obój.

Tak, uwaga. Ale uwaga na pachnącą piżmem sypialnię Babs, z jej różową alkową koloru truskawek i dwoma oknami wychodzącymi na Charing Cross Road, do których przez całą noc wpadało pulsujące światło ogromnej reklamy dżinu Portera, umieszczonej na dachu domu po przeciwnej stronie ulicy. Dżin w kolorze królewskiej purpury – i na dziesięć sekund alkowa stawała się przybytkiem Najświętszego Serca. Na dziesięć cudownych sekund oblana różowym światłem twarz, tuż koło jego twarzy, promieniała jak twarz serafina odmieniona wewnętrznym żarem miłości. Potem następowała jeszcze bardziej przejmująca odmiana: ciemność. I tak raz, potem drugi, trzeci, czwarty... O Boże, niechby tak było bez przerwy! Ale nie, dokładnie po odliczeniu do dziesięciu zegar automatu nieubłaganie przynosił nowe objawienie. Jakby znamię śmierci, czyli Grozy Ostatecznej, ponieważ tym razem światło było zielone, a różana alkowa Babs na dziesięć ponurych sekund stawała się błotnistą jamą. Sama Babs na łóżku przybierała barwę trupią, jak martwe ciało wstrząsane pośmiertnymi drgawkami. Kiedy dżin Portera zaczynał się promować na zielono, nie było już mowy o tym, żeby zapomnieć, kim się jest i co się wydarzyło. Jedynym ratunkiem było zamknąć oczy i zaszyć się, jeśli tylko się dało, jeszcze głębiej w Inny Świat zmysłowości. Gwałtownie i z rozmysłem dać nura w te alienujące szaleństwa, które dla biednej Molly – Molly („Uwaga”) w jej bandażach, Molly w jej wilgotnym grobie na Highgate (a to z powodu Highgate, rzecz jasna, musiał zamykać oczy za każdym razem, kiedy zielone światło przemieniało nagie ciało Babs w trupa) – były zawsze i całkowicie obce. Co gorsza, nie tylko dla Molly. Pod swymi zamkniętymi powiekami Will widział białą jak kamea matkę, z twarzą uduchowioną cierpieniem i z nieludzko powykręcanymi przez artretyzm, monstrualnymi rękami. Matkę i swą siostrę Maud stojącą za jej wózkiem inwalidzkim. Wtedy już otyła i trzęsąca się jak galareta z nóżek cielęcych Maud, z całą jej uczuciowością, która nigdy nie znalazła ujścia w skonsumowanej miłości.

– Jak mogłeś, Will?

A potem:

– Jak ty tak możesz? – płaczliwe echo, wypowiedziane wibrującym kontraltem Maud.

Nie było na to odpowiedzi. Żadnej odpowiedzi, która dałaby się wyartykułować, wszystko jedno, jakimi słowami, w ich obecności.

Którą – wypowiedzianą głośno – byłyby zdolne zrozumieć te dwie męczennice: matka, ofiara nieszczęśliwego małżeństwa, i jej latorośl żyjąca wyłącznie swoim oddaniem i poświęceniem. Żadnej odpowiedzi, chyba że tej, której on mógłby udzielić z najbardziej obscenicznym, naukowym obiektywizmem i z bezczelną szczerością. Jak mógł to zrobić? A więc mógł to zrobić. Z różnych praktycznych względów był wręcz zmuszony to zrobić, ponieważ... no cóż, ponieważ Babs była wyposażona w pewne cielesne osobliwości, których Molly nie miała, a także w pewnych momentach zachowywała się w taki sposób, jaki u Molly był nie do pomyślenia.

Długo panowała cisza, teraz jednak dziwaczny głos raptem podjął na nowo swoją śpiewkę.

– Uwaga. Uwaga.

Uwaga na Molly, uwaga na Maud i matkę, uwaga na Babs. I tutaj nagłe, z mgły niepewności i pomieszanych myśli, wyskoczyło nowe wspomnienie. Truskawkoworóżowa alkowa Babs dająca schronienie innemu gościowi. Ciało właścicielki dygoczące w ekstazie pieszczot przyjmowanych od kogoś innego. Ucisk w gardle i niepokój w okolicy serca dołączyły się do poczucia winy, jakie ciągle czuł w dołku.

– Uwaga.

Głos się przybliżył, wołał skądś nad jego głową, po prawej stronie. Odwrócił głowę, próbował się podnieść, żeby coś zobaczyć, ale ramię, na którym się oparł, zaczęło drżeć pod ciężarem ciała. Opadł z powrotem na liście. Zbyt zmęczony, by dalej wywoływać obrazy z pamięci, leżał przez długi czas, gapiąc się przez przymknięte powieki na niezrozumiały świat, który go otaczał. Gdzie, u licha, był? Jak się tu znalazł? Nie dlatego, żeby to miało jakieś znaczenie. Na razie nic nie miało żadnego znaczenia, tylko ból, tylko ta zniewalająca słabość. Ale mimo wszystko, choćby z tytułu czysto teoretycznego zainteresowania...

Na przykład to drzewo, pod którym (licho wie dlaczego) teraz leżał, ten solidny słup szarej kory pod ostrołukowym sklepieniem prześwietlonych słońcem gałęzi, to powinien według znanych mu reguł być buk. Ale jeśli tak – pomyślał Will z podziwem dla samego siebie za jasność rozumowania – jeśli tak, to jego liście nie mają prawa być wiecznie zielone, tak jak to wyraźnie widać. I od kiedy to drzewa bukowe rozkładają swoje korzenie tak, żeby wystawały nad powierzchnię gruntu jak łokcie? No a te niedorzeczne, drzewne przypory, którymi taki pseudo-buk się podpiera – jakże one odpowiadają naszym wyobrażeniom? Przyszedł mu nagle do głowy wers, który kiedyś uznał za najgorszy znany mu kawałek poezji: „kto podtrzymuje, pytasz, mój umysł w czasach tych niedobrych?”. Odpowiedź: „zakrzepła ektoplazma”. Wczesny Dali. Co zdecydowanie wykluczało Chilterns[1]. Tak samo jak motyle pikujące przez gęste od słonecznego światła powietrze. Czemu one są takie wielkie? Czemu tak nieprawdopodobnie wzorzyste, choćby te aksamitnoczarne, z ekstrawaganckimi oczkami i piegami. Niesłychane bogactwo: purpura wyłażąca z kasztanowatego brązu, srebro przyprószone szmaragdem, pod nim topaz, dalej pod nim szafir!

– Uwaga.

– Kto tam? – Will Farnaby chciał zawołać mocnym i pewnym głosem, a zdołał tylko wychrypieć drżącym szeptem.

Nastąpiła długa i, wydawało się, przeraźliwie niepokojąca cisza. Ze szpary pomiędzy dwiema z obejmujących pień drzewa przypór wychynęła na mgnienie oka olbrzymia, czarna stonoga – żeby zaraz poderwać szwadron swoich karmazynowych nóżek do biegu i pośpiesznie zniknąć w następnej szczelinie, uformowanej w pokrytej porostami ektoplazmie.

– Kto tam? – wychrypiał ponownie Will.

W krzakach po lewej zaszeleściło i nagle, jak drewniana kukułka z zegara, wyskoczyło z nich czarne ptaszysko wielkości kawki. Tyle że, jak łatwo zgadnąć, nie była to kawka. Machając biało znaczonymi na końcach skrzydłami, ptaszysko przeleciało otwartą przestrzeń i usiadło nisko na gałęzi małego, uschniętego drzewa, mniej niż sześć metrów od miejsca, gdzie leżał Will. Miało, jak zauważył, pomarańczowy dziób, pod każdym okiem małą, żółtą plamkę pozbawioną piór, a po bokach i z tyłu głowy – kanarkowo zabarwione korale, tworzące jakby perukę, także z nagiej skóry. Ptaszysko pokręciło głową, żeby przyjrzeć się Willowi najpierw prawym, a potem lewym okiem. Następnie otworzyło swój pomarańczowy dziób, wygwizdało dziesięć czy dwanaście nutek krótkiej melodyjki na pięciotonowej skali, wydało dźwięk jak ktoś wstrząsany czkawką, a potem, śpiewną frazą „do – do – sol – do” wyartykułowało: „Tu i teraz, chłopcy, tu i teraz, chłopcy”.

Odblokowana przez to wezwanie jak przez naciśnięcie spustu, nagle ruszyła mu pamięć. Już wszystko wiedział. To przecież była Pala, ta zakazana wyspa, której nigdy nie odwiedził żaden dziennikarz. I zapewne to jest ranek po tamtym popołudniu, kiedy tak głupio pożeglował samotnie z portu Rendang-Lobo. Pamiętał teraz dokładnie – biały żagiel wybrzuszony przez wiatr jak olbrzymi płatek kwiatu magnolii, bulgot wody ciętej dziobem, diamentowe błyski z każdego grzbietu fali i pomarszczony nefryt każdej doliny. A jakiż widok na wschodzie, po drugiej stronie cieśniny! Oszałamiające arcydzieło rzeźbiarskie bieli chmur ponad wulkanami wyspy Pala! Przyłapał się wtedy na tym, że siedząc za sterem śpiewa i czuje się – nie do wiary! – całkiem jednoznacznie szczęśliwy.

„Trzej, trzej to dla rywali – wykrzykiwał pod wiatr – dwaj, dwaj to dla chłopców białych jak lilie, w szatach z czystej zieleni, hej! A jeden jest jeden i całkiem sam...”

No tak, był całkiem sam. Samiuteńki na przeogromnym szmaragdzie morza.

„I niech tak zostanie na zawsze”.

No a potem, rzecz jasna, stało się to, przed czym ostrzegali go wszyscy doświadczeni i rozsądni żeglarze. Nie wiadomo skąd nadleciał czarny szkwał: gwałtowna, bezsensowna kipiel wiatru, deszczu i bałwanów...

– Tu i teraz, chłopcy – wyśpiewało ptaszysko. – Tu i teraz, chłopcy.

Rzeczą najbardziej zadziwiającą było – pomyślał – że znalazł się tutaj, pod drzewami, a nie na dnie cieśniny Pala albo, co gorsza, roztrzaskany na kawałki pod urwiskiem jej brzegu. Kiedy bowiem, jakimś prawdziwym cudem, udało mu się przeprowadzić swą tonącą łódź przez przybój i osadzić na płyciźnie piaszczystej plaży, jedynej na wiele mil skalistego klifu Pali – nawet wtedy jeszcze nie był to koniec. Dookoła wisiały nad nim ściany skalne. Tylko wcięcie końca zatoczki przechodziło w niby wąwóz z małym strumieniem spadającym z góry szeregiem wachlarzowatych wodospadów. Tylko tam widać było krzaki i drzewa rosnące pomiędzy ścianami z szarego piaskowca. Co najmniej dwieście metrów wspinaczki. W tenisówkach, z rozpaczliwym czepianiem się oślizgłych od spływającej wody występów skalnych jako jedynych punktów oparcia. A w dodatku – o Boże! – te węże. Jeden czarny wisiał spętlony na gałęzi, za którą Will chwycił, żeby się podciągnąć. A po następnych pięciu minutach – taki wielki, zielony, zwinięty w kłębek na półce, gdzie już postawił nogę. Przerażenie, a za chwilę nieskończenie większe przerażenie. Na widok węża rzuciło nim. Raptownie cofnął stopę. To instynktowne szarpnięcie wytrąciło go z równowagi. Przez obrzydliwie długą sekundę walczył o jej odzyskanie, świadomy, że to koniec. A potem spadał. Śmierć, śmierć, śmierć. I wtedy nagle uszy wypełnił mu trzask łamanych krzewów i zawisł, zaczepiony o gałęzie małego drzewka. Z podrapaną gębą, rozbitym i krwawiącym kolanem, ale żywy. Poobijany, rozpoczął od nowa tę wspinaczkę. Mimo że kolano bolało go koszmarnie, nie przestawał gramolić się w górę. Innego wyjścia nie miał. Stopniowo światło dzienne przygasło, a on dalej wspinał się po ciemku, wspinał się na ślepo, wspinał się z czystej rozpaczy.

– Tu i teraz, chłopcy – wrzasnął ptak.

Will Farnaby nie był jednak ani tu, ani teraz. Był ciągle tam na skalnej ścianie i przeżywał najgorszą z okropnych – chwilę odpadania od niej.

Suche liście pod nim zaszeleściły. Zaczął drżeć. Drżał coraz mocniej. Gwałtownie, nie panując zupełnie nad sobą, dygotał całym ciałem.

Rozdział 2

Raptem ptak przestał gadać i zaczął się wydzierać. Jakiś ludzki głos powiedział nieco piskliwie: „Gwarku” i dodał coś w niezrozumiałym języku. Will usłyszał odgłos kroków na suchych liściach. Rozległ się okrzyk kogoś zaalarmowanego. Potem zapadła cisza. Otworzył oczy i zobaczył nad sobą parkę patrzących na niego, przepięknych dzieci o szeroko otwartych oczach, przepełnionych wyrazem zaskoczenia i lękliwej ciekawości. Mniejsze z nich było chłopcem pięcio- lub sześcioletnim, ubranym tylko w zieloną przepaskę na biodra. Obok chłopca stała, trzymając na głowie kosz owoców, mała dziewczynka starsza od niego o cztery, pięć lat. Miała na sobie długą szkarłatną spódnicę sięgającą niemal do kostek, lecz od pasa w górę była naga. Jej miedziana skóra odbijała słońce różowawym blaskiem. Will nie przestawał wodzić oczyma od jednego dziecka do drugiego. Jakże były piękne, jak nieskazitelnie, jak niezwykle eleganckie! Jak dwa rasowe zwierzątka. Jedno okrąglutkie i krępe, o twarzy cherubina – to chłopiec. A dziewczynka to inny rodzaj stworzenia czystej krwi, o delikatnych rysach i wydłużonej, okolonej warkoczykami, patrzącej rzeczowo buzi.

Wydzieranie się wybuchło ponownie. Ptaszysko na gałęzi uschniętego drzewa wierciło się nerwowo tam i siam, po to żeby w końcu z wrzaskiem dać nura w powietrzną pustkę poniżej. Dziewczynka, nie odrywając oczu od Willa, wyciągnęła przed siebie rękę z zaproszeniem dla ptaka. Ten zatrzepotał, przysiadł, jeszcze raz mocno zamachał skrzydłami, łapiąc równowagę, wreszcie złożył skrzydła i bez uprzedzenia rozpoczął głośne czkanie. Nic w tej scenie nie zaskoczyło Willa. Był w stanie pozwalającym mu na patrzenie bez zdziwienia, niechby wokół działo się wszystko, dosłownie wszystko. Niech sobie będą nawet gadające ptaki, niech siadają na dziecięcych rączkach. Will usiłował uśmiechnąć się do dzieci, lecz jego wargi wciąż jeszcze dygotały, i to, co z zamierzenia miało być przyjacielskim sygnałem, wypadło jak upiorny grymas. Mały zareagował, kryjąc się za siostrę.

Ptak przestał czkać i zaczął powtarzać słowo, którego Will nie rozumiał: „Runa”, albo raczej: „Karuna”. Tak, zdecydowanie: „Karana”.

Podniósł drżącą rękę i wskazał owoce w okrągłym koszyku. Mango, banany... Do jego wyschniętych ust napłynęła ślina.

– Głodny – powiedział, a potem, uznając, że w takich niezwykłych okolicznościach dziecko będzie mogło zrozumieć go lepiej, jeśli uda mu się naśladować Chińczyka z musicalu, pracowicie wybełkotał: – moja baldzo glodny.

– Chcesz jeść? – zapytała mała doskonałą angielszczyzną.

– Tak, jeść – powtórzył. – Jeść.

– Wynoś się, gwarku! – Dziewczynka potrząsnęła ręką. Ptak zaskrzeczał w proteście, ale posłusznie wrócił na swoją grzędę na uschniętym drzewie. Drobne, smukłe ramiona dziecka wykonały ruch w górę, wdzięczny jak ruch wyszkolonej tancerki, żeby unieść z głowy koszyk i postawić go na ziemi. Wybrała banana, wyłuskała go ze skórki i zbliżyła się do obcego mężczyzny, współczuciem pokonując z trudem strach. Mały chłopak krzyknął ostrzegawczo w ich niezrozumiałym języku i przerażony przywarł do jej spódniczki. Dziewczynka powiedziała coś, żeby go uspokoić, zatrzymała się w bezpiecznej odległości i uniosła owoc.

– Chcesz? – zapytała.

Will Farnaby, nadal wstrząsany dreszczami, wyciągnął rękę. Mała przesunęła się bardzo ostrożnie do przodu, znowu zatrzymała i przykucnęła, przypatrując mu się bacznie.

– No, prędzej – powiedział, nie mogąc się doczekać.

Ale dziewczynka nie miała zamiaru ryzykować. Pilnując wzrokiem, czy Will nie zdradza nawet najlżejszych chęci wykonania jakiegoś podejrzanego ruchu, pochyliła się i ostrożnie wyciągnęła ramię.

– Na litość boga – zaczął błagać.

– Boga? – powtórzyła mała z nagłym zainteresowaniem. – Którego boga? – zapytała. – Jest ich tak wielu.

– Każdego cholernego boga, jaki ci się spodoba – odpalił niecierpliwie.

– Tak naprawdę nie podoba mi się żaden z nich – dodała. – Podoba mi się Ten Litościwy.

– To bądźże litościwa dla mnie – prosił. – Daj mi tego banana.

Dziewczynka zreflektowała się.

– Przepraszam – powiedziała tonem skruchy. Wstała, prostując się, zrobiła jeden szybki krok do przodu i upuściła banana w jego trzęsącą się dłoń.

– Masz – powiedziała i, jak małe zwierzątko wymykające się z pułapki, odskoczyła do tyłu, poza zasięg jego rąk.

Ucieszony chłopak zaczął klaskać w rączki i śmiać się na całe gardło. Mała odwróciła się i powiedziała mu coś w ich języku. Pokiwał swoją okrągłą główką na znak zrozumienia, i z ochoczym „Okay, szefie” oddalił się truchtem poprzez żywą kurtynę z błękitnych i jaskrawożółtych motyli w stronę zacienionego lasem, przeciwległego skraju polany.

– Posłałam Toma Krysznę, żeby kogoś przyprowadził – wyjaśniła dziewczynka.

Will skończył jeść banana, poprosił o następnego, a potem o jeszcze jednego. W miarę jak malał jego głód, czuł rosnącą potrzebę zaspokojenia ciekawości.

– Skąd tak dobrze znasz angielski? – zapytał.

– Wszyscy tu mówią po angielsku – odpowiedziało dziecko.

– Wszyscy?

– To znaczy, gdy nie mówią językiem palaskim. – Uznając temat za nieciekawy, odwróciła się, zagwizdała i pomachała swoją brązową rączką.

Ptak powtórzył raz jeszcze: „Tu i teraz, chłopcy”, sfrunął ze swej grzędy na uschniętym drzewie i usiadł na jej ramieniu. Dziewczynka obrała jeszcze jednego banana, podała dwie trzecie Willowi, a resztą poczęstowała gwarka.

– Czy to twój ptak? – zapytał Will.

Zaprzeczyła ruchem głowy.

– Gwarki są jak światło elektryczne – powiedziała. – Nie należą do nikogo.

– Czemu on mówi to wszystko?

– Ponieważ ktoś go tego nauczył – odpowiedziała cierpliwie, choć takim tonem, jakby chciała dodać: „Co za osioł!”

– Ale dlaczego nauczyli go takich słów? Dlaczego mówi: „Uwaga” i „Tu i teraz”?

– No wiesz... – szukała słów odpowiednich do wyjaśnienia temu obcemu głupolowi czegoś tak oczywistego. – To jest to, o czym ustawicznie zapominasz, prawda? To znaczy zapominasz zwracać uwagę na to, co się dzieje. A jeśli tak, to nie jesteś tu i teraz.

– Więc gwarki latają po to, żeby wam o tym ciągle przypominać?

Przytaknęła. O to właśnie chodzi. Zapadło milczenie.

– Jak się nazywasz? – zapytała.

Will przedstawił się.

– Ja nazywam się Mary Sarodżini MacPhail.

– MacPhail? – To już było absolutnie niewiarygodne.

– MacPhail – zapewniła go.

– A twój mały braciszek nazywa się Tom Kryszna? – Skinęła głową twierdząco. – A niech mnie wszyscy diabli!

– Czy przybyłeś na Palę samolotem?

– Przybyłem morzem.

– Morzem? Czy masz łódź?

– Miałem. – W mózgu Willa ożył widok grzywaczy przeskakujących leżący na piasku kadłub, jego wewnętrzny słuch znów odtwarzał łoskot ich uderzeń. Pytany dalej, opowiedział jej, co się stało. Nagłe nadejście sztormu, wyrzucenie na plażę, długi koszmar wspinania się, węże, śmiertelny strach w chwili upadku... Znowu zaczął się trząść, jeszcze silniej niż przedtem.

Mary Sarodżini słuchała uważnie i nie komentowała. A kiedy głos mu zadrżał, a następnie odmówił posłuszeństwa, zrobiła krok do przodu i – wciąż z ptakiem siedzącym na ramieniu – uklękła przy nim.

– Posłuchaj, Will – powiedziała, kładąc mu rękę na czole. – Musimy się tego pozbyć. – Mówiła tonem profesjonalisty, spokojnym i autorytatywnym.

– Chciałbym wiedzieć jak – wykrztusił, szczękając zębami.

– Jak? – powtórzyła. – Ależ w zwykły sposób, rzecz jasna. Opowiadaj jeszcze raz o tych wężach i jak spadałeś.

Pokręcił przecząco głową.

– Nie chcę.

– Oczywiście, że nie chcesz – odparowała. – Ale musisz. Posłuchaj tego, co mówi gwarek.

– Tu i teraz, chłopcy. – Ptak nie ustawał w zagrzewaniu do działania. – Tu i teraz, chłopcy.

– Nie możesz być tu i teraz – ciągnęła – tak długo, aż nie pozbędziesz się tych węży. Opowiadaj mi.

– Nie chcę. Nie jestem w stanie – Will niemal płakał.

– No to nie pozbędziesz się ich nigdy. Będą wiecznie pełzać w twojej głowie. I dobrze ci tak – dodała bezlitośnie.

Usiłował opanować drżenie, ale jego własne ciało przestało do niego należeć. Władał nim ktoś inny, ktoś złośliwy, kto postanowił, że go poniży i sprowadzi na niego cierpienie.

– Przypomnij sobie, co było, kiedy byłeś małym chłopcem – mówiła tymczasem Mary Sarodżini. – Co robiła twoja mama, kiedy wyrządziłeś sobie krzywdę?

– Brała mnie na ręce i mówiła: „Moje maleństwo, moje biedne maleństwo”.

– Naprawdę tak robiła? – powiedziała dziewczynka tonem zaskoczenia i niedowierzania. – Ależ to okropne! W ten sposób ból się tylko utrwala. – Moje biedne maleństwo – powtórzyła drwiąco. – Dopiero po czymś takim cierpisz godzinami i nigdy nie możesz zapomnieć.

Will Farnaby już nie komentował. Leżał tylko, wstrząsany nieustającymi drgawkami.

– No dobrze, jeżeli nie chcesz tego zrobić sam, to ja będę musiała zrobić to za ciebie. Posłuchaj, Will: tam był wąż, wielki, zielony wąż, a ty niemal nadepnąłeś na niego. Niemal na niego wlazłeś i tak się przestraszyłeś, że straciłeś równowagę i spadłeś. A teraz powiedz to sam – no mów!

– Niemal nadepnąłem na niego – wyszeptał posłusznie. – I wtedy ja... – Nie potrafił wymusić z siebie słów, wreszcie wykrztusił ledwie słyszalnym głosem: – ...wtedy spadłem.

Cały koszmar tego, co się stało, nękający jak nudności, wypełnił go na powrót. Strach, paniczny odruch, przez który stracił równowagę, potem stokroć gorszy strach i upiorna pewność, że to już koniec.

– Powiedz to jeszcze raz.

– Niemal nadepnąłem na niego. I wtedy...

Usłyszał, że zaczyna skomleć.

– W porządku, Will. Płacz, płacz!

Skomlenie przeszło w zawodzenie. Zacisnął zęby w odruchu wstydu i zawodzenie ustało.

– O nie, nie rób tego! – krzyknęła. – Niech to wszystko wyjdzie z ciebie, tak jak chce. Myśl o tamtym wężu. Myśl o tym, jak spadałeś.

Znowu zaczął jęczeć i dygotać jeszcze bardziej gwałtownie.

– A teraz mów mi, co się stało.

– Patrzyłem w jego oczy, widziałem, jak jego język wysuwa się i chowa.

– Dobra, widziałeś jego język. I co było potem?

– Straciłem równowagę. Spadłem.

– Powiedz to jeszcze raz, Will. – Will zaczął szlochać. – Jeszcze raz – powtórzyła z uporem.

– Spadłem.

– Jeszcze raz.

Rozdzierany na strzępy, powtórzył jednak:

– Spadłem.

– I jeszcze raz, Will. – Była nieustępliwa. – Jeszcze raz.

– Spadłem. Spadłem. Spadłem...

Szloch uciszał się stopniowo. Słowa wydobywały się z niego łatwiej. Obrazy przywoływane przez te słowa robiły się mniej bolesne.

Po raz setny powtórzył:

– Spadłem.

– Ale nie spadłeś tak bardzo daleko – skontrowała nieoczekiwanie Mary Sarodżini.

– Zgoda, nie spadłem za daleko – odparł.

– To o co cały ten krzyk? – zapytało dziecko.

Zadała to pytanie tonem jak najdalszym od obwiniania go, wolnym od złośliwości czy ironii. Zwyczajnie zadała mu proste, szczere pytanie, na które należało dać prostą i szczerą odpowiedź. Prawda, o co cały ten krzyk? Ten wąż wszak go nie ukąsił, a on sam nie skręcił przecież karku. I – jakby nie było – wszystko to działo się wczoraj. A dzisiaj miał za to motyle, to ptaszysko wołające o uwagę i to niezwykłe dziecko, które rozmawia z nim jak troskliwy wujaszek, wygląda jak anioł z jakiejś nieznanej mitologii i – nie do wiary – nosi nazwisko MacPhail, mimo że mieszka pięć stopni od równika. Will Farnaby roześmiał się głośno.

Dziewczynka klasnęła w dłonie i zawtórowała śmiechem. Po chwili ptak na jej ramieniu przyłączył się do nich, wydając z siebie salwę za salwą grzmiącego, demonicznego chichotu, który wypełniał polanę i odbijał się echem od drzew, tak jakby cały wszechświat brał się za boki, radując się piramidalnym żartem swego istnienia.

Rozdział 3

– Wspaniale! Miło słyszeć, że to wszystko takie zabawne – powiedział nagle basowy głos.

Will Farnaby odwrócił się i zobaczył niewielkiego, szczupłego, ubranego po europejsku mężczyznę z czarną torbą, który z uśmiechem spoglądał na niego z góry. Ocenił, że jest dobrze po pięćdziesiątce. Pod słomianym kapeluszem widać było gęste, siwe włosy. Także dosyć dziwaczny nos, przypominający dziób. I oczy – tak niestosownie niebieskie w ciemnej twarzy!

– Dziadek! – zawołała Mary Sarodżini.

Przybysz przeniósł wzrok z Willa na dziecko.

– Cóż to rozśmieszyło was tak bardzo? – zapytał.

– No... – mruknęła Mary Sarodżini, zaczynając od małej pauzy dla zebrania myśli. – No widzisz, on wczoraj płynął łodzią, był sztorm i on się rozbił – gdzieś tam na dole. Musiał, wobec tego, wspiąć się na klif. A tam były węże i on spadł. Na szczęście było tam drzewo, tak że skończyło się na strachu. Z tego strachu trząsł się tak mocno, że dałam mu banany i zmusiłam, żeby to przerobił jeszcze tysiąc razy. No i odkrył raptem, że nie ma co zawracać tym sobie więcej głowy. Rozumiesz, koniec z tym i basta. To właśnie sprawiło, że zaczął się śmiać. Ja też się roześmiałam. Nawet ten ptak, gwarek, zaczął się śmiać.

– Doskonale – oświadczył dziadek z aprobatą. – A teraz – dodał, zwracając się znów do Willa Farnaby’ego – po udzieleniu pierwszej pomocy psychologicznej, popatrzmy, co się da zrobić dla biednego ciała. Nazywam się doktor Robert MacPhail, a kim pan jest?

– Ma na imię Will – wtrąciła Mary Sarodżini, zanim młody mężczyzna zdążył odpowiedzieć. – A na nazwisko Far... coś tam.

– Dla ścisłości: Farnaby. William Asquith Farnaby. Miałem za ojca, jak łatwo zgadnąć, zagorzałego liberała. Nawet kiedy był pijany, nie przestawał być liberałem[2]. Może szczególnie wtedy, kiedy był pijany. – Wyrzucił z siebie ostry, pogardliwy rechot, zaskakująco niepodobny do tamtego radosnego, szczerego śmiechu na całe gardło, jakim wcześniej witał odkrycie, że naprawdę nie było nic, o co warto robić tyle hałasu.

– Czy to znaczy, że ty nie lubiłeś swego ojca? – z troską zapytała Mary Sarodżini.

– Nie tak bardzo, jak mógłbym – odpowiedział Will.

– On chce powiedzieć – wyjaśnił dziewczynce doktor MacPhail – że nienawidził swego ojca. Tak robi wielu z nich – dodał ojcowskim tonem, po czym, przycupnąwszy na piętach, zajął się rozwiązywaniem licznych pasków swojej czarnej torby.

– Mogę założyć, że był to jeden z naszych ex-imperialistów – powiedział przez ramię do młodszego mężczyzny.

– Wywodzący się z Bloomsbury[3] – potwierdził Will.

– Śmietanka społeczeństwa – zawyrokował doktor – ale nie z podgatunku ludzi należących do arystokracji ziemskiej czy sfer wojskowych.

– Tak, to prawda. Mój ojciec był adwokatem i dziennikarzem tkwiącym w polityce. To jest, wtedy, kiedy nie siedział po uszy we własnym alkoholizmie. Natomiast moja matka, zda się nie do wiary, była córką archidiakona. Ar-chi-dia-ko-na – powtórzył i zaczął znowu rechotać tak, jak wcześniej rechotał z racji upodobania własnego ojca do koniaku.

Doktor MacPhail przyglądał mu się przez chwilę, a następnie zajął się ponownie rozpinaniem swojej torby.

– Kiedy pan się śmieje w ten sposób – skomentował tonem naukowego spostrzeżenia – pana twarz robi się przedziwnie szkaradna.

Osłupiały Will usiłował ukryć zażenowanie, zasłaniając się autoironicznym:

– Zawsze jest szkaradna.

– Wręcz przeciwnie, jest raczej piękna, w pewnym, baudelaireowskim sensie. Ale nie wtedy, kiedy uparcie wydaje pan takie dźwięki jak hiena. I po co tak robić?

– Jestem dziennikarzem – wyjaśnił Will. – Naszym Specjalnym Wysłannikiem, któremu płacą za podróżowanie po świecie i donoszenie o okropnościach, jakie się tam ostatnio zdarzyły. No, a jaki dźwięk miałbym, według pana, wydawać? Ku-ku? Bla-bla? Marks-Marks? – Zaśmiał się raz jeszcze, po czym popisał się wielokrotnie już wypróbowanym powiedzonkiem – Ja tam nie wierzę na słowo!

– Pięknie – odpalił doktor MacPhail. – Ach, jak pięknie. Ale teraz zabierzmy się do roboty. – Wyjął ze swej torby nożyczki i zaczął odcinać rozdartą i pokrwawioną nogawkę spodni, która zakrywała poranione kolano Willa.

Will Farnaby przypatrywał mu się z dołu, ważąc, w miarę jak patrzył, ile elementu szkockiego tkwiło wciąż w tym nieprawdopodobnym człowieczku z gór, a w jakim stopniu był Palanczykiem. Błękitne oczy i wydatny nos nie pozostawiały żadnych wątpliwości. Ale brunatna skóra, delikatne ręce, wdzięczny sposób poruszania się – to wszystko pochodziło z miejsca leżącego daleko na południe od kraju wełen w kratkę.

– Czy pan urodził się na tej wyspie? – zapytał.

Doktor twierdząco pokiwał głową.

– W Śiwapuram, w dniu pogrzebu królowej Wiktorii.

Wraz z ostatnim kliknięciem nożyczek nogawka spodni odpadła. Pokazało się kolano.

– Rozwalone – zawyrokował doktor MacPhail po pierwszych oględzinach. – Ale nie tak tragicznie, jak się wydaje. – I zwracając się do swej wnuczki, polecił: – Biegnij z powrotem do stacji i powiedz, żeby Widżaja przyszedł tu z jeszcze jednym mężczyzną. Niech zabiorą nosze ze szpitalika.

Mary Sarodżini skinęła potakująco głową, podniosła się bez słowa i popędziła gdzieś w dal przez polanę.

Will patrzył, jak maleje jej drobniutka sylwetka – kołysząca się z boku na bok czerwona spódniczka, gładka skóra złocistego torsu, pobłyskująca różowo w promieniach słońca.

– Ma pan naprawdę niezwykłą wnuczkę – powiedział do doktora MacPhaila.

– Mój najstarszy syn był ojcem Mary Sarodżini – powiedział doktor po milczącej pauzie. – Zginął przed czterema miesiącami w wypadku, podczas wspinaczki.

Will wymamrotał wyrazy współczucia i znów zapadło milczenie.

Doktor MacPhail odkorkował butelkę z alkoholem i przetarł watą ręce.

– Teraz trochę zaboli – ostrzegł. – Radzę panu posłuchać tego, co wygaduje nasz ptak.

Machnął ręką w kierunku suchego drzewa, na które powrócił gwarek po odejściu Mary Sarodżini.

– Proszę go słuchać uważnie, przysłuchiwać się dokładnie. W ten sposób cierpienie znajdzie się w pana świadomości na dalszym planie.

Will Farnaby nasłuchiwał. Gwarek powrócił do pierwszego tematu.

– Uwaga – wołał głos wyuczonego oboju. – Uwaga.

– Uwaga na co? – zapytał Will, licząc na sprowokowanie odpowiedzi bardziej światłej niż ta, jaką dostał od Mary Sarodżini.

– Na uwagę – odpowiedział doktor MacPhail.

– Uwaga na uwagę?

– Tak, właśnie.

– Uwaga! – gwarek wyskandował ironiczne potwierdzenie.

– Czy dużo macie tych gadających ptaków?

– Chyba co najmniej tysiąc fruwa ich tu dokoła, po wyspie. Wymyślił to Radża Stary. Uważał, że będzie z tym ludziom dobrze. To się, być może, sprawdza, choć chyba jest nie fair wobec Bogu ducha winnych gwarków. Szczęście jednak, że ptaki nie rozumieją słownej agitacji. Nawet tej z ust Świętego Franciszka. Wyobraźmy tylko sobie – mówił dalej. – Wygłaszać kazania do jakichś doskonałe dobrotliwych drozdów, szczygłów czy pierwiosnków! Co za tupet! Czemu nie potrafił trzymać języka za zębami i pozwolić, żeby ptaki nauczały jego! No, ale teraz – doktor zmienił ton – proszę lepiej wsłuchać się w głos naszego przyjaciela na drzewie. Zabieram się do oczyszczenia pańskiej rany.

– Uwaga.

– No właśnie, zaczynamy.

Młodszy mężczyzna zagryzł wargi, krzywiąc się z bólu.

– Uwaga. Uwaga. Uwaga.

Rzeczywiście, sztuczka się sprawdzała. Jeśli potrafi dostatecznie skoncentrować się na słuchaniu, ból staje się mniej dokuczliwy.

– Uwaga. Uwaga.

– Nie pojmuję zupełnie, jak się panu udało wleźć po tym klifie do góry – odezwał się doktor MacPhail, sięgając po bandaż. – Nie mogę sobie tego wyobrazić.

Will zdobył się znowu na dowcip.

– Pamięta pan, doktorze, jak się zaczyna Erewhon[4]? – zapytał.

– „Dziwnym trafem Opatrzność była po mojej stronie”.

Dały się słyszeć głosy, dobiegające z odległego krańca polany. Will odwrócił głowę i zobaczył wybiegającą spomiędzy drzew Mary Sarodżini; czerwona spódniczka kołysała się w rytmie jej podskoków. Za nią kroczył wielki jak posąg z brązu mężczyzna, nagi do pasa, niosący na ramieniu bambusowe drągi i zwinięte płótno lekkich noszy. Dalej szedł jeszcze jeden dorosły, szczupły, ciemnoskóry mężczyzna w białych szortach.

– To jest Widżaja Bhattaczarja – powiedział doktor MacPhail, kiedy brązowy posąg znalazł się dostatecznie blisko. – Widżaja jest moim pomocnikiem.

– W szpitalu?

Doktor MacPhail zaprzeczył ruchem głowy.

– Tylko w nagłych wypadkach – powiedział. – Ja już nie prowadzę praktyki lekarskiej. Pracujemy z Widżają w Rolniczej Stacji Doświadczalnej. A Murugan Mailendra – skinął ręką w kierunku ciemnoskórego chłopaka – jest z nami na pewien czas w celu zapoznania się z gleboznawstwem i hodowlą roślin.

Widżaja odsunął się w bok i kładąc olbrzymią dłoń na ramieniu swego towarzysza, wypchnął go do przodu. Patrząc od dołu na jego piękną, młodą i nadąsaną twarz, Will aż się wzdrygnął ze zdziwienia, rozpoznając elegancko ubranego młodzieńca, którego spotkał przed pięcioma dniami w Rendang-Lobo, i z którym odbył przejażdżkę wokół całej wyspy białym mercedesem pułkownika Dipy. Will uśmiechnął się, otworzył usta, żeby coś powiedzieć, ale wstrzymał się w ostatniej chwili. Prawie zupełnie niedostrzegalnie, ale bez żadnej wątpliwości, chłopak wykonał ruch przeczący głową. Jego oczy wyrażały jakiś błagalny niepokój. Wargi poruszały się bezgłośnie, jakby szepcząc: „Proszę, proszę...”. Will, dopasowując się do sytuacji, szybko zmienił wyraz twarzy.

– Jak się pan ma, panie Mailendra? – powiedział tonem zdawkowej grzeczności.

Murugan odpowiedział z widoczną ulgą:

– Miło mi pana poznać – i skłonił się lekko.

Will szybko rzucił okiem wkoło, czy ktoś nie dostrzegł, co się dzieje. Ale Mary Sarodżini i Widżaja byli zajęci noszami, a doktor pakował swoją czarna torbę. Mała scenka teatralna została zatem odegrana przez nich dwóch bez publiczności. Młody Murugan musiał mieć swoje powody, skoro nie chciał, żeby wiedziano, że był w Rendang. Chłopcy będą zawsze chłopcami. Chłopcy będą nawet dziewczynkami. Pułkownik Dipa odnosił się do swego młodego protegowanego bardziej niż po ojcowsku. I vice versa, Murugan był w stosunku do pułkownika – mało powiedzieć – bardziej niż synem, on pułkownika wyraźnie adorował. Czy to tylko uwielbienie dla bohatera, jedynie podziw uczniaka dla człowieka czynu, który potrafił dokonać rewolucji, zlikwidować opozycję i zainstalować się jako dyktator? A może wchodziły tu w grę jakieś inne uczucia? Może Murugan grał rolę Antinousa[5] wobec swego Hadriana z czarnymi wąsami? No cóż, jeśli takie żywił uczucia do gangsterów w średnim wieku ubranych w wojskowe mundury – to jego prawo. A jeśli taki gangster miał słabość do pięknych chłopców – to prawo tegoż gangstera. Aha, być może dlatego – snuł dalej refleksje Will – pułkownik Dipa uchylił się od formalnego przedstawiania ich sobie. Powiedział tylko: „To jest Muru”, kiedy do jego prezydenckiego gabinetu wprowadzono chłopaka. „Muru, mój młody przyjaciel” – powiedział, wstając, żeby otoczyć Muru ramieniem, podprowadzić do sofy i posadzić obok siebie. Wtedy Murugan wyskoczył z pytaniem: „Czy będę mógł poprowadzić merca?”, a dyktator uśmiechnął się pobłażliwie i pokiwał przyzwalająco swą lśniącą, czarną fryzurą. Dawało to jeszcze jeden powód do myślenia, że ich kuriozalny związek jest nie tylko przyjacielski. Za kierownicą sportowego wozu pułkownika Murugan był jak maniak. Powierzyć samego siebie, a tym bardziej powierzyć swego gościa takiemu kierowcy mógł tylko zauroczony kochanek. Na równinie pomiędzy Rendang-Lobo a polami naftowymi szybkościomierz dwukrotnie dochodził do stu dziesięciu mil na godzinę. Ale gorzej, i to znacznie gorzej, było później, na górskiej drodze prowadzącej od pól naftowych do kopalni miedzi. Gnali z piskiem opon na zakrętach, pomiędzy ziejącymi otchłaniami urwisk, unikając zderzeń z wodnymi bawołami wyłaniającymi się nagle z bambusowego gąszczu trzy metry przed maską lub lawirując między dziesięciotonowymi ciężarówkami, z rykiem nadjeżdżającymi z przeciwka, często po niewłaściwej stronie drogi. Will odważył się zapytać pułkownika: „Nie jest pan trochę podenerwowany?”. Ale gangster okazał się pełen wiary, nie tylko zauroczony. „Gdy wiemy, że jesteśmy w zgodzie z wolą Allacha – a ja to wiem, panie Farnaby – wtedy nerwowość nie ma żadnego uzasadnienia. Nerwowość w takich okolicznościach jest świętokradztwem”. I kiedy Murugan znowu uskoczył, omijając następnego bawoła, pułkownik otworzył złotą papierośnicę i poczęstował Willa cygaretką Balkan Sobranje.

– Gotowe – oznajmił Widżaja.

Will odwrócił głowę i zobaczył nosze, ustawione na ziemi obok niego.

– Doskonale! – powiedział Doktor MacPhail. – Unieśmy go i połóżmy na noszach. Ostrożnie... Ostrożnie...

Już w chwilę potem, wąską ścieżką wijącą się pomiędzy drzewami, posuwał się mały orszak. Straż przednią stanowiła Mary Sarodżini, kolumnę zamykał jej dziadek, a pomiędzy nimi kroczyli Murugan i Widżaja, dźwigając nosze, każdy ze swego końca.

Jakby spoglądając z dna morza w górę, przez jego pełną życia głębię, Will Farnaby wpatrywał się ze swego ruchomego posłania w mroczną zieleń ponad nim. Bardzo wysoko nad jego głową, tuż przy powierzchni, słychać było szelest liści. To hałasowały małpy. Po chwili poprzez obłok storczyków zobaczył na odmianę tuzin dzioborożców – jak wytwór chorej wyobraźni.

– Czy wygodnie panu? – zatroszczył się Widżaja, zginając się w pół, żeby popatrzeć Willowi w oczy.

Will uśmiechnął się i odpowiedział:

– Wręcz komfortowo.

– To niedaleko – kontynuował Widżaja. – Będziemy tam za parę minut.

– Tam, to znaczy gdzie?

– Na Stacji Doświadczalnej. Takiej jak w Rothamsted. Czy był pan kiedyś w Rothamsted podczas pobytu w Anglii?

Will oczywiście słyszał o tym miejscu, ale nigdy tam nie był.

Widżaja ciągnął dalej:

– Tam prowadzą działalność już od ponad stu lat.

– Od stu osiemnastu, jeśli chcemy być dokładni – wtrącił doktor MacPhail.

– Lawes i Gilbert rozpoczęli badania nad nawozami w roku 1843. Jeden z ich wychowanków przybył tu we wczesnych latach pięćdziesiątych, żeby pomóc memu dziadkowi uruchomić naszą Stację. Wymyślili ją jako kopię Rothamsted w tropiku. W tropiku i dla tropiku.

Mroczna zieloność zaczęła rozjaśniać się powoli, a w chwilę potem nosze wynurzyły się z lasu na otwartą, zalaną słońcem przestrzeń. Will uniósł głowę i rozejrzał się dokoła.

Znajdowali się w niewielkiej odległości od centralnej płaszczyzny ogromnego amfiteatru. Sto pięćdziesiąt metrów niżej rozciągała się rozległa równina z szachownicą pól uprawnych, upstrzona kępami drzew i grupkami domostw. Patrząc w przeciwną stronę, widziało się łagodne zbocze wznoszące się na setki metrów w kierunku półokręgu wysokich gór. Od równiny u dołu aż do zwieńczonego blankami skalnego muru zielone tarasy przeplatały się z tarasami złocistymi, wszystkie obwiedzione polami ryżowymi znaczącymi kontury każdego wybrzuszenia lub niecki terenu na stokach, jak retusz celowo wykonany przez artystę. Uroda tego krajobrazu nie była już dłużej zaledwie naturalna. Została skomponowana z uwypukleniem istoty miejscowej geometrii przez ułożenie pofalowanych pasemek czystych, jasnych barw, dając efekt, jaki każdy malarz uznałby za mistrzostwo niedostępne śmiertelnikom.

– A co pan robił w Rendang? – spytał doktor MacPhail, przerywając długie milczenie.

– Zbierałem materiał do artykułu o nowym reżimie.

– W mojej ocenie pułkownik nie jest wart opisywania w gazetach.

– Myli się pan, doktorze. To dyktator wojskowy, co oznacza, że śmierć jest blisko. A śmierć to zawsze temat dla prasy. Prasa sprzeda nawet najlżejszy zapach śmierci. – Tu się roześmiał. – To dlatego polecono mi wpaść tutaj w drodze powrotnej z Chin.

Istniały jeszcze inne powody, o których wolał nie wspominać. Interesy lorda Aldehyda nie kończyły się na wydawaniu gazet. W innych postaciach objawiał się jako South-East Asia Petroleum Company albo jako Imperial & Foreign Copper Limited. Chociaż oficjalnie Will przybył tropić śmierć w zmilitaryzowanej atmosferze Rendang, miał także dodatkowe zlecenie rozpoznania sympatii dyktatora do obcego kapitału, jego oferty ulg podatkowych oraz gwarancji wykluczenia nacjonalizacji. Także – rzecz jasna – procentu zysków, jaki można będzie wywieźć, liczby miejscowych administratorów i techników, jakich trzeba będzie zatrudnić... Cały stos podobnych pytań. Zresztą pułkownik Dipa okazał się nad wyraz przystępny i skłonny do współpracy. Stąd owa upiorna przejażdżka do kopalni miedzi, z Muruganem za kierownicą: „Wszystko tu prymitywne, drogi Farnaby, bardzo prymitywne. Wymagające nowoczesnych urządzeń, sam pan widzi, jak pilnie”. Umówili się wtedy na następne spotkanie, które miało mieć miejsce właśnie dzisiejszego ranka. Wyobraził sobie pułkownika za jego biurkiem, jak przyjmuje odpowiedni meldunek swego komendanta policji: „Pan Farnaby był widziany po raz ostatni, kiedy wypływał samotnie małą żaglówką na wody cieśniny Pala. W dwie godziny później zanotowano gwałtowny sztorm... Przypuszcza się, że nie żyje”.

A on, na przekór temu, znajdował się – żywy i niemal zdrowy – na wyspie objętej zakazem wstępu. A mówił mu lord Aldehyde podczas ostatniego spotkania:

– Nigdy nie dadzą ci wizy! Co najwyżej możesz próbować wślizgnąć się na wyspę w przebraniu. Może ubierz się w burnus[6], jak Lawrence z Arabii, albo co?”

– Spróbuję – odrzekł wtedy Will bez mrugnięcia okiem.

– W każdym razie, gdyby ci się udało wylądować na Pali, ruszaj prosto jak strzała do pałacu. Ich Rani, to jest Królowa Matka, jest moja znajomą od wielu lat. Poznałem ją w Lugano sześć lat temu. Była tam gościem starego finansisty nazwiskiem Voegeli. Przyjaciółka tego pana miała zamiłowania spirytystyczne. Zorganizowali dla mnie seans. Było tam i medium z trąbką, i autentyczny Głos z Zaświatów, tylko niestety wszystko po niemiecku. Po zapaleniu świateł długo z nią wtedy rozmawiałem.

– Z trąbką?

– Nonsens, nie! Z Rani. To wspaniała kobieta, ta od Krucjaty Ducha, wiesz przecież.

– Czy Krucjatę wymyśliła właśnie ona?

– Tak, to był jej pomysł. Do mnie osobiście Krucjata przemawia bardziej niż Moral Rearmament[7]. Jest także lepiej przyjmowana w Azji. Długo wtedy rozprawialiśmy z Rani na ten temat. A potem o ropie naftowej. Pala stoi na ropie. South-East Asia Petroleum od lat stara się do tej ropy dobrać, podobnie zresztą jak inne kompanie naftowe. Nic z tego. Żadnych koncesji dla nikogo. Taką tam ustalono politykę, z którą jednakże Rani się nie zgadza. Ona chce, żeby ropa dała Światu coś pozytywnego. Na przykład posłużyła do sfinansowania Krucjaty Ducha. Właśnie dlatego mówię, że jeśli kiedykolwiek znajdziesz się na Pali, masz pospieszyć prosto do pałacu. Pogadać z Rani. Dowiedzieć się za kulisami, kto podejmuje decyzje. Sprawdzić, czy znajdzie się tam mniejszość optująca za wydobyciem ropy i jak moglibyśmy im pomóc w doprowadzeniu do podjęcia tego pożytecznego zadania. – Kończąc, obiecał Willowi szczodrą premię, jeśli jego starania zostaną uwieńczone sukcesem. Tak szczodrą, że dawałaby mu rok wolny od pracy. Mówił: „Żadnego pisania doniesień prasowych. Wyłącznie Sztuka przez duże S”. Sztuka. SZTU-KA... – Sztu-ka albo du-pa. – Will zaśmiał się, odreagowując skojarzeniem z gatunku wychodkowych. Ależ to potworna kreatura! No tak, ale z drugiej strony dla tej potwornej kreatury pisał plugawe artykuły i był gotowy wykonywać brudną robotę – za łapówkę. A co gorsza, nie do wiary, oto właśnie jest na tejże wyspie Pala. Los tak chciał i Opatrzność stanęła po jego stronie, ale, jak wyraźnie widać, tylko po to, żeby się popisać jednym z tych złowieszczych żartów, w których Opatrzność się specjalizuje.

Do rzeczywistości przywołał go piskliwy głosik Mary Sarodżini, wołający:

– Jesteśmy na miejscu!

Will ponownie uniósł głowę. Mały orszak zdążył już skręcić z drogi i przechodził przez lukę w białym, ozdobnie otynkowanym murze. Po lewej widać było rzędy niskich budynków ocienionych drzewami figowymi, postawionych na stopniach wstępujących tarasów. Na wprost przed sobą miał aleję wysokich palm, biegnącą w dół do stawu pełnego lotosów, na którego przeciwległym brzegu siedział wielki, kamienny Budda. Skręcili w lewo i podchodzili pomiędzy kwitnącymi drzewami, przebijając się przez mieszaninę różnych zapachów w kierunku pierwszego tarasu. Za ogrodzeniem stał w kompletnym bezruchu, jeśli nie liczyć przeżuwającego pyska, śnieżnobiały byk z charakterystycznym garbem, swym łagodnym a bezmyślnym pięknem podobny jakiemuś bóstwu. Kochanek Europy wracał w nim tam, skąd przybył, podczas gdy obok para ptaków Junony[8] przeczesywała trawę piórami swoich ogonów. Mary Sarodżini otworzyła zasuwkę bramy niewielkiego ogrodu.

– Oto mój bungalow – powiedział doktor MacPhail i dodał, zwracając się do Murugana: – Pozwólcie, że pomogę wam na schodach.

Rozdział 4

Tom Kryszna i Mary Sarodżini wyszli, żeby na czas siesty dołączyć do dzieci ogrodnika w sąsiednim domu. Susila MacPhail została sama ze swymi wspomnieniami minionego szczęścia i bólem żałobnej teraźniejszości. Zegar w kuchni wybił połówkę godziny. Czas na nią. Podniosła się z westchnieniem, włożyła sandały i wyszła na zewnątrz, w obezwładniający żar tropikalnego popołudnia. Spojrzała na niebo. Nad wulkanami olbrzymie chmury piętrzyły się coraz wyżej, jakby chciały sięgnąć zenitu. Za godzinę zacznie padać. Ruszyła wysadzaną drzewami ścieżką, wędrując od jednej plamy cienia do następnej. Z jednego z majestatycznych figowców zerwało się nagle, z łopotem piór, stadko gołębi i odleciało w kierunku lasu. Miały zielone skrzydła i dzioby barwy koralowej. Ich piersi opalizowały jak macica perłowa, zmieniając kolor zależnie od oświetlenia. Jakże były urocze, jak niewypowiedzianie piękne. Susila złapała się na tym, że się odwraca, żeby uchwycić błysk oczarowania na twarzy patrzącego w górę Dugalda, po czym, wracając do rzeczywistości, wbiła oczy w ziemię. Nie ma już Dugalda. Pozostał ból, który – jak po amputacji kończyny – nie przestaje prześladować wyobraźni tych, którzy zostali amputacji poddani. Nawet potrafi ich nawiedzać poprzez obraz teraźniejszości, który odbierają.

– Amputacja – szeptała do siebie. – Amputacja.

Otrząsnęła się gwałtownie, czując łzy napływające do oczu. Nawet amputacja nie upoważnia jej do rozczulania się nad sobą. Dugald nie żyje, ale ptaki nie przestają być piękne jak zawsze, a jej dzieci i wszystkie inne dzieci tak bardzo potrzebują miłości, pomocy i pokierowania w nauce. Jeśli jego nieobecność nie przestaje boleć ani na chwilę, to od dziś ma to tylko przypominać, że teraz jej zadaniem jest kochać za ich dwoje, żyć za dwoje, myśleć za dwoje, dostrzegać i rozumieć nie tylko własnym wzrokiem i umysłem, lecz także wzrokiem i umysłem, które on miał przed tą katastrofą, a które były także jej własnością, bo tak bardzo wspólne były ich fascynacje i doznania.

Ale oto już bungalow doktora. Wspięła się po schodach, przeszła przez werandę i weszła do salonu. Jej teść siedział przy oknie, popijając zimną herbatę z fajansowego kubka i czytał Przegląd Mykologiczny. Kiedy podeszła, podniósł wzrok i powitał ją uśmiechem.

– Moja droga Susilo! Tak się cieszę, że udało ci się przyjść.

Susila pochyliła się, żeby ucałować jego kłujący zarostem policzek.

– Co to za sensacje opowiada mi Mary Sarodżini? – zapytała. – Czy to prawda, że znalazła jakiegoś rozbitka?

– Trafił tu z Anglii, ale przez Chiny, z Rendangu płynął łodzią. Łódź rozbił. To dziennikarz.

– Jaki on jest?

– Fizycznie podobny do Mesjasza. Ale zbyt bystry na to, żeby wierzyć w Boga lub mieć przekonanie do zadania, jakie ma do wykonania. A gdyby nawet miał to przekonanie, to zbyt wrażliwy na to, żeby wykonać to zadanie. Jego mięśnie chciałyby zadziałać, a jego odczucia zmienić się w przekonania, ale jego zakończenia nerwowe i bystrość umysłu nie dopuszczają do tego.

– Mogę z tego wnioskować, że jest bardzo nieszczęśliwy.

– Tak nieszczęśliwy, że każe mu to nawet śmiać się jak hiena.

– Czy zdaje sobie sprawę z tego, że śmieje się jak hiena?

– Tak, i uważa to raczej za powód do dumy. Potrafi wymyślać stosowne sentencje, takie jak: „Ja tam nie wierzę na słowo”.

– Czy bardzo jest poraniony?

– Nie tak bardzo. Ale ma gorączkę. Zacząłem podawać mu antybiotyki. Do ciebie będzie teraz należało wzmocnić jego odporność i sprawić, żeby zadziałała vis medicatrix naturae.

– Zrobię, co będę mogła – powiedziała Susila, a następnie, po małej przerwie, dodała: – Wracając ze szkoły, wpadłam do Lakszmi.

– I jak ona się czuje, twoim zdaniem?

– Bez zmian, jest może nieco słabsza niż wczoraj.

– Tak mi się wydawało, kiedy ją oglądałem dziś rano.

– Na szczęście ból chyba nie narasta. Ciągle można dać sobie z nim radę metodami psychologii. Nudności – oto, z czym walczyłyśmy dzisiaj. Udało jej się coś wypić. Myślę, że nie będzie już musiała brać płynów dożylnie.

– Dzięki Bogu – odparł doktor. – Kroplówki były dla niej torturą. Lakszmi stawi odważnie czoła każdemu rzeczywistemu zagrożeniu, ale jeśli tylko zobaczy strzykawkę lub igłę do kroplówki, wpada w niepohamowane i bezsensowne przerażenie.

Przypomniał sobie zdarzenie z pierwszych lat ich małżeństwa, kiedy z tego powodu nakrzyczał na Lakszmi i nazwał ją tchórzem. Płakała wtedy i nie tylko nie broniła się przed jego napastliwością, ale odpłacając dobrym za złe, błagała o przebaczenie. „Lakszmi, Lakszmi...” A teraz ona umrze, to tylko kwestia dni. Po trzydziestu siedmiu wspólnych latach.

– O czym z nią rozmawiałaś? – zapytał głośno.

– Ach, o niczym szczególnym – odpowiedziała Susila. Prawda jednak była inna. Rozmawiały o Dugaldzie, tylko byłoby ponad jej siły opowiedzieć teraz, co się między nimi rozegrało. Umierająca kobieta szeptała: „Moje pierwsze dziecko! Nigdy nie myślałam, że niemowlęta potrafią być tak piękne!”. Jej oczy, zapadnięte w ciemnych oczodołach, rozbłysły, a na bladych z braku krwi wargach pojawił się uśmiech. „Te maleńkie rączki – szeptała ochryple dalej – i takie łakome, drobniutkie usteczka!” Ręką ze skóry i kości szukała miejsca, gdzie do zeszłorocznej operacji miała piersi. „Nigdy nie zdawałam sobie sprawy” – powtarzała. Jakże zresztą mogła zdawać sobie sprawę wcześniej, zanim tego doświadczyła? Przeczuć tę rewelację, apokalipsę czułości i miłości? „Rozumiesz, o co chodzi?”. Susila potaknęła ruchem głowy. Znała to przecież, będąc matką dwojga własnych dzieci, doświadczyła również apokalipsy czułości i miłości, żyjąc z człowiekiem, na którego wyrósł tamten mały Dugald o maleńkich rączkach i drobniutkich małych usteczkach. „Tak często bałam się o niego – znów wyszeptała umierająca. – Był tak silny, był takim tyranem, że mógł ranić, zastraszać albo nawet niszczyć. Gdyby wybrał za żonę inną kobietę... Jakie to szczęście, że wybrał ciebie!” Woskowa ręka opuściła miejsce, gdzie przedtem były piersi, żeby spocząć na ramieniu Susili. Ta pochyliła nisko głowę, żeby złożyć na niej pocałunek. Obie były we łzach.

Doktor MacPhail westchnął, podniósł głowę i otrząsnął się ruchem człowieka, który przed sekundą wyszedł z wody.

– Ten rozbitek nazywa się Farnaby – powiedział. – Will Farnaby.

– Will Farnaby – powtórzyła Susila. – W porządku. Lepiej pójdę sprawdzić, w czym można mu pomóc. – Odwróciła się i wyszła.

Doktor MacPhail popatrzył za nią, opadł na oparcie swego krzesła i zamknął oczy. Myślał na przemian to o swym synu, to o żonie. Raz o odchodzącej wolno w niebyt Lakszmi, za chwilę o Dugaldzie – nagle zgaszonym jasnym, buchającym płomieniu. Myślał o niepojętym ciągu zwrotów i szans, z jakich składa się życie, o wszystkich powabach, strachach i absurdach, których sploty tworzą tę niewytłumaczalną, a jednak przez Boga naznaczoną mozaikę ludzkiego losu. „Biedna dziewczyna” – powiedział do siebie, przypominając sobie wyraz twarzy Susili, kiedy jej mówił co się stało z Dugaldem. „Biedna dziewczyna”. No a teraz pojawia się w Przeglądzie Mykologicznym artykuł dotyczący grzybów halucynogennych. Oto jeszcze jeden z czynników nieistotnych, lokujących się w jakiś nieokreślony sposób w tej mozaice. Przyszły mu do głowy słowa jednego z dziwacznych, krótkich utworów poetyckich Radży Starego.

Wszystkie sprawy wszystkim sprawom
doskonale obojętne,
idą doskonale ramię w ramię
w niezgodzie na Dobro ponad dobrem,
na Istotę bardziej ponadczasową w przemijaniu,
bardziej odwieczną w swym pomniejszaniu się
niż Bóg na niebie.

Zaskrzypiały drzwi, a w chwilę potem Will usłyszał lekkie kroki i szelest spódnic. Ktoś położył rękę na jego ramieniu, a niski i melodyjny głos kobiecy zapytał, jak się czuje.

Nie otwierając oczu, odrzekł:

– Czuję się żałośnie.

W jego głosie nie było użalania się nad sobą ani proszenia o współczucie, lecz całkiem rzeczowa złość stoika, który miał już tak dosyć długiego udawania obojętności na bóle, że wyrwała mu się prawda.

– Czuję się żałośnie.

Ręka dotknęła go ponownie, a głos powiedział:

– Nazywam się Susila MacPhail. Jestem matką Mary Sarodżini.

Will z wahaniem odwrócił głowę i otworzył oczy. Przy łóżku siedziała dorosła, ciemniejsza wersja Mary Sarodżini, patrząc na niego z uśmiechem pełnym troski. Nie stać go było na wysiłek odwzajemnienia uśmiechu, więc powiedział tylko: „Miło mi panią poznać”, po czym podciągnął wyżej to, czym był nakryty, i znów zamknął oczy.

Susila przyglądała mu się w milczeniu – patrzyła na kościste barki, na sklepienie żeber pod skórą, której nordycka bladość sprawiała, że w jej palaskich oczach wydawał się jakoś dziwnie wątły i bezbronny, na opaloną twarz, tak wyrazistą, jakby była rzeźbą przeznaczoną do oglądania z większej odległości. Twarz wyrazista, a jednocześnie wrażliwa, pomyślała, twarz obnażona swoim lekkim drżeniem, jakby należąca do człowieka, którego sponiewierano i pozostawiono na pastwę losu.

W końcu odezwała się:

– Mówią, że jesteś z Anglii.

– Nie obchodzi mnie, skąd jestem – wymamrotał zirytowany Will. – Ani dokąd się udaję. Z jednego piekła do drugiego piekła.

– Byłam w Anglii zaraz po wojnie – ciągnęła niezrażona Susila. – Jako studentka.

Usiłował nie słuchać, ale uszy nie mają przykrywek i nie było ucieczki przed jej natrętnym głosem.

– W mojej grupie na psychologii była jedna dziewczyna – opowiadała dalej – której rodzina mieszkała w Wells. Zaprosiła mnie, żebym u nich pobyła przez pierwszy miesiąc wakacji. Znasz Wells?

Oczywiście, znał Wells. Ale czy to powód, żeby go dręczyła swoimi głupimi wspominkami?

– Uwielbiałam tam spacerować nad wodą – ciągnęła Susila – podziwiać katedrę oglądaną z drugiej strony fosy... – A także, patrząc na katedrę, przywoływać w myśli Dugalda pod palmami na plaży, Dugalda dającego jej pierwszą lekcję wspinaczki. („Lina cię utrzyma. Jesteś absolutnie bezpieczna. W żadnym razie nie możesz spaść...”). No właśnie: „W żadnym razie nie możesz spaść” – powtórzyła w myślach z goryczą, a potem przypomniała sobie „tu i teraz”, przypomniała sobie, że ma robotę do wykonania, przypomniała sobie, patrząc na tę wyrazistą, zmaltretowaną twarz, że ma przed sobą istotę ludzką cierpiącą ból. – Jakże tam było pięknie – dodała – i jak zachwycająco spokojnie!

Willowi Farnaby’emu zaczęło się wydawać, że głos, który słyszy, staje się bardziej śpiewny i oddala się w jakiś dziwny sposób. Chyba dlatego przestawał go odbierać jako irytujące zakłócenie.

– Taka niespotykana atmosfera spokoju. Śanti, śanti, śanti. Spokój ponad normalne rozumienie.

Dochodzący do Willa ciąg słów powoli zmieniał się w rytmiczną recytację, a recytujący głos pochodził jakby nie z tego miejsca i nie z tego świata.

– Mogę zamknąć oczy – śpiewnie skandował głos – mogę z zamkniętymi oczami widzieć to wszystko bardzo wyraźnie. Widzę kościół. Jest olbrzymi, znacznie wyższy niż ogromne drzewa wokół biskupiego pałacu. Widzę zieloną trawę i wodę, i kamienie pozłocone promieniami słońca, i ukośne cienie rzucane przez przypory muru. Słyszysz? Słyszę dzwony. Dzwony, a także kawki. Te kawki z wieży – czy ty też je słyszysz?

No tak. Słyszał kawki, słyszał je niemal tak wyraźnie, jak przed chwilą słyszał papugi na gałęziach drzew za oknem. Był tu, a jednocześnie był tam – tutaj w dusznym pokoju pod równikiem, ale także tam, na otwartej przestrzeni chłodnej niecki na skraju Mendip[9], gdzie kawki darły się na wieży katedry, a dźwięk dzwonów zamierał, ustępując przed ciszą rozległej zieleni pól.

Tymczasem głos mówił dalej:

– A oto białe chmury, a błękitne niebo pomiędzy nimi takie blade, takie delikatne, takie niezmiernie łagodne.

Łagodne, powtórzył, łagodne było niebo owego kwietniowego weekendu, który tam spędził z Molly przed fiaskiem ich małżeństwa. Trawa pełna była stokrotek i mleczy, a za wodą olbrzymi kościół ze swą ascetyczną geometrią sterczał jak wyzwanie dla naturalnej dzikości miękkich, kwietniowych chmur. Wyzwanie, a zarazem uzupełnienie ich dzikości, dopasowywanie się przeciwieństw aż do ich całkowitego pojednania. Coś podobnego powinno było nastąpić pomiędzy nim a Molly – i nastąpiło jeszcze wtedy.

– A łabędzie – tym razem głos recytował sennie – łabędzie...

Tak, łabędzie. Białe łabędzie sunące poprzez zwierciadło z nefrytu i gagatu – zwierciadło żywe oddechem falowania i drżenia, tak że srebrzyste odbicia ptaków bez przerwy rozdzielały się i łączyły w całość, na przemian rozpadały się i scalały.

– Jak ich wyobrażenia w herbarzu. Romantyczne, piękne do niemożliwości. Ale tam, w Wells, to przecież prawdziwe ptaki, w realnie istniejącym miejscu. Są teraz tak blisko mnie, że niemal mogę ich dotknąć, a jednocześnie tak daleko, o tysiące mil ode mnie. Daleko stąd, sunące po tafli spokojnej wody, miękko, majestatycznie, jakby za sprawą czarów...

Majestatycznie, płyną majestatycznie, a ciemna tafla wody wybrzusza się i rozdziela pod naporem ich obłych, białych piersi – wybrzusza, rozdziela i odpływa do tyłu warkoczami zmarszczek, które rozchodzą się w rysunek grota strzały. Widział je teraz, jak płynęły po swojej ciemnej tafli wody, słyszał kawki z kościelnej wieży, poprzez otaczającą go mieszaninę zapachów środków dezynfekcyjnych i gardenii czuł zapach tamtej gotyckiej fosy i wodorostów w odległej zielonej dolinie, chłodny i stęchły.

– Widzę je, jak unoszą się bez żadnego wysiłku – powiedział Will do siebie. – Unoszą się bez wysiłku – powtórzył z jakąś głęboką satysfakcją.

Teraz mówiła ona:

– Usiadłabym tam. Siedziałabym i patrzyła, wpatrywałabym się tak długo, aż sama także uniosłabym się bez wysiłku. Unosiłabym się z łabędziami na tamtej gładkiej tafli, pomiędzy ciemnością w dole a bladym, łagodnym niebem u góry. A jednocześnie unosiłabym się na innej powierzchni, w pół drogi pomiędzy tu a tam daleko, pomiędzy wtedy a teraz.

Dodała w myśli: pomiędzy pamiętanym szczęściem a uporczywą, pełną rozpaczy obecnością nieobecności. A głośno powiedziała:

– Unoszę się pomiędzy tym, co rzeczywiste, a tym, co w wyobraźni, pomiędzy tym, co przychodzi z zewnątrz, a tym co z wnętrza, co mamy głęboko, głęboko, tu w środku.

Położyła mu rękę na czole i nagle jej słowa zamieniły się w te rzeczy i zdarzenia, które oznaczały, wyobrażenia stały się rzeczywistością. Czuł, że naprawdę się unosi.

– Unoszę się – mówił głos delikatnie, lecz z uporem. – Unoszę się jak biały ptak na wodzie. Unoszę się na wodzie wielkiej rzeki życia – rzeki wielkiej, gładkiej i niemej, która płynie tak spokojnie, tak bardzo spokojnie, że myślałbyś, iż jest uśpiona. Śpiąca rzeka. Ale płynie nieubłaganie. Życie płynące spokojnie a nieubłaganie w kierunku życia spełnionego, do życiowego spokoju tym bardziej pogłębionego, tym bogatszego, solidniejszego i pełniejszego przez to, że zna całe twoje nieszczęście i ból, że zna je i przyjmuje je na siebie, i że dołącza je do istoty siebie samego. A ty właśnie w tej chwili dopływasz do tego spokoju, unosząc się na niemej, gładkiej rzece, która śpi, a mimo to płynie nieubłaganie, a jest nieubłagana dlatego, że śpi. Także ja płynę z tą rzeką. – Susila mówiła to wszystko do obcego mężczyzny. Mówiła także, choć na innym poziomie, do siebie. – Unosić się bez wysiłku. Nie musieć nic robić, absolutnie nic. Po prostu poddać się, dać się unieść z prądem, po prostu poprosić tę śpiącą a nieubłaganą rzekę życia, żeby mnie zabrała tam, gdzie płynie – a wiedząc przez cały czas, że tam, gdzie płynie, to właśnie jest tam, gdzie ja chcę się udać i gdzie muszę się udać: tam, gdzie więcej życia, gdzie panuje spokój. Z biegiem śpiącej rzeki, nieubłaganie, do spełnienia i pojednania.

Will Farnaby podświadomie westchnął głęboko. Jakże cichy stał się Świat! Cichy głęboką, krystaliczną ciszą, mimo że papugi nie przestawały krzątać się za oknami, mimo że głos tuż obok niego nie przestawał śpiewnie recytować. Spokój i pustka, a przez spokój i pustkę płynęła rzeka, śpiąca i niewzruszona.

Susila spojrzała na twarz widoczną na tle poduszki. Twarz nieoczekiwanie jakby bardzo młodą, tak doskonale pogodną jak twarz dziecka. Znikły zmarszczki na czole, powodowane przedtem ściąganiem brwi. Wargi, dotąd zaciśnięte mocno z bólu, teraz się rozchyliły. Oddech był zwolniony, spokojny, prawie niesłyszalny. Przypomniała sobie raptem słowa, jakie przyszły jej do głowy pewnej księżycowej nocy, kiedy wpatrywała się w odmienioną twarz Dugalda, podobnie niewinną: „Ona daje swemu ukochanemu sen”.

– Śpij – powiedziała na głos. – Śpij.

Cisza jakby stawała się doskonalsza, uczucie pustki narastało.

– Uśpiony, na śpiącej rzece – mówił głos. – A ponad rzeką, na niebie, widać ogromne, białe chmury. A kiedy na nie patrzysz, zaczynasz się unosić w ich kierunku. Tak, zaczynasz się unosić w ich kierunku, a rzeka staje się rzeką płynącą przez powietrze, niewidzialną rzeką, która cię niesie dalej, niesie cię w górę, wyżej i jeszcze wyżej.

W górę, w górę przez milczącą pustkę. To, co w wyobraźni, istniało naprawdę, to, co mówione, było doświadczane.

– Płyniesz poza tę upalną nizinę – ciągnął dalej głos. – Bez trudu osiągasz góry, z ich świeżością.

Rzeczywiście, widział Jungfrau, olśniewająco białą na tle błękitu. A tam, to Monte Rosa...

– Jakże świeże jest powietrze, kiedy je wdychasz. Czyste, świeże, naładowane energią, chęcią życia!

Wciągnął głęboko powietrze i wciągnął w siebie na nowo życie napływające z powietrzem. Następnie poczuł, jak pojawia się wiaterek wiejący nad śnieżnymi polami, który rozkosznie chłodził jego skórę. A głos, jak echo tego, co właśnie widział, jakby opisując jego doświadczenie, mówił:

– Chłód. Chłód i sen. Przez chłód do ożywienia. Przez sen do pojednania, do życia w pełni i spokoju.

W pół godziny później Susila ponownie weszła do salonu.

– No i jak? – zapytał jej teść. – Udało ci się?

Potaknęła ruchem głowy.

– Opowiadałam mu o pewnej miejscowości w Anglii – rzekła. – Odpłynął znacznie szybciej, niż się spodziewałam. Następnie podsunęłam mu sugestie co do jego gorączki...

– Mam nadzieję, że także kolana.

– Oczywiście.

– Sugerowałaś wprost?

– Nie, robiłam to pośrednio. Tak jest zawsze lepiej. Kazałam mu uświadomić sobie obraz swego ciała. Potem sprawiłam, że wyobraził je sobie jako znacznie większe niż jest w rzeczywistości, natomiast kolano jako znacznie mniejsze. Drobiazg godny współczucia, który buntuje się przeciw czemuś wielkiemu i wspaniałemu. Nie może być żadnych wątpliwości, które z nich zwycięży. – Spojrzała na wiszący na ścianie zegar. – O Boże! Muszę pędzić, żeby zdążyć na moją lekcję w szkole.

Rozdział 5

Kiedy doktor Robert wchodził do szpitalnego pokoju swojej żony, właśnie wstawało słońce. Najpierw zobaczył pomarańczową poświatę, a na jej tle – szczerbatą sylwetkę łańcucha gór. Potem – oślepiający żarem sierp pomiędzy dwoma szczytami. Sierp stawał się półokręgiem, a czerń ogrodu za oknem przecięły pierwsze snopy złocistego światła. Spoglądając po chwili ponownie w stronę gór, musiał już stawić czoła powalającemu uderzeniu słońca w jego pełnym majestacie.

Usiadł przy łóżku żony, ujął i pocałował jej rękę. Uśmiechnęła się, ale zaraz ponownie odwróciła w stronę okna.

– Ziemia obraca się nadspodziewanie szybko – wyszeptała, a po chwili milczenia dodała: – jeden z tych poranków przyniesie wschód słońca, który będzie moim ostatnim.

Poprzez chór mieszających się ptasich krzyków i brzęczenia owadów słychać było gwarka skandującego: Karuna, karuna...

– Karuna – powtórzyła Lakszmi. – Współczucie...

– Karuna. Karuna – powtarzał uparcie w ogrodzie głos oboju w imieniu Buddy.

– Nie będę już tego potrzebować zbyt długo – mówiła dalej. – Ale co będzie z tobą? Biedny Robercie, jak ty dasz sobie radę?

– Człowiek znajdzie w sobie niezbędną siłę, w ten czy inny sposób – odparł.

– Ale czy taką siłę, jak trzeba? Czy nie będzie to czasem siła pancerza, siła zamykania się w izolacji, siła zagłębienia się w twojej własnej pracy i pomysłach bez najmniejszego zainteresowania czymkolwiek innym? Pamiętasz, że miałam zwyczaj przychodzić, ciągnąć cię za włosy i zmuszać do zwrócenia na coś uwagi? Kto to zrobi, kiedy mnie nie będzie?

Weszła pielęgniarka ze szklanką osłodzonej wody. Doktor Robert wsunął ramię pod łopatki żony, unosząc ją do pozycji siedzącej. Pielęgniarka przytknęła szklankę do warg Lakszmi. Ta wypiła troszkę, przełykając z trudem, potem jeszcze i jeszcze łyk. Odwracając się od podsuwanej szklanki, spojrzała na męża. Jej wymizerowaną twarz rozjaśnił dziwnie niepasujący do sytuacji, szelmowski błysk w oczach.

– Na chwałę Trójcy i pohybel wrednym – wyrecytowała słabiutkim, schrypniętym głosem – antytrynitarianom, sok swój z wodą wypijam trzema łykami, on – jednym[10]. – Przerwała. – Czy to nie śmieszne, żeby pamiętać coś takiego? Ale ja przecież zawsze byłam bardzo śmieszna, prawda?

Doktor Robert postarał się bardzo, żeby odwzajemnić jej uśmiech.

– Bardzo śmieszna – odpowiedział skwapliwie.

– A ty mawiałeś, że jestem jak pchła. Chwilę tu, a potem hop! i już gdzie indziej, o wiele mil stąd. Nic dziwnego, że nigdy nie udało ci się mnie wytresować!

– Za to ty mnie wytresowałaś bardzo dobrze – zapewnił. – Kim byłbym dzisiaj, gdyby nie twoje przychodzenie, ciąganie mnie za włosy, zmuszanie do zainteresowania się światem dokoła i pomaganie w rozumieniu go? Pedantem z klapkami na oczach – na przekór mojej całej edukacji! Na szczęście miałem dość rozumu, żeby cię poprosić o rękę, i na szczęście w tobie było dość szaleństwa, żeby powiedzieć „tak”, a także dość mądrości i inteligencji, żeby coś ze mnie zrobić. W ten sposób, po trzydziestu siedmiu latach szkoły dla dorosłych, jestem już prawie ludzki.

– Ale ja pozostałam pchłą – pokręciła głową. – Mimo że naprawdę się starałam, bardzo się starałam. Nie wiem, Robercie, czy kiedykolwiek zdawałeś sobie z tego sprawę: chodziłam zawsze na paluszkach, zawsze wytężając się w kierunku, jaki ty sobie wyznaczałeś w twojej pracy i myśleniu, i w twoich lekturach. Na paluszkach, próbując to osiągnąć, usiłując dostać się tam w górę i być koło ciebie. Mój Boże, jakież to było wyczerpujące! Ten niekończący się ciąg usiłowań! A wszystkie – kompletnie bezużyteczne. Bo ja byłam tylko niemą pchłą, skaczącą tu między ludźmi, kwiatami, psami i kotami. Ten twój przeintelektualizowany świat był miejscem, do którego nigdy nie potrafiłam się wspiąć, a tym bardziej – znaleźć się w nim. Kiedy stało się to – podniosła rękę do swej nieobecnej piersi – nie musiałam starać się już więcej. Żadnej więcej szkoły, żadnej pracy domowej. Miałam stałą wymówkę.

Zapadła długotrwała cisza.

– Może jeszcze łyczek? – zapytała w końcu pielęgniarka.

– Tak, powinnaś wypić jeszcze trochę. – Poparł ją doktor Robert.

– I zrujnować tę Trójcę? – Lakszmi jeszcze raz uśmiechnęła się do niego. Przez retusz lat i śmiertelnej choroby doktor Robert zobaczył nagle tę roześmianą dziewczynę, w której zakochał się pół życia wcześniej, a – zdawało się – nie dalej niż wczoraj.

Godzinę później doktor MacPhail był z powrotem w swoim bungalowie.

– Przez dzisiejszy ranek będzie pan tu całkiem sam – oznajmił, kiedy skończył zmieniać Willowi Farnaby’emu opatrunek na kolanie. – Muszę jechać do Śiwapuram na zebranie Rady Królewskiej. Koło dwunastej przyjdzie tu jedna z naszych praktykantek pielęgniarskich, żeby zrobić panu zastrzyk i dać coś do zjedzenia. A po południu znowu wpadnie tu Susila, jak tylko upora się ze swą robotą w szkole. Teraz muszę już lecieć.

– Doktor Robert wstał i położył na chwilę dłoń na ramieniu Willa. – Do zobaczenia wieczorem. – W pół drogi do drzwi zatrzymał się jednak i zawrócił. – Byłbym zapomniał dać to panu.

– Z bocznej kieszeni swej workowatej bluzy wyciągnął małą, zieloną książeczkę. – To są spisane przez Radżę Starego Uwagi o tym, co jest co i co byłoby sensowne zrobić z tym, co jest co.

– Co za wspaniały tytuł! – zawołał Will, biorąc podaną książeczkę.

– Treść także może się spodobać – padło zapewnienie. – To tylko kilka stron, ale jeśli chce pan wiedzieć, co to jest Pala, nie znajdzie się lepszego wprowadzenia.

– A czy przypadkiem – zapytał Will – mogę się dowiedzieć, kto to jest Radża Stary?

– Kto to był, niestety. Radża Stary zmarł w trzydziestym ósmym, a panował o trzy lata dłużej od królowej Wiktorii. Jego najstarszy syn umarł przed nim, a następcą został jego wnuk. Ten był osłem, co jednak potrafił zrekompensować tym, że żył krótko. Obecny Radża jest jego prawnukiem.

– A, jeśli wolno zapytać, jak pojawił się ktoś o nazwisku MacPhail?

– Pierwszy z MacPhailów przybył na Palę za czasów dziada Radży Starego, którego nazywamy Radżą Reformatorem. To oni dwaj, ów Radża Reformator wraz z moim pradziadem, wymyślili współczesną Pałę. Radża Stary dokończył i rozwinął ich dzieło. A my dziś wyłazimy ze skóry, żeby ich naśladować.

Will uniósł w górę Uwagi o tym, co jest co.

– Czy znajdę tu historię reform?

Doktor Robert pokręcił głową przecząco.

– Są tam tylko podstawowe założenia. Proszę najpierw poczytać o nich. Kiedy wrócę wieczorem z Śiwapuram, nakreślę panu historię. Ale zrozumie pan lepiej, czego naprawdę dokonano, jeśli pan zacznie od tego, co musiało być zrobione – tego, co musi być zrobione zawsze i wszędzie, jeśli ktoś ma klarowny pogląd i wie, co jest co. Proszę to koniecznie przeczytać i nie zapomnieć wypić sok owocowy o jedenastej.

Will odprowadził wzrokiem wychodzącego, otworzył małą, zieloną książeczkę i zaczął czytać.

I

Nie ma potrzeby, żeby ktoś jeszcze gdzieś szedł. My wszyscy, gdybyśmy tylko o tym wiedzieli, już tam jesteśmy. Gdybym tylko wiedział, kim w istocie jestem, to przestałbym się zachowywać jak ktoś, za kogo się uważam, a jeśli przestanę zachowywać się jak ktoś, za kogo się uważam, to powinienem poznać, kim jestem.

To, czym naprawdę jestem, gdyby tylko manichejczyk, za którego się uważam, pozwolił mi to wiedzieć, to pojednanie „tak” i „nie” przeżywane z pełną akceptacją i zbawienne doświadczenie NieDwoistości.

W religii wszystkie słowa są słowami nieczystymi. Każdemu, kto wypowiada się na temat Buddy, Boga czy Chrystusa, należałoby wyszorować usta szarym mydłem.

Ponieważ dążenia, żeby w każdej parze przeciwieństw utrzymać tylko „tak”, z natury rzeczy nie da się urzeczywistnić, ten odosobniony manichejczyk, za którego się uważam, skazuje sam siebie na powtarzane bez końca frustracje, na powtarzane bez końca konflikty z innymi manichejczykami, z ich dążeniami i frustracjami.

Konflikty i frustracje – temat całej historii i prawie każdej biografii. „Pokażę ci cierpienie”, deklarował rzeczowo Budda. Ale pokazał także jak zerwać z cierpieniem – samowiedzę, całkowitą akceptację, błogosławieństwo doświadczenia NIEDWOISTOŚCI.

II

Wiedza, kim naprawdę jesteśmy, daje w wyniku Dobre Istnienie, a Dobre Istnienie wyraża się w czynieniu dobra w najwłaściwszy sposób. Ale samo czynienie dobra nie powołuje, samo przez się, Dobrego Istnienia. Możemy być cnotliwi, nie wiedząc, kim naprawdę jesteśmy. Istoty, które są jedynie dobre, nie są Dobrymi Istnieniami, są one tylko filarami społeczeństwa.

Większość filarów dzieli los Samsona. Podtrzymują, lecz prędzej czy później same walą się w gruzy. Nie zdarzyło się jeszcze takie społeczeństwo, w którym czynienie dobra byłoby wytworem Dobrego Istnienia i z tego powodu byłoby zawsze właściwe. Nie znaczy to, że takiego społeczeństwa nie będzie nigdy ani że my na Pali jesteśmy szaleni, gdy usiłujemy takie społeczeństwo powołać do życia.

III

Jogin i stoik to dwa cnotliwe typy ego, które osiągają swój wyraźny sukces, systematycznie udając, że są kimś innym. Lecz to nie przez udawanie, że się jest kimś innym, nawet kimś nadzwyczaj dobrym i mądrym, możemy przejść od odosobnionego manichejstwa do Dobrego Istnienia.

Dobre Istnienie jest to tyle, co wiedzieć, kim w istocie jesteśmy, a żeby wiedzieć, kim w istocie jesteśmy, musimy najpierw ustalić, krok po kroku, za kogo siebie uważamy i jakie złe nawyki myślowe kierują naszymi uczuciami i czynami. Chwila jasnego i pełnego uświadomienia sobie, za kogo się uważamy, a kim w rzeczywistości nie jesteśmy, kładzie kres, na tę chwilę, owej manichejskiej łamigłówce. Jeśli będziemy ponawiać takie chwile uświadomienia sobie, kim nie jesteśmy, aż staną się ciągłością, możemy nagle odkryć, że wiemy, kim w istocie jesteśmy.

Koncentracja, abstrakcyjne myślenie lub ćwiczenie duchowości – to sposoby systematycznego wyłączania się w dziedzinie myśli. Asceza i hedonizm – to systematyczne wyłączanie się w dziedzinie zmysłowości, uczuć i działania. Lecz Dobre Istnienie wyraża się w wiedzy, kim ktoś faktycznie jest, na podstawie wszystkich jego doświadczeń; bądźcie zatem świadomi – uświadamiający sobie i świadomi każdej sytuacji, zawsze i wszędzie, czy to w okolicznościach chwalebnych czy haniebnych, przyjemnych czy niemiłych, cokolwiek możecie robić lub cierpieć. To jest jedyna prawdziwa joga, jedyne ćwiczenie w duchowości, jakie warto uprawiać.

„Im więcej człowiek wie o pojedynczych przedmiotach, tym więcej wie o Bogu”. Tłumacząc język Spinozy na własny, możemy powiedzieć: „Im więcej człowiek wie o sobie na podstawie wszelkiego rodzaju doświadczeń, tym większa jest szansa, że pewnego pięknego ranka odkryje nagle, kim naprawdę jest – czy raczej Kim (duże K) Faktycznie (duże F) «on» (w cudzysłowie) Jest (duże J)”.

Święty Jan miał rację. W błogosławionej niemocie wszechświata Słowo było nie tylko u Boga, ale było Bogiem. Jako coś, czemu należy wierzyć. Bóg jest przekazywanym symbolem, określonym przez imię. Bóg równa się „Bóg”.

Wiara jest czymś zupełnie odmiennym od wierzeń. Wierzenia to systematyczne i zdecydowanie zbyt poważne przyjmowanie słów nieprzemyślanych przez samego siebie. Słów świętego Pawła, słów Mahometa, słów Marksa, słów Hitlera. Ludzie biorą je zbyt poważnie, i czym się to kończy?

Kończy się całą bezsensowną ambiwalencją historii – sadyzmem wiązanym z obowiązkiem, lub (stokroć gorzej) sadyzmem pojmowanym jako obowiązek; pobożnością mającą za przeciwwagę zorganizowaną paranoję: siostrami miłosierdzia z poświęceniem doglądającymi ofiar inkwizytorów i krzyżowców z ich własnego Kościoła. Natomiast w traktowaniu Wiary powagi nigdy nie jest za wiele. Bowiem Wiara jest uzasadnionym empirycznie ufaniem w naszą zdolność do uświadomienia sobie, kim naprawdę jesteśmy, do wyrzucenia z Dobrego Istnienia tego zainfekowanego wierzeniami manichejczyka.

Naszą codzienną Wiarę daj nam dzisiaj, ale zbaw nas, Dobry Boże, od wierzeń.

Ktoś zastukał do drzwi. Will podniósł głowę znad książki.

– Kto tam?

– To ja – powiedział głos, którego brzmienie przywoływało z pamięci niemiłe obrazy pułkownika Dipy i koszmarnej jazdy białym mercedesem. Do łóżka podszedł Murugan, ubrany tylko w białe sandały i białe szorty, z platynowym zegarkiem na przegubie ręki.

– Jak to miło, że przychodzisz mnie odwiedzić!

Inny odwiedzający zapytałby go, jak się czuje, ale bez reszty zajęty sobą Murugan nie był zdolny nawet do udawania najlżejszego zainteresowania kim innym. Odezwał się tonem ciężkiej pretensji:

– Podchodziłem do drzwi już trzy kwadranse temu. Ale ten stary jeszcze nie wyszedł, musiałem więc wrócić do siebie. A potem musiałem siedzieć z moją matką i facetem, który się u nas zatrzymał, kiedy sobie jedli śniadanie...

– Dlaczego nie mogłeś wejść, kiedy był tu doktor Robert? – zapytał Will. – Czy tutejszy regulamin nie zezwala na rozmowy ze mną?

Chłopak zaprzeczył nerwowo.

– To nie to. Po prostu nie chciałem, żeby wiedział, z jakiego powodu pana odwiedzam.

– Powód jest prosty – uśmiechnął się Will. – Odwiedzanie chorych jest chwalebnym dobrym uczynkiem.

Zajęty na dobre własnymi myślami Murugan nie dostrzegł lekkiej ironii.

– Dziękuję, że im pan nie powiedział o naszym wcześniejszym spotkaniu – wyrzekł ostro, niemal z gniewem. Wydawać się mogło, że nie tylko wstrętne jest mu być wobec Willa zobowiązanym, ale jest wściekły, że ten zrobił mu przysługę wymagającą takiego skwitowania.

– Zorientowałem się, że wolisz, bym nie wspomniał o tym – powiedział Will. – Więc, rzecz jasna, nie wspomniałem.

– Chciałem panu podziękować – wymamrotał Murugan przez zaciśnięte zęby, tonem takim, jakby chciał powiedzieć: „Ty brudna świnio!”.

– Zapomnij o tym – odpowiedział Will z przesadną grzecznością.

„Cóż za rozkoszne stworzenie” – myślał rozbawiony, patrząc z ciekawością na lśniący od gładkości, złocisty tors chłopaka, na jego wyniosłą głowę, na rysy regularne jak u posągu, lecz już nie olimpijskie, już nieklasyczne – na twarz helleńską, ruchliwą i aż za bardzo ludzką. Naczynie niezrównanej piękności – tylko z jaką zawartością? Szkoda, pomyślał, że tego ostatniego pytania nie postawił kiedyś nieco bardziej serio przed związaniem się ze swoją niewydarzoną Babs. Ale Babs była kobietą. Wobec nacisku jego własnej heteroseksualności, stawianie pytań tak racjonalnych, jak to ostatnie, nie miało sensu. Tak jak nie miałoby, bez wątpienia, w odniesieniu do tego zepsutego małego półboga siedzącego w nogach jego łóżka, dla kogoś wrażliwego na uroki chłopców.

– Czy doktor Robert nie wiedział, że pojechałeś do Rendang? – zapytał.

– Wiedział, oczywiście. Wiedzieli to wszyscy. Pojechałem tam po matkę. Przebywała u swoich krewnych. Pojechałem całkiem oficjalnie, żeby ją przywieźć z powrotem.

– Dlaczego zatem miałem nie mówić, że się tam spotkaliśmy?

Murugan wahał się przez chwilę, potem, patrząc bezczelnie na Willa, powiedział:

– Bo nie chciałem, żeby wiedzieli, że odwiedzałem pułkownika Dipę.

No tak, wylazło szydło z worka!

– Pułkownik Dipa to człowiek wybitny – powiedział Will głośno, żeby złowić zaufanie przy pomocy słodkiej przynęty.

Ryba wzięła od razu, zaskakując kompletnym brakiem podejrzliwości. Ponura twarz rozbłysła entuzjazmem, a sam Murugan nagle objawił się jako Antinous w całej fascynującej krasie swej dwuznacznej dojrzałości.

– Sądzę, że on jest wspaniały – powiedział i po raz pierwszy, od kiedy znalazł się w tamtym pokoju, jakby dostrzegł Willa i obdarzył go najbardziej przyjaznym z uśmiechów. Uznanie wybitności pułkownika pozwalało mu zapomnieć o wstręcie i pokochać na chwilę wszystkich – nawet tego człowieka, u którego zaciągnął taki żenujący dług wdzięczności. – Proszę zwrócić uwagę, jak wiele zdziałał dla Rendangu!

– O tak, on z pewnością robi wiele dla Rendangu – niezobowiązująco potwierdził Will.

Przez promienną twarz Murugana przebiegł cień.

– Tutaj nie myślą w ten sposób – powiedział zachmurzony. – Myślą, że jest okropny.

– Kto tak myśli?

– Właściwie wszyscy!

– Więc nie życzyli sobie, żebyś go odwiedzał?

Murugan uśmiechnął się tryumfalnie z miną łobuziaka, który zagrał na nosie nauczycielowi odwróconemu plecami.

– Oni myślą, że byłem cały czas z matką.

Will natychmiast podchwycił trop.

– Czy twoja matka wiedziała, że odwiedzasz pułkownika? – zapytał.

– Oczywiście.

– I nie miała nic przeciwko temu?

– Była całkowicie za.

A jednak Will miał głębokie przeświadczenie, że nie mylił się, kiedy wcześniej przyszedł mu na myśl Hadrian i Antinous. Czy ta kobieta była ślepa? Czy może nie życzyła sobie widzieć, co się dzieje?

– Ale jeśli ona pozwala – powiedział na głos – to dlaczego doktor Robert i reszta się sprzeciwia?

Murugan popatrzył na niego podejrzliwie. Widząc, że zapuścił się za daleko na teren zakazany, Will próbował pośpiesznie skierować uwagę gdzie indziej.

– Może oni sobie wyobrażają – zapytał ze śmiechem – że on cię przekabaci na zwolennika dyktatury wojskowej?

Sztuczka się udała i twarz chłopaka ponownie rozjaśniała uśmiechem.

– To nie całkiem o to chodzi – odpowiedział – ale coś w tym stylu. Wszystko to takie głupie – dodał, wzruszając ramionami. – To ten idiotyczny protokół.

– Protokół? – zapytał Will z niedowierzaniem.

– A ty nic o mnie nie słyszałeś?

– Tyle, co powiedział wczoraj doktor Robert.

– Masz na myśli to, że jestem studentem? – Murugan odrzucił głowę do tyłu i roześmiał się.

– A cóż w tym śmiesznego, że się jest studentem?

– Nic, absolutnie nic. – Chłopak patrzył znowu gdzieś w bok. Zapadła cisza. Ciągle odwrócony, powiedział w końcu: Powodem, dla którego miałem odwiedzić pułkownika Dipę, jest to, że on jest głową państwa i ja jestem głową państwa. Nasze spotkanie to polityka międzynarodowa.

– Jak to rozumiesz?

– To ja, przypadkiem, jestem Radżą wyspy Pala.

– Radżą Pali?

– Od pięćdziesiątego czwartego, to jest od śmierci mego ojca.

– A twoja matka piastuje, jak zakładam, godność Rani?

– Zgadza się, moja matka jest Rani.

„Pośpiesz prościutko jak strzała do pałacu”. A oto i pałac, i to pałac, który sam przychodzi prościutko do niego. Widocznie opatrzność trzyma stronę Joego Aldehyda, a w dodatku pracuje po godzinach.

– Czy byłeś najstarszym synem? – zapytał Will.

– Jedynym synem – odpowiedział Murugan, a potem, dla podkreślenia tej swojej wyłączności, z wyraźnym naciskiem dodał: – Jedynym dzieckiem.

– No to nie może być żadnych wątpliwości – powiedział Will. – O nieba! Powinienem zwracać się do ciebie „Wasza Królewska Mość”. Albo co najmniej „Sir”. – Wypowiedział te słowa ze śmiechem, natomiast Murugan odpowiedział na nie z najdoskonalszą powagą, przyjmując naprędce pozę dostojnego monarchy.

– Będzie pan musiał zwracać się do mnie w ten sposób pod koniec przyszłego tygodnia – powiedział. – Po moich urodzinach. Będę wtedy miał osiemnaście lat. To wiek dojrzałości dla Radży wyspy Pala. Do tego czasu jestem tylko Murugan Mailendra. Zwykły student, uczący się wszystkiego po trochu, w tym hodowli roślin – powiedział pogardliwie. – Za to, gdy nadejdzie mój czas, będę wiedział, co mam zrobić.

– A co zrobisz, gdy twój czas nadejdzie?

Między ślicznym Antinousem a pompatycznością jego przyszłego urzędu istniał dysonans, który wydał się Willowi bardzo zabawny. Ciągnął zatem dalej, kpiarskim tonem:

– Jakie są twoje propozycje działania? Skrócić ich o głowę? L’État c’est moi[11]?

Powaga i monarsza dostojność zesztywniały, pojawiła się nagana:

– Proszę się nie wygłupiać!

Nieco tym rozbawiony, Will wdał się w przeprosiny:

– Chciałem się tylko zorientować, jak absolutnym zamierzasz być władcą!

– Pala jest monarchią konstytucyjną – odpowiedział Murugan grobowym głosem.

– Inaczej mówiąc, będziesz figurantem z symboliczną władzą, jak angielska królowa – będziesz panować, ale nie rządzić.

– Nie, nie! – niemalże wrzasnął Murugan, zapominając o swej monarszej godności. – Nie tak, jak angielska królowa! Radża Pali rządzi, a nie tylko panuje! – Nie mogąc usiedzieć ze wzburzenia, skoczył na równe nogi i zaczął krążyć po pokoju. – Rządzi konstytucyjnie, ale na Boga – rządzi, rządzi!

Murugan podszedł i zapatrzył się w okno, a po chwili milczenia odwrócił się i poczęstował Willa nowym wyrazem twarzy, odmienionej we wzorzec brzydoty, starannie wymodelowanej i zabarwionej, bez wątpienia znamionującej jego stan psychiczny.

– Pokażę im, kto tu jest szefem – powiedział tonem wyraźnie zapożyczonym od bohatera jakiegoś amerykańskiego filmu gangsterskiego. – Tym ludziom się zdaje, że mogą mną dyrygować – ciągnął dalej swój cytat ze scenariusza ponurego kiczu – tak jak dyrygowali moim ojcem. Ale grubo się mylą – zachichotał ponuro i pokiwał swą piękną, zeszpeconą odrażającym grymasem głową. – Grubo się mylą – powtórzył.

To ostatnie wypowiedział przez zaciśnięte zęby i prawie bez żadnego ruchu warg. Jego wysunięta do przodu dolna szczęka przypominała szczękę bandyty z komiksu, oczy błyszczały zimno spod przymrużonych powiek. Już przed chwilą nieoczekiwanie i absurdalnie okropny, Antinous stawał się teraz karykaturą wszystkich twardzieli znanych od dawna powszechnie z kiepskich filmów.

– A kto rządził krajem przez lata twojej niepełnoletności? zapytał Will.

– Trzy gremia starych pierników – odpowiedział Murugan z pogardą. – Rząd, Izba Reprezentantów i, na koniec, zastępująca mnie, Radżę, Rada Królewska.

– Biedni ramole, czeka ich wkrótce szok, jakiego w życiu nie doznali – powiedział Will, wpadając ochoczo w ton radosnego szelmostwa i śmiejąc się głośno. – Mam nadzieję być tu jeszcze, żeby to zobaczyć, kiedy będzie się działo. – Murugan także wybuchnął śmiechem. Śmiał się do towarzystwa, będąc jednak nie rozbawionym złowieszczo twardzielem, lecz znowu tryumfującym łobuziakiem sprzed kilku minut. Ten nagły przeskok nastroju i zachowania wskazywał, według Willa, na niezdolność chłopaka do utrzymania się w roli twardziela na dłużej.

– Szok, jakiego w życiu nie doznali – powtórzył rozpromieniony Murugan.

– Czy masz już jakieś konkretne plany?

– Bądź pan pewien, że mam – odparł Murugan. Na jego szybko zmieniającej wyraz twarzy tryumfującego łobuziaka zastąpił mąż stanu podczas konferencji prasowej. Był teraz poważny i protekcjonalnie życzliwy. – W trybie najwyższego priorytetu zmodernizować to miejsce. Proszę tylko popatrzeć, jak wiele zdołano zrobić w Rendang dzięki dochodom z ropy naftowej.

– Ale czyż Pala nie ma żadnych wpływów z ropy naftowej? – zapytał Will niewinnym tonem całkowitej ignorancji, który – jak miał okazję sprawdzić przez lata – był najlepszym sposobem wyciągania informacji z ludzi prostolinijnych albo zadufanych w sobie.

– Ani grosza – odparł Murugan. – A tymczasem południowy kraniec wyspy aż kipi od tego świństwa, podczas gdy starzy ramole nic nie robią w tej sprawie, z wyjątkiem kilku nędznych szybów na własny użytek wyspy. Co gorsza nie pozwalają nic zrobić nikomu innemu. – Mąż stanu wrzał rosnącym oburzeniem. Sądząc z głosu i wyrazu twarzy, był znów coraz bardziej twardzielem. – Ciągle napływają oferty różnych firm: South-East Asia Petroleum, Shell, Royal Dutch, Standard of California. Ale ci cholerni starzy głupole nie chcą o nich słyszeć.

– Czy nie można im wyperswadować, żeby posłuchali?

– Ja ich zmuszę, psiakrew, żeby słuchali – powiedział Twardziel.

– To mi się podoba – odrzekł Will, a potem zapytał od niechcenia: – A którą z tych ofert miałbyś ochotę przyjąć?

– Pułkownik Dipa związał się ze Standard of California i radzi, żebyśmy zrobili to samo.

– Tego bym nie robił, przynajmniej do czasu otrzymania kilku konkurencyjnych ofert.

– Na to zgoda! Podobnie myśli moja matka.

– To bardzo mądrze.

– Matka jest zdecydowaną zwolenniczką South-East Asia Petroleum. Prezes zarządu lord Aldehyde jest jej znajomym.

– Ona zna lorda Aldehyda? Co za zbieg okoliczności!

Radosne zaskoczenie w głosie Willa zabrzmiało bardzo przekonująco.

To mój przyjaciel, Joe Aldehyde. Piszę do jego gazet. Powierza mi niekiedy rolę swego prywatnego ambasadora. Powiem ci w dyskrecji – dodał – że to z tego powodu jechaliśmy wówczas obejrzeć kopalnie miedzi. Miedź to dla Joego jeden z dodatkowych obszarów działania. Jego prawdziwą namiętnością jest, oczywiście, ropa.

W odpowiedzi Murugan spróbował zagrać spryciarza:

– A cóż on będzie gotowy nam zaoferować?

Will podchwycił styl zapożyczony z filmów o rekinach finansowych, mówiąc:

– Wszystko, co oferuje Standard, plus coś ponadto.

– To w porządku – powiedział Murugan według tego samego scenariusza, potakując z namysłem głową. Zamilkł na dłuższą chwilę. Kiedy się odezwał, mówił znowu jak mąż stanu na konferencji prasowej. – Dochody z ropy naftowej zostaną wykorzystane w następujący sposób. Dwadzieścia pięć procent wszystkich wpływów poświęcimy na Przebudowę Świata.

– Wolno zapytać – wtrącił Will z całą powagą – jak, konkretnie, proponujecie przebudowywać świat?

– Przez Krucjatę Ducha. Czy pan słyszał o Krucjacie Ducha?

– Ależ oczywiście. Wiedzą o tym wszyscy!

– To ważny ruch, o światowym zasięgu – tonem aż grobowym z przejęcia oznajmił mąż stanu. – Coś jak wczesne chrześcijaństwo. Został założony przez moją matkę.

W jego głosie brzmiał głęboki podziw i szacunek.

– Tak, założony przez moją matkę – powtórzył Murugan i dodał z dumą: – Wierzę, że to jedyna nadzieja dla ludzkości.

– Zapewne – odpowiedział Will Farnaby. – Zapewne.

Mąż stanu, niezrażony, ciągnął dalej:

– W ten sposób zagospodarujemy dwadzieścia pięć procent wpływów. Reszta pójdzie na program szybkiego uprzemysłowienia. – Ton jego wywodu zmienił się ponownie. – Ci nasi sklerotycy chcieliby tylko uprzemysłowienia wyrywkowego, a resztę chcą zostawić tak, jak wyglądała tysiąc lat temu.

– A ty, przeciwnie, chciałbyś pójść na całego. Industrializacja dla samej industrializacji?

– O nie, industrializacja dla dobra kraju. Industrializacja po to, żeby Pala była potężna, żeby szanowali nas inni. Weźmy za przykład Rendang. Oni tam już za pięć lat będą produkować karabiny, moździerze, amunicję, wszystko, czego im potrzeba. Trochę więcej czasu minie, zanim zaczną robić czołgi, a póki co będą je kupować od Skody za dochody z ropy naftowej.

– No a za ile lat dojrzeją do bomby wodorowej? – ironicznie zapytał Will.

– Tego nie będą nawet próbować – powiedział Murugan. – Jednakże – dodał z lubością – bomba wodorowa nie jest jedynym rodzajem broni ostatecznej. – Sposób, w jaki wypowiedział tę ostatnią rewelację, wyraźnie wskazywał, że „broń ostateczna” była dla niego kąskiem wielce smakowitym. – Jest przecież broń chemiczna i biologiczna. „Bomby wodorowe dla ubogich”, jak je nazywa pułkownik Dipa. Dlatego pierwsze, co zrobię, to budowa wielkiej fabryki środków owadobójczych. – Murugan zaśmiał się i po łobuzersku zmrużył jedno oko. – Jeśli potrafisz produkować środki owadobójcze, możesz także wytwarzać gaz paraliżujący.

Will przypomniał sobie fabrykę w budowie, widzianą na przedmieściach Rendang. Pamiętał, że zapytał pułkownika Dipę: „Cóż to takiego?”, kiedy mknęli obok w białym mercedesie. Odpowiedź, której towarzyszył błysk lśniących zębów w niewinnym uśmiechu, brzmiała: „Środki owadobójcze. Wkrótce będziemy je eksportować na całą Azję Południowo-Wschodnią”.

Wziął wówczas, naturalnie, słowa pułkownika za dobrą monetę. Teraz wiedział lepiej... W duchu wzruszył tylko ramionami. Nie ma rady – pułkownicy będą zawsze pułkownikami, a chłopcy, także tacy chłopcy jak Murugan, będą zawsze bawić się bronią. Zawsze też będzie dość roboty dla specjalnych korespondentów podążających tropem śmierci.

– Będziesz, zatem, rozbudowywał armię Pali? – powiedział Will na glos.

– Rozbudowywał? O nie, ja ją stworzę. Pala nie ma żadnej armii.

– Wcale nie ma armii?

– Absolutnie nic. Mamy tu samych pacyfistów. – Wymówione przez niego „p” było jak eksplozja odrazy, a „s” syczało potępieniem. – Będę musiał zaczynać od zera.

– Masz więc zamiar militaryzować, w miarę jak będziesz industrializować, prawda?

– Tak, właśnie.

Will roześmiał się.

– Wracamy w czasy Asyryjczyków! Przejdziesz do historii jako prawdziwy rewolucjonista.

– Taką też mam nadzieję. Strategię, którą przyjmę, nazwałem Nieustanna Rewolucja.

– Ależ to wspaniałe! – przyklasnął Will.

– Mam po prostu zamiar kontynuować tę rewolucję, którą rozpoczął ponad sto lat temu pradziad doktora Roberta, kiedy przybył na Palę pomagać memu pradziadowi we wdrożeniu pewnych reform. Zrobili wtedy wspaniałe rzeczy w niektórych dziedzinach. Oczywiście, nie we wszystkich, proszę pamiętać – poprawił się, potrząsając głową z wyraźną, pełną przekonania dezaprobatą. Swoją absurdalną powagą przypominał ucznia, który gra Poloniusza w inscenizacji Hamleta na koniec roku szkolnego. – Ale przynajmniej zrobili COŚ. Dziś, natomiast, rządzi nami kliku konserwatystów nierobiących NIC. Konserwatystów-prymitywów: nie ruszą palcem w kierunku ulepszeń i nowoczesności. A ponadto konserwatystów radykalnych – odmówią jakiejkolwiek zmiany tych starych pomysłów reformatorskich, które już się przeżyły Nie będą reformować reform. A proszę mi wierzyć, niektóre z tych, tak zwanych, reform są absolutnie odrażające.

– Masz na myśli te, jak zgaduję, dotyczące w jakiś sposób seksu?

Murugan pokiwał twierdząco głową i odwrócił twarz. Will dostrzegł ze zdumieniem, że zaczerwienił się przy tym.

– Daj mi jakiś przykład – zaproponował.

Ale Murugan nie potrafił zdobyć się na konkrety.

– Proszę pytać doktora Roberta – powiedział – albo Widżaję. W ich opinii tamto jest czymś wspaniałym. Naprawdę oni wszyscy tak myślą. To jest, naturalnie, jeden z powodów, dla których nikt nie chce zmian. Chcą, żeby wszystko szło jak dotąd w ten sam dawny, odrażający sposób, zawsze i na wieki.

– Zawsze i na wieki – zadziornie powtórzył jakiś głos głębokim kontraltem.

– Mama. – Murugan skoczył na równe nogi.

Will, odwracając głowę, ujrzał w drzwiach kobietę, rumianą i dużą, owiniętą (trochę dziwacznie, bo do tego typu twarzy i budowy lepiej pasują fiolety, róże czy błękity) w chmurę białego muślinu. Stała tam z wystudiowanym, tajemniczym uśmiechem. Jedno brązowe, uniesione, pełne ramię z upierścienioną dłonią opierała o framugę drzwi w pozie wielkiej aktorki czy sławnej diwy, która zatrzymała się na scenie, żeby odebrać aplauz pełnej wielbicieli widowni. Za nią, czekając cierpliwie na polecenia, stał wysoki mężczyzna w szarym, dakronowym ubraniu. Murugan, który dostrzegł go przez lukę obok niemal całkowicie wypełniającego drzwi ucieleśnienia macierzyństwa, przy powitaniu zwrócił się do niego „Mister Bahu”.

Pan Bahu skłonił lekko głowę i pozostał na drugim planie.

Murugan przeniósł znów zainteresowanie na matkę.

– Czyżbyś przyszła na piechotę? – W jego glosie było niedowierzanie, a zarazem troska. – Na piechotę? Nie do wiary! Ale jeśli to prawda – cóż za heroizm! Cały ten szmat drogi?

– Całą tę drogę, moje dziecko – potwierdziła rozbawionym, ciepłym głosem.

Uniesione ramię zjechało w dół, obejmując smukłe ciało chłopca, przyciągnęło je do rozłożystego łona, zawinęło w zwiewny kokon, po czym odwinęło i uwolniło.

– Sprawił to jeden z moich Impulsów.

Ona ma sposób na to, odnotował w myśli Will, żebyś naprawdę słyszał, że słowa, którym chce nadać większe znaczenie, zaczynają się od wielkiej litery.

– Mój Prywatny Podszept powiedział mi: „Idź zobaczyć się z Obcym w domu doktora Roberta, idź!”. Spytałam wtedy: „Już teraz? Malgré la chaleur?[12]”. Podszept stracił wtedy cierpliwość i powiedział: „Kobieto, przestań mleć swoim głupim jęzorem i rób, co ci każę”. I oto jestem, panie Farnaby. – Ruszyła w stronę Willa z wyciągniętą dłonią, otoczona gęstym obłokiem woni olejku z drzewa sandałowego.

Will pochylił się nad pierścieniami nanizanymi na tłuste palce i wymamrotał coś kończącego się słowami „Wasza Wysokość”.

– Bahu! – zawołała, korzystając z królewskiego przywileju pomijania tytułów przed nazwiskiem.

Jej drugoplanowy aktor w odpowiedzi na długo oczekiwane polecenie wykonał swe sceniczne wejście i został przedstawiony jako Jego Ekscelencja – Abdul Bahu Ambasador Rendangu. Abdul Pierre Bahu – car sa mère est parisienne[13]. Ale angielskiego nauczył się w Nowym Jorku.

Wygląda jak Savanarola – pomyślał Will, potrząsając rękę ambasadora – ale Savanarola, który nosi monokl i ubiera się u krawca z Savile Row[14].

– Bahu – poinformowała Rani – pełni funkcję trustu mózgów pułkownika Dipy.

– Wasza Wysokość, jeśli wolno mi to powiedzieć, jest o wiele za dobra dla mnie, ale dalece niewystarczająco dla pułkownika.

Jego wysławianie się i maniery były tak dworne, że aż ironiczne – robiły wrażenie parodii objawów szacunku i samoponiżenia.

Ciągnąc dalej swój wywód, mówił:

– Mózgi te znajdują się tam, gdzie ich miejsce, to jest w głowach. Co do mnie, jestem w Rendangu jedynie częścią sympatycznego układu nerwowego.

– Et combien sympathique![15] – zawołała Rani. – Poza wszystkim innym, panie Farnaby, Bahu jest ostatnim z arystokratów. Powinien pan zobaczyć jego wiejską rezydencję! Coś z tysiąca i jednej nocy! Klasnąć w ręce i pojawia się sześciu służących gotowych spełnić każde życzenie. Jeśli masz urodziny, to w ogrodach odbędzie się fête nocturne[16] na twoją cześć. Muzyka, poczęstunki, tańczące dziewczyny, dwustu ludzi z pochodniami. Życie jak w czasach Haruna ar-Raszida, tyle że z nowoczesnymi łazienkami.

– Rozkosznie się o tym słucha – powiedział Will, mając przed oczyma wioski mijane w białym mercedesie pułkownika Dipy: domki z plecionki pokrytej gliną, śmiecie, dzieci z zapaleniem spojówek, wychudzone psy i kobiety zgięte wpół pod niesionym ciężarem.

– No i co za gust – perorowała dalej Rani – umysł wytrenowany najbardziej wszechstronnie, a przy tym – tu ściszyła głos głębokie i niezmącone przeczucie Istoty Wyższej.

Pan Bahu pochylił głowę w ukłonie. Zapadło milczenie.

Tymczasem Murugan zdążył podsunąć krzesło. Rani, po królewsku, ufna, że z samej natury rzeczy ktoś zawsze musi być pod ręką i strzec jej przed zagrożeniami czy uszczerbkiem na godności, bez oglądania się za siebie zapadła w nie z całym impetem swoich stu kilogramów.

– Mam nadzieję, że nie odbiera pan mojej wizyty jako narzucania się – powiedziała do Willa. Ten zapewnił, że oczywiście nie, ona jednak nie przestała się tłumaczyć. – Uprzedziłabym pana – mówiła – poprosiłabym o pozwolenie. Ale mój Podszept mówił: „Nie. Masz tam iść. Już”. Dlaczego? Trudno powiedzieć. Ale to się niewątpliwie wkrótce wyjaśni. – Wpatrzyła się w niego swymi wielkimi, wyłupiastymi oczami i uśmiechnęła się tajemniczo. – No, ale przede wszystkim, jak pana zdrowie, panie Farnaby?

– Jak pani widzi, madame, jestem w świetnej formie.

– Doprawdy? – wyłupiaste oczy kontrolowały wyraz twarzy Willa tak nachalnie, że poczuł zażenowanie.

– Widzę, że należy pan do tej kategorii mężczyzn o nastawieniu bohaterskim, którzy będą mówili swoim przyjaciołom, że są zdrowi nawet na łożu śmierci.

– Bardzo mi pani pochlebia – odpowiedział. – Ale ja przypadkiem jestem naprawdę w dobrej formie. To zadziwiające, a jeśli zważymy, co się wydarzyło, to nawet rodzaj cudu.

– Cud – rzekła Rani – to słowo, którego użyłam, gdy dowiedziałam się, jak pan z tego wyszedł.

– To szczęśliwy przypadek – powiedział Will, cytując Erewhon po raz drugi – że Opatrzność była po mojej stronie.

Pan Bahu zaśmiał się na to, jednak widząc, że Rani wyraźnie nie złapała puenty, zmienił front i zręcznie ukrył objawy rozbawienia, udając kaszel.

– Jakież to prawdziwe – głęboki kontralt Rani wibrował przejęciem. – Opatrzność jest zawsze po naszej stronie. – A widząc zaskoczenie w uniesionych brwiach Willa, dodała: – Mam na myśli: w oczach tych, co Naprawdę Rozumieją, nawet kiedy wszystko sprzysięgnie się przeciwko nam. Même dans le désastre[17]. Pan oczywiście rozumie po francusku, panie Farnaby?

Will kiwnął głową twierdząco.

– Mnie ten język przychodzi łatwiej niż mój rodzinny albo angielski czy palaski, ponieważ wiele lat spędziłam w Szwajcarii – wyjaśniła – począwszy od szkoły. A potem znowu, kiedy trzeba było ratować zagrożone zdrowie mojego biednego dziecka – tu pokazała nagie ramię Murugana – i musieliśmy tam zamieszkać w górach. Co jest dowodem trafności mojej uwagi, że Opatrzność jest zawsze po naszej stronie. Kiedy doszło do mnie, że mój chłopiec stoi nad przepaścią, zapomniałam o wszystkim, czego kiedykolwiek mnie nauczono. Oszalałam z trwogi i oburzenia, byłam obrażona na Boga, że do tego dopuścił. Cóż to była za skrajna ślepota! Przecież mój chłopak wyzdrowiał, przecież tamte lata wśród wiecznych śniegów były najszczęśliwszymi, prawda, kochanie?

– Najszczęśliwszymi w naszym życiu – zgodził się chłopak, z podejrzanie entuzjastycznym przekonaniem w głosie.

Rani uśmiechnęła się z triumfem, zacisnęła swe pąsowe wargi i wydymając je ponownie, przesłała mu pocałunek na odległość.

– No widzi pan, drogi panie Farnaby – mówiła dalej – widzi pan, to naprawdę oczywiste. Nic nie jest dziełem przypadku. Istnieje jakiś zaplanowany ład, a w jego ramach – niezliczone maleńkie plany, po jednym dla każdego z nas.

– Zapewne – powiedział grzecznie Will. – Zapewne.

– Był taki czas – ciągnęła dalej Rani – kiedy to przekonanie było tylko wiedzą zrodzoną z intelektu. Dziś wiem to z głębi serca. Ja naprawdę – przerwała na chwilę, przygotowując się do wypowiedzenia ważnej mistycznej prawdy – rozumiem.

Will przypomniał sobie, jak kiedyś opisał mu ją Joe Aldenyde, mówiąc: „ma diabelne właściwości mediumiczne”. Musiał dobrze wiedzieć, co mówi, wszak całe życie uczestniczył w seansach spirytystycznych.

– Madame – odezwał się – pani jest naturalnym medium.

– Od urodzenia – przyznała – lecz także, i przede wszystkim, na skutek ćwiczenia. Ma się rozumieć ćwiczenia Czegoś Więcej.

– Czegoś więcej?

– Tak, w rozwoju Życia Duchowego. W miarę postępu posuwania się Ścieżką, wszystkie sidhis, wszystkie zdolności nadprzyrodzone czy dar cudotwórsta, rozwijają się spontanicznie.

– Doprawdy tak się dzieje?

– Moja matka – pośpieszył zapewnić Murugan – jest zdolna do dokonywania rzeczy najbardziej niepojętych.

– N’exagérons pas, chéri[18].

– Ależ to prawda – upierał się Murugan.

– Prawda, którą mogę potwierdzić – wtrącił się ambasador. – I potwierdzam ją – dodał, uśmiechając się do własnych myśli – choć z wahaniem. Będąc przez całe życie sceptykiem w tych sprawach, nie gustuję w oglądaniu zdarzeń niemożliwych. Mam jednakże niefortunną słabość do prawdy. I jeśli naprawdę zdarzy się coś niemożliwego na moich oczach, czuję się zobowiązany malgré moi[19] poświadczyć taki fakt. Jej Wysokość naprawdę dokonuje rzeczy najbardziej niepojętych.

– Dobrze, skoro już koniecznie chcecie to tak nazywać – powiedziała Rani, promieniując zadowoleniem. – Lecz nie zapominajcie nigdy, nie zapominaj, Bahu, że dokonywanie cudów jest absolutnie nieważne. Ważna jest jedynie Inna Rzecz – ta Rzecz, do której dociera się na końcu Ścieżki.

– Po Czwartej Inicjacji – podpowiedział Murugan. – Moja matka...

– Kochanie! – Rani położyła palec na ustach. – O tych sprawach się nie rozmawia.

– Ach, przepraszam – wycofał się chłopak.

Zapadła długa, znacząca cisza. Rani przymknęła oczy, a pan Bahu uwolnił swoje oko z monokla i poszedł w jej ślady, przyjmując pozę Savonaroli pogrążonego w modlitwie. Co się kryje pod tą ascetyczną, niemal pozbawioną ciała, wszystko rejestrującą maską? – patrząc na niego, rozmyślał Will.

– Wolno mi zapytać, madame – odezwał się w końcu – jak pani trafiła na Ścieżkę?

Rani nie odpowiadała przez parę sekund. Siedziała z zamkniętymi oczami i pogodną twarzą, jak Budda z uśmiechem szczęśliwości.

– Opatrzność znalazła ją dla mnie – odpowiedziała w końcu.

– Zapewne, zapewne. Ale musiało się to stać przy jakiejś okazji, w jakimś miejscu, z pomocą jakiegoś czynnika ludzkiego.

– Powiem panu – jej powieki zatrzepotały i unosząc się, pozwoliły wybałuszonym oczom ponownie natrzeć na Willa nieustępliwym spojrzeniem.

Miejscem nawiedzenia okazała się Lozanna, działo się to w pierwszym roku jej edukacji w Szwajcarii, a wybranym ludzkim pośrednikiem była droga, maleńka pani Buloz. Droga, maleńka pani Buloz była żoną drogiego, starego profesora Buloza, a profesor Buloz był człowiekiem, któremu ojciec Rani, dziś nieżyjący sułtan Rendangu, powierzył opiekę nad nią, po przeprowadzeniu odpowiedniego śledztwa i po długich wahaniach. Profesor miał sześćdziesiąt siedem lat, uczył geologii i był członkiem sekty protestanckiej o tak surowej regule, że mógłby nieomal być muzułmaninem, gdyby nie to, że do obiadu wypijał kieliszek czerwonego wina, modlitwę odmawiał tylko dwa razy dziennie i był zdecydowanym monogamistą. Księżniczka Rendangu miała dzięki takiemu opiekunowi zapewnioną stymulację intelektualną, a jednocześnie to, że zostanie doktrynalnie i moralnie nietknięta.

Jednakże sułtan nie wziął pod uwagę żony profesora. Pani Buloz miała lat tylko czterdzieści, była okrąglutka i sentymentalna. Wrzała także od entuzjazmu, oficjalnie do protestanckich wierzeń swego męża, naprawdę – jako świeżo nawrócona i żarliwa teozofka. W pokoju na najwyższym piętrze przy Place de la Riponne miała kaplicę, w której znikała w każdej wolnej chwili, żeby w tajemnicy wykonywać ćwiczenia oddechowe, medytować i pobudzać kundalini. Szkolenie wymagające wysiłku! Ale czekała ją za to nagroda transcendentalnie wspaniała. W gorące letnie noce o brzasku, kiedy drogi, stary profesor chrapał rytmicznie dwa piętra niżej, doznawała objawienia obecności – przychodził do niej Mistrz Koot Hoomi[20].

Rani zrobiła znaczącą przerwę.

– To niezwykłe – skomentował pan Bahu.

– Niezwykłe – jak posłuszne echo powtórzył Will.

Rani podjęła znowu swoją relację. Pani Buloz nie mogła swego niepohamowanego szczęścia zachować w sekrecie; najpierw robiła niezrozumiałe wzmianki, od wzmianek przeszła do wyznań, od wyznań do zaproszenia do kaplicy.

Nie minęło wiele czasu i Koot Hoomi zaczął obdarzać nowicjuszkę względami większymi niż jej nauczycielkę.

– I od owego dnia aż do dziś – zakończyła – Mistrz pomaga mi Iść Naprzód.

Iść naprzód? – zapytał sam siebie Will. – Do czego? Tylko Koot Hoomi wie. Ale czymkolwiek by było to, do czego Rani szła naprzód, Will nie miał do tego przekonania.

Nie podobał mu się ani wyraz władczego spokoju, ani pogodne i niewzruszone poczucie swojej wartości. W jakiś dziwny sposób przypominała mu Joego Aldehyda. Joe należał do rekinów finansowych pozbawionych skrupułów, którzy bez zahamowań potrafią cieszyć się swymi pieniędzmi i wszystkim, co jest dostępne dzięki wpływom i władzy. A tu był następny osobnik z tego samego gatunku, choć w białych muślinach, piękny i mistyczny. Jeszcze jeden rekin biznesu – kobieta, która zmonopolizowała rynek, co prawda nie fasolek sojowych ani miedzi, tylko Czystej Duchowości i Mistrzów Nawiedzonych, a teraz zadowolona nie zdejmowała rąk ze swej zdobyczy.

– Weźmy tylko jeden przykład tego, co on dla mnie uczynił – mówiła dalej Rani. – Przed ośmiu laty, a dokładnie 23 listopada 1953 roku, Mistrz odwiedził mnie podczas mojej porannej medytacji. Pojawił się jako Osoba i przybył w Chwale. Powiedział: „Ma się rozpocząć Wielka Krucjata, Światowy Ruch dla ocalenia ludzkości przed samozagładą, a ty, moje dziecko, jesteś wyznaczonym narzędziem”. „Ja mam rozpocząć Światowy Ruch? Ależ to absurd! – powiedziałam wtedy. – Nigdy, przez całe życie nie wygłosiłam żadnego przemówienia. Nigdy nie napisałam niczego do publikacji. Nie jestem żadnym przywódcą ani organizatorem”. Na co On powiedział: „Tym niemniej” i przesłał mi uśmiech tak nieopisanej piękności, jak tylko on potrafi. „Tym niemniej, to właśnie ty zainicjujesz tę krucjatę – Światową Krucjatę Ducha. Będą się z ciebie naśmiewać, będą mówić, że jesteś głupia, pomylona, fanatyczna. Psy szczekają, karawana idzie dalej. Krucjata Ducha może ma mizerne i śmiechu warte początki, ale stanie się Potężną Siłą, Potęgą Dobra, potęgą, która potrafi zbawić świat”. Powiedział to i zostawił mnie samą. Zostawił mnie zaszokowaną, zdumioną, wystraszoną ponad wszelkie wyobrażenie... I co było dalej? Opór na nic się nie zdał, musiałam posłuchać. I posłuchałam. I co się działo? Wygłaszałam przemówienia, bo On uczynił mnie elokwentną. Wzięłam na siebie ciężar wodzostwa, ponieważ On szedł u mego boku niewidzialny. Pociągnęłam za sobą ludzi. Gdy poprosiłam o wsparcie, o pieniądze, napływały ze wszystkich stron. I oto jestem. – Rozłożyła swe pełne ramiona w geście udawanej bezradności, któremu towarzyszył mistyczny uśmiech. – Biedactwo – zdawała się mówić – ale nie dla siebie, tylko dla mego Mistrza Koota Hoomi. I oto, jaka jestem – powtórzyła.

– Bogu dzięki, że właśnie taka – powiedział nabożnie pan Bahu.

Dopiero po odczekaniu dłuższej chwili Will zapytał Rani, czy zawsze trzymała się praktyk tak przezornie wyuczonych w kaplicy pani Buloz.

– Zawsze – odpowiedziała. – Byłoby mi trudniej żyć bez medytacji niż bez jedzenia.

– Czy nie było z tym trudności po pani wyjściu za mąż? Mam na myśli okres przed ponownym wyjazdem do Szwajcarii, musiała pani mieć wtedy mnóstwo męczących obowiązków oficjalnych.

– Nie mówiąc o wszystkich nieoficjalnych – powiedziała Rani głosem przywołującym krocie niepochlebnych komentarzy o charakterze jej zmarłego małżonka, jego Weltanschauung[21] i nawykach seksualnych. Otwierała już usta, żeby zacząć o tym mówić, ale zamknęła je i spojrzała na Murugana.

– Drogi mój! – zawołała.

Zaabsorbowany polerowaniem paznokci lewej ręki wnętrzem prawej dłoni, Murugan uniósł głowę, zaskoczony.

– Słucham, mamo.

Niezrażona jego paznokciami i jawnym brakiem zainteresowania tym, co mówiła, Rani obdarzyła go uwodzicielskim uśmiechem.

– Bądź tak dobry – powiedziała – i przejdź się po samochód. Mój Podszept nie mówi, żebym odbywała drogę powrotną piechotą. Co prawda, to tylko kilkaset metrów – wyjaśniła Willowi – ale... w tym upale i w moim wieku...

Jej słowa prosiły się o natychmiastowe zaprzeczenie i pochlebstwo. Było jednak za gorąco, zarówno na chodzenie piechotą, jak na wydatkowanie znacznej porcji energii, jaka byłaby potrzebna na przekonujący protest i zademonstrowanie udawanej szczerości. Na szczęście był tam zawodowy dyplomata i doświadczony dworak, zdolny nadrobić braki nieokrzesanego dziennikarza. Pan Bahu zareagował z razu rozbawionym chichotem, żeby natychmiast przeprosić za swoją wesołość.

– Ależ to naprawdę śmiechu warte! „W moim wieku” – powtórzył i znowu zachichotał. – Murugan nie ma jeszcze lat osiemnastu, a ja wiem przypadkiem, ile miała lat – to jest, jak bardzo była młoda – księżniczka Rendangu, kiedy poślubiła Radżę Pali.

Tymczasem Murugan zdążył posłusznie wstać i ucałować rękę matki.

– Możemy teraz porozmawiać swobodniej – powiedziała Rani, kiedy chłopak opuścił pokój. I rzeczywiście, dała swobodnie upust swojej absolutnej dezaprobacie, widocznej teraz w jej twarzy, głosie, w wybałuszonych oczach i drżeniu ciała.

De mortuis...[22] Wolałaby nie mówić o swoim mężu nic ponad to, że był typowym Palanczykiem, prawdziwym przedstawicielem swego kraju. Przykrą prawdą było bowiem, że Pala, pod skórą gładką i czystą, ukrywała najstraszliwszą zgniliznę.

– Kiedy pomyślę, co ci ludzie chcieli zrobić mojemu dziecku dwa lata temu, kiedy odbywałam podróż po całym świecie, propagując Krucjatę Ducha. – Pobrzękując bransoletkami uniosła ręce z przerażeniem. – Cierpiałam strasznie, rozstając się z nim na tak długi czas, ale Mistrz powierzył mi tę misję, a mój Podszept mówił mi, że nie byłoby dobrze zabierać ze sobą dziecko. Po jego wielu latach za granicą, właśnie wtedy nadszedł czas, żeby zapoznał się z krajem, którym będzie rządził. Podjęłam zatem decyzję zostawienia go w domu. Rada Królewska mianowała komitet opiekuńczy. Były to dwie kobiety mające własnych dorastających synów oraz dwóch mężczyzn, z których jednym był – przykro mi to mówić, bardziej z racji smutku niż gniewu – doktor Robert MacPhail. No dobrze, krótko mówiąc, jak tylko znalazłam się bezpiecznie poza krajem, ci szanowni opiekunowie, którym powierzyłam moje Dziecko, mojego Jedynego Syna, zabrali się systematycznie do roboty. SYSTEMATYCZNIE, panie Farnaby, pozbywali się mojego wpływu na niego, usiłowali zburzyć cały ten gmach wartości moralnych i duchowych, który tak pracowicie budowałam przez lata.

Will, nieco złośliwie – wiedział bowiem, rzecz jasna, o czym mowa – dał wyraz swojemu zaskoczeniu. Cały gmach wartości moralnych i duchowych? Przecież nikt nie mógł być bardziej uprzejmy niż doktor Robert i ci inni, żaden Dobry Samarytanin nie był nigdy tak naturalnie i niestrudzenie życzliwy.

– Nie przeczę, że to mili ludzie – mówiła Rani. – Ale uprzejmość nie jest cnotą jedyną i wystarczającą.

– Oczywiście, że nie – Will zgodził się szybko, jednocześnie układając w głowie listę wszystkich tych właściwości, których, jak mu się wydawało, wyraźnie brakuje Rani. – Mamy jeszcze szczerość. Nie wymieniając prawdomówności, skromności i bezinteresowności.

– Zapomina pan o czystości – ostro przerwała Rani. – Czystość jest sprawą zasadniczą. Jest warunkiem sine qua non[23].

– Ale, jak się orientuję, tu na Pali nie myślą w ten sposób.

– Z całą pewnością tak nie myślą – odparła Rani i zaczęła mu opowiadać, jak jej biedne dziecko zostało rozmyślnie wystawione na nieczyste praktyki, ba, było aktywnie zachęcane do pozwalania sobie na nie przez jedną z tych przedwcześnie rozwiniętych, rozwiązłych dziewczyn, których na Pali jest pełno. A kiedy odkryto, że jej chłopak nie jest z takich, co uwiodą dziewczynę (bowiem matka wpajała mu, żeby uważał kobietę za świętą w swej istocie), to tę dziewczynę namawiano, żeby postarała się go uwieść.

Czy aby jej się to udało? – rozmyślał Will. Czy też Antinous został już uodporniony na dziewczęta przez rówieśników – kolegów lub, tym skuteczniej, przez jakiegoś bardziej doświadczonego i autorytatywnego, starszego pederastę w Szwajcarii, przed pułkownikiem Dipą.

– To jeszcze nie było najgorsze – głos Rani zniżył się do przerażającego, scenicznego szeptu. – Jedna z matek należących do komitetu opiekuńczego – proszę tylko pomyśleć: jedna z MATEK – zaleciła mu wzięcie szeregu lekcji.

– Jakich lekcji?

– Lekcji tego, co oni eufemistycznie nazywają miłością – zmarszczyła nos, jakby ją nagłe uderzył smród odchodów. – Lekcji, proszę sobie wyobrazić – jej odraza przeszła teraz w uczucie poniżenia – pobieranych u jakiejś starszej kobiety.

– Wielkie Nieba! – wykrzyknął ambasador.

– Wielkie Nieba! – posłusznie zawtórował Will.

Te starsze kobiety, jak pomyślał, były w oczach Rani rywalkami znacznie groźniejszymi niż tamte dziewczyny, niechby nawet najbardziej przedwcześnie rozwinięte i rozwiązłe. Dorosła nauczycielka miłości była także konkurencyjną matką, mającą monstrualnie nieuczciwą przewagę, jaką daje możliwość posunięcia się do granic kazirodztwa.

– Uczą ich one... – tu Rani zawahała się. – One uczą ich specjalnych technik.

– Jakiego rodzaju technik? – zapytał Will.

Ale Rani nie potrafiła się zmusić do mówienia o tak odrażających szczegółach. Zresztą nie było takiej potrzeby, Murugan bowiem (niech go Bóg błogosławi) odmówił im posłuszeństwa. Niemoralne lekcje pobierane od kogoś w wieku jego matki – był chory na samą myśl o tym. Nic dziwnego. Wychowano go przecież w nabożeństwie dla Ideału Czystości.

– Brahmacharya, jeśli pan wie, co to znaczy?

– Zapewne – odparł Will.

– To jest jeszcze jeden powód, dla którego jego choroba była szczęściem w nieszczęściu, prawdziwym darem niebios. Na Pali nie mogłabym wychować go tak, jak chciałam. Za wiele jest tu złych przykładów. Siły przeciwne czystości, przeciwne rodzinie, zwalczające nawet miłość macierzyńską.

Will nie wierzył własnym uszom.

– Czyżby zreformowali nawet macierzyństwo?

Przytaknęła ruchem głowy.

– Trudno nawet sobie wyobrazić, jak daleko się posunęli. Ale Koot Hoomi wiedział, jakie niebezpieczeństwa czekają nas na Pali. I co się dzieje? Moje dziecko zapada na zdrowiu i lekarze kierują nas na leczenie do Szwajcarii, z dala od grożącej mu krzywdy.

– Jak to się stało – zapytał Will – że Koot Hoomi pozwolił pani wyruszyć na waszą Krucjatę? Czyżby nie przewidział, co się stanie z Muruganem, jak tylko straci go pani z oczu?

– On wszystko przewidział – odpowiedziała. – Pokusę, jego opór, zmasowany atak wszystkich sił zła, a następnie wybawienie, w ostatniej chwili. Ale Murugan – wyjaśniła – przez długi czas nie mówił mi, co się dzieje. Dopiero po trzech miesiącach ataki sił zła stały się nie do zniesienia. Wtedy zaczął coś wspominać, ale ja byłam tak całkowicie pochłonięta sprawami mojego Mistrza, że nie zrozumiałam tego. W końcu napisał do mnie list i wyłożył wszystko ze szczegółami. Wtedy od razu odwołałam cztery ostatnie odczyty w Brazylii i poleciałam do domu tak szybko, jak tylko potrafiły mnie ponieść odrzutowce. I już po tygodniu byliśmy na powrót w Szwajcarii, tylko mój chłopiec i ja – sami z Mistrzem.

Zamknęła oczy, a na jej twarzy rozlało się rozkoszne uniesienie. Will odwrócił się z niesmakiem. Oto zbawczyni świata, kanonizowana przez samą siebie, oto matka zaborcza, niemal pożerająca. Czy ona kiedykolwiek, choć na chwilę, zobaczyła siebie taką, jaką widzą ją inni? Czy mogła mieć choćby najskromniejsze pojęcie o tym, co już zrobiła i co dalej robiła temu swojemu biednemu, głupiemu, małemu synkowi? Odpowiedź na pierwsze z tych pytań była zdecydowanie negatywna. Na temat drugiego można było tylko spekulować. Być może zupełnie szczerze nie zdawała sobie sprawy z tego, co zrobiła ze swojego chłopca. Ale, z drugiej strony, być może wiedziała i wolała to, co się działo między nim a pułkownikiem, od tego, co by się stało, gdyby edukację przejęła kobieta. Kobieta mogłaby zająć jej miejsce, pułkownik nie mógł.

– Murugan mówił mi, że zamierza zrewidować te tak zwane reformy.

– Mogę się tylko modlić – odparła Rani tonem, który przypominał Willowi jego dziadka archidiakona – że otrzyma dar Siły i Mądrości, żeby tego dokonać.

– A co Wasza Wysokość myśli o jego innych propozycjach? – zapytał Will. – O ropie naftowej? O uprzemysłowieniu? O armii?

– Ani gospodarka, ani polityka nie są moimi najmocniejszymi stronami – odpowiedziała ze śmiechem, który miał przypomnieć, że mówi do osoby mającej za sobą Czwartą Inicjację. – Proszę zapytać Bahu o zdanie.

– Nie mam prawa wyrażać swoich opinii – powiedział ambasador. – Jestem outsiderem, przedstawicielem obcego mocarstwa.

– Nie tak znowu obcego – skontrowała Rani.

– Tylko w pani oczach, madame. A także, jak pani dobrze wie, i w moich własnych. Ale w oczach władz wyspy Pala – tak! Zupełnie obcego.

– Ale to przecież nie broni panu posiadać opinii – powiedział Will. – Może tylko wyzwala od posiadania takich opinii, które są lokalnie uważane za jedynie słuszne. Weźmy także pod uwagę – dodał – że nie jestem tu służbowo. Nie przeprowadzam z panem, ambasadorze, oficjalnego wywiadu. To wszystko jest poza protokołem.

– Zatem, ściśle poza protokołem, a także ściśle prywatnie, a nie jako osoba urzędowa, wierzę, że nasz młody przyjaciel ma pełną rację.

– Co oczywiście oznacza, że uważa pan politykę rządu Pali za całkowicie błędną.

– Całkowicie błędną – powiedział pan Bahu, a jego koścista, ostro zarysowana maska Savonaroli ożywiła się pozytywnie wolterowskim uśmiechem. – Jest całkowicie błędna, ponieważ jest więcej niż całkowicie słuszna.

– Słuszna? – oburzyła się Rani. – Jak to słuszna?

– Całkowicie słuszna – wyjaśnił Bahu – ponieważ pomyślana tak, żeby każdy mężczyzna, kobieta i dziecko na tej radosnej wyspie byli tak wolni i szczęśliwi, jak tylko się da.

– Ależ to fałszywa szczęśliwość! – wykrzyknęła Rani. – Wolność, która dotyczy tylko Niższego Ja.

– Ukłon uznania – powiedział ambasador, wykonując odpowiedni gest – dla Waszej Wysokości za jej niezwykłą przenikliwość. Tym niemniej, czy to dla Wyższego czy Niższego Ja, prawdziwa czy fałszywa szczęśliwość i wolność są niesłychanie atrakcyjne. I bez wątpienia polityka, zapoczątkowana przez pierwszych reformatorów, a potem latami rozwijana, nad podziw dobrze sprawdza się w osiąganiu takich dwóch celów.

– Czy są to w pana odczuciu cele niepożądane? – zapytał Will.

– Wręcz przeciwnie, bardzo pożądane przez wszystkich, lecz niestety niepasujące do kontekstu. Stały się bowiem zupełnie nieistotne w obecnej sytuacji światowej w ogólności, a szczególnie dla Pali.

– Czy bardziej nieistotne teraz niż wtedy, kiedy reformatorzy rozpoczynali prace nad osiągnięciem szczęśliwości i wolności?

Ambasador przytaknął.

– W tamtych latach Pala leżała jeszcze poza światem rozpoznanym. Wtedy pomysł, żeby zrobić z niej oazę wolności i szczęścia, miał sens. Idealne społeczeństwo jest możliwe tak długo, jak nie ma kontaktu z resztą świata. Pala miała rację bytu, powiedzmy, do roku mniej więcej 1905. Potem świat się zmienił w ciągu jednego, nawet niecałego pokolenia. Kino, samochody, samoloty, radio. Masowa produkcja, masowe wyrzynanie się, masowa telekomunikacja, a przede wszystkim – zwykła masa: więcej i więcej ludzi w coraz większych i większych slamsach wokół miast. Już w roku 1930 wnikliwy obserwator mógł powiedzieć, że na wolność i szczęście trzy czwarte ludzkości nie ma szans. Dziś, w trzydzieści lat później, już zupełnie nie ma szans. A przez cały ten czas świat rozwinięty napierał na tę małą oazę szczęścia i wolności. Parł nieustannie i był nieubłaganie coraz bliżej i bliżej. To, co kiedyś było pomysłem praktycznie wykonalnym, teraz przestało być możliwe.

A więc Pala będzie się musiała zmienić, czy taka jest pańska konkluzja?

– Radykalnie – potwierdził pan Bahu.

– Od stóp do głów – wtrąciła Rani tonem sadystycznego proroctwa.

– A to z dwóch przekonujących powodów – kontynuował Bahu. – Po pierwsze, dlatego że to po prostu nie jest możliwe, aby Pala była nadal odcięta od reszty świata. A po drugie, bo nie dobrze, żeby była tak inna.

– Nie jest dobrze, aby ludzie byli wolni i szczęśliwi?

Tu Rani wtrąciła się znowu, powtarzając swoje przekonanie o fałszywości palaskiej szczęśliwości i wolności.

Pan Bahu z szacunkiem przyjął jej wywody, następnie zwrócił się do Willa:

– Nie jest dobrze – upierał się – obnosić się ze swym własnym powodzeniem w obliczu tak wielkiej nędzy – jest to prawdziwy hubris[24], rozmyślna zniewaga dla reszty ludzkości. Jest to nawet obrażanie Boga.

– Boga – wyszeptała zmysłowo Rani. – Boga. – A następnie, otwierając oczy, dodała: – Ludzie na Pali, oni nie wierzą w Boga. Wierzą tylko w Hipnozę, Panteizm i Wolną Miłość. – Wypowiadała te słowa z naciskiem, tonem wstrętu i oburzenia.

– A więc teraz – powiedział Will – proponuje pani uczynić ich nieszczęśliwymi, w nadziei, że to przywróci im wiarę w Boga. Zgadzam się, to jedna z metod nawracania. Być może będzie skuteczna. Być może cel uświęci środki. – Wzruszył ramionami. – Widzę zresztą – dodał – że na to się zanosi, wszystko jedno, dobre to czy złe, i wszystko jedno, jak widzą to Palańczycy. Nie trzeba być prorokiem, by przepowiedzieć, że Muruganowi to się uda. Płynie na fali przyszłości. A fala przyszłości to z pewnością fala ropy naftowej. Ale, à propos, jeżeli już jesteśmy przy surowcach i ropie – tu zwrócił się do Rani – wydaje mi się, że Wasza Wysokość zna mojego przyjaciela Joego Aldehyda?

– To pan zna lorda Aldehyda?

– Znam bardzo dobrze.

– Ach, to dlatego mój Podszept był taki uparty! – Znowu zamknęła oczy i uśmiechając się do siebie, powoli pokiwała głową. – Dopiero teraz zrozumiałam. – Po czym, już innym tonem, zapytała: – Jakże się miewa ten tak drogi mi człowiek?

– Jest nieodmiennie i charakterystycznie sobą – zapewnił ją Will.

– Ach, jak niezwykłym sobą! L’homme au cerf-volant, jak go nazywam.

– Człowiek z latawcem? – zdziwił się Will.

– On wykonuje swoją pracę tu, na dole – tłumaczyła – lecz trzyma jednocześnie sznurek latawca nieustannie wznoszącego się w górę. Steruje czymś usiłującym wzbić się wyżej i wyżej. Nawet kiedy pracuje, odbiera sygnały z góry, jego ciałem nieustannie poszarpuje Duch. Proszę zwrócić uwagę. Człowiek wielkiego formatu, wpływowy biznesmen – tymczasem jedyną istotną dla niego sprawą jest nieśmiertelność duszy.

Zmierzchało. Rani ciągnęła swoją opowieść o lordzie Aldehydzie, o jego oddaniu dla spirytyzmu. Will pomyślał o znanych mu, cotygodniowych seansach z panią Harbottle, automatystką, z panią Pym, prowadzoną przez pewnego Indianina ze szczepu Kiowa imieniem Bawbo, z panną Tukle i jej kwitującą trąbką, z której skrzekliwym szeptem wydobywały się prorocze słowa natychmiast stenografowane przez osobistą sekretarkę Joego: „Kupujcie australijski cement, niech was nie odstraszy spadek akcji Breakfast Food, pozbądźcie się czterdziestu procent akcji przemysłu gumowego, a zainwestujcie w IBM i Westinghousa...”

– Czy on pani wspomniał – zapytał Will – o zmarłym maklerze giełdowym, który zawsze wiedział z góry, jak się zachowa rynek w następnym tygodniu?

– Sidhis – wyrozumiale zadeklarowała Rani – po prostu sidhis. Czy mogłoby to być coś innego? On jest przecież dopiero początkujący. A w obecnym życiu biznes jest jego karmą. O tym, co robi, co robił i co będzie robił, decyduje przeznaczenie – powtórzyła z naciskiem i zamilkła w pozie oczekiwania, z uniesionym palcem i przechyloną w bok głową. – O tym, co będzie robił, mówi mi mój Podszept, a mówi o wielkich wydarzeniach tu, na Pali.

Cóż za uduchowiony sposób powiedzenia: „Oto, co chciałabym, żeby się stało! Nie z mojej woli, lecz z woli Boga, a szczęśliwym zbiegiem okoliczności wola Boga i moja są zawsze takie same”. Will stłumił odruch śmiechu, udało mu się zachować kamienną powagę.

– Czy Podszept Waszej Wysokości mówi coś o South-East Asia Petroleum? – zapytał.

Rani nadsłuchiwała chwilę, następnie skinęła głową twierdząco.

– Zdecydowanie tak.

– Ale pułkownik Dipa, jak się dowiaduję, nie mówi o nikim innym, jak tylko o Standard of California. A nota bene – mówił dalej Will – czemu to Pala musi się przejmować gustem pułkownika co do spółek naftowych?

– Mój rząd – powiedział donośnym głosem Bahu – myśli kategoriami Pięcioletniego Planu Koordynacji i Współpracy Wysp.

– Czy Koordynacja i Współpraca Wysp oznacza, że Standard uzyska monopol?

– Tylko w przypadku, gdy warunki oferowane przez Standard będą korzystniejsze od oferowanych przez konkurencję.

– Innymi słowy – powiedziała Rani – tylko jeśli nikt inny nie zapłaci nam więcej.

– Przed przyjściem Waszej Wysokości – zwrócił się do niej Will – dyskutowałem tę sprawę z Muruganem. Powiedziałem mu, że South-East Asia Petroleum zapłaci Pali tyle samo, ile Standard ma dla Rendangu, plus coś ekstra.

– Piętnaście procent więcej?

– Powiedzmy dziesięć.

– Niech by było dwanaście i pół.

Will popatrzył na Rani z podziwem. Jak na kogoś, kto przeszedł Czwartą Inicjację, radziła sobie znakomicie.

– Joe Aldehyde się zapłacze – powiedział – ale jestem pewien, że na koniec dostaniecie swoje dwanaście i pół.

– Bez wątpienia ta propozycja byłaby najbardziej atrakcyjna – powiedział pan Bahu – kłopot tylko w tym, że rząd Pali jej nie zaakceptuje.

– Palaski rząd będzie wkrótce zmieniał swoje stanowisko.

– Tak pani sądzi?

– Ja to WIEM – odpowiedziała Rani, nie pozostawiając żadnych wątpliwości, że tę informację zaczerpnęła prosto z ust Mistrza.

– A czy nie byłoby dobrze – zapytał Will – gdyby ktoś po tej zmianie stanowiska Pali szepnął dobre słówko za South-East Asia Petroleum pułkownikowi Dipie?

– Bez wątpienia.

Will zwrócił się do pana Bahu.

– Czy pan byłby gotów, panie ambasadorze, szepnąć dobre słówko pułkownikowi Dipie?

Pan Bahu, posługując się mnóstwem wielosylabowych wyrazów, jakby przemawiał na sesji plenarnej jakiejś organizacji międzynarodowej, odpowiedział wymijająco. Z jednej strony owszem, ale z drugiej strony – nie. Z tego punktu widzenia białe, ale gdy spojrzymy pod innym kątem – zdecydowanie czarne.

Will słuchał, milcząc uprzejmie. Za maską Savonaroli, za arystokratycznym monoklem, za ambasadorskim słowolejstwem widział i słyszał lewantyńskiego kupca zabiegającego o prowizję albo urzędnika niższej rangi, wabionego nagrodą.

A ile obiecano dla początkującego królewiątka za entuzjastyczne popieranie South-East Asia Petroleum przez Rani? Pokaźną sumkę, gotów był się założyć. Nie prywatnie dla niej, o nie! Bez wątpienia dla Krucjaty Ducha, na większą chwałę Koota Hoomi.

Pan Bahu dotarł do podsumowaniu swojego przemówienia na forum organizacji międzynarodowej.

– Należy przyjąć wobec tego – mówił – że jakiekolwiek pozytywne posunięcie z mojej strony musi pozostawać w ścisłej zależności od okoliczności, w miarę tego, jak i kiedy takie okoliczności mogą zaistnieć. Czy stawiam sprawę jasno?

– Absolutnie jasno – zapewnił go Will.

– A teraz – mówił dalej z zamierzoną, udawaną szczerością – proszę mi pozwolić wyjaśnić moje stanowisko w tej sprawie. Jestem zainteresowany wyłącznie pieniędzmi. Dwa tysiące funtów na rękę, bez kiwnięcia palcem. Cały rok wolności za to, że pomogę Joemu Aldehydowi położyć łapę na Pali.

– Lord Aldehyde – wtrąciła Rani – jest nadzwyczaj hojny.

– Tak, wyjątkowo hojny – zgodził się Will – biorąc pod uwagę, jak mało mogę zrobić w tej sprawie. Nie muszę mówić, że jeszcze bardziej hojny dla kogoś, kto może mu pomóc w sposób znaczący.

Nastąpiła przewlekła cisza. Z dala słychać było, jak gwarek monotonnie woła o uwagę. Uwaga na chciwość, uwaga na hipokryzję, uwaga na ordynarny cynizm.

Ktoś zastukał do drzwi.

– Proszę wejść! – zawołał Will i dodał, zwracając się do pana Bahu: – Przenieśmy dalszy ciąg tej rozmowy na kiedy indziej.

Pan Bahu zasygnalizował zgodę.

– Proszę wejść – powtórzył Will.

Do pokoju wmaszerowała energicznie dziewczyna lat niespełna dwudziestu, ubrana w błękitną spódniczkę i żakiet bez guzików, niezakrywający talii, a tylko chwilami zakrywający jej krągłe jak jabłka piersi. Najbardziej przyjazny uśmiech na jej gładkiej, brązowej twarzy podkreślały dwa dołeczki w obu policzkach.

– Siostra Appu – przedstawiła się. – Radha Appu.

Speszona obecnością gości Willa, bąknęła:

– Och, proszę mi wybaczyć, nie wiedziałam. – Tu wykonała ceremonialny dyg w kierunku Rani.

Tymczasem pan Bahu zdążył podnieść się dwornie i zawołać z entuzjazmem:

– Siostra Appu, mój mały anioł opiekuńczy ze szpitala w Śiwapuram. Cóż za zachwycająca niespodzianka!

Dziewczyna, co Will dostrzegł bez trudu, była daleka od zachwytu.

– Jak się pan ma, panie Bahu? – wypaliła bez uśmiechu, po czym odwróciła się, żeby zająć się rozpinaniem pasków brezentowej torby, którą przyniosła.

– Wasza Wysokość zapewne nie pamięta, ale w ubiegłym roku operowano mnie. Na przepuklinę – sprecyzował ambasador. – Ta młoda dama przychodziła mnie myć każdego ranka. Dokładnie o ósmej czterdzieści pięć. Potem znikła na wiele miesięcy, ale oto zjawia się znowu!

– Synchroniczność – proroczo skonstatowała Rani. – Wszystko jest częścią Planu.

– Mam zrobić zastrzyk panu Farnaby’emu – powiedziała mała pielęgniarka, podnosząc twarz, wciąż bez uśmiechu, znad swojej służbowej torby.

– Lekarskie polecenia są lekarskimi poleceniami – zakrzyknęła Rani, przerysowując rolę monarchini, która raczy łaskawie być radośnie miła. – Jeśli tak mówią, trzeba ich słuchać. Ale gdzież jest mój kierowca?

– Twój kierowca już tu jest – odezwał się znajomy głos.

Piękny jak wspomnienie Ganimedesa[25], Murugan stanął w drzwiach. Na twarzy małej pielęgniarki pojawił się wyraz rozbawienia.

– Cześć, Murugan, to znaczy, Wasza Wysokość – Radha wykonała jeszcze jeden dworski dyg, pozostawiając Muruganowi domysły, czy był to wyraz poważania czy ironii.

– Och, witaj, Radha – odpowiedział chłopak, starając się utrzymać wyraźnie zdawkowy ton. Przeszedł obok Radhy do miejsca, gdzie siedziała matka. – Samochód czeka przed domem – powiedział i dodał z sarkazmem: – A raczej chyba tak zwany samochód, bo to baby austin z roku 1954 – wyjaśnił Willowi. – Najlepszy, jaki ten kraj może sprawić swojej rodzinie królewskiej, podczas gdy Rendang daje swojemu ambasadorowi bentleya – dodał z goryczą.

– Który podjedzie tutaj po mnie za dziesięć minut – powiedział pan Bahu, patrząc na zegarek. – Będzie mi zatem wolno pozostać tu, kiedy Wasza Wysokość nas opuści?

Rani wyciągnęła rękę, nad którą Bahu pochylił się nabożnie, jak dobry katolik całujący pierścień kardynała. Następnie, prostując się z ukłonu, zwrócił się do Willa:

– Przyjmuję, być może błędnie, że pan Farnaby będzie mógł wytrzymać ze mną jeszcze chwilę. Czy wolno mi tu zostać?

Will zapewnił ambasadora, że będzie zachwycony.

– A także mam nadzieję – Bahu zwrócił się do małej pielęgniarki – że nie będzie sprzeciwu z powodów medycznych?

– Z powodów medycznych nie będzie – odparła dziewczyna, głosem wyraźnie sugerującym istnienie niemedycznych powodów do sprzeciwu.

Rani wydźwignęła się ze swego krzesła z pomocą Murugana.

– Au revoir, mon chère[26] Farnaby – wyrzekła, podając mu swoją zdobną w klejnoty dłoń. Jej przepełniony słodyczą uśmiech Will odebrał jako zdecydowanie natrętny.

– Żegnam panią, madame.

Rani odwróciła się, poklepała po policzku małą pielęgniarkę i wypłynęła z pokoju. Za nią, jak mała szalupa za rufą rejowca pod pełnymi żaglami, powlókł się Murugan.

Rozdział 6

– O, kurczę! – wykrzyknęła mała pielęgniarka, kiedy zamknęły się za nimi drzwi.

– Zgadzam się z tobą całkowicie – dorzucił Will.

Na świętoszkowatej twarzy pana Bahu zamigotał przez chwilę wolterowski uśmieszek.

– O, kurczę! – powtórzył. – Słyszałem kiedyś, jak właśnie coś takiego powiedział uczeń z Anglii, widząc po raz pierwszy Wielką Piramidę. Rani robi podobne wrażenie. Jest monumentalna. Jest czymś, co Niemcy nazywają Eine grosse Seele[27]. – Światełko dawno znikło, twarz była znowu bez wątpienia obliczem mnicha Savonaroli, a to, co powiedział, jak zawsze nadawało się do powtórzenia każdemu.

Mała pielęgniarka niespodziewanie zaczęła się śmiać.

– Co cię tak rozbawiło?

– Wyobraziłam sobie Wielką Piramidę, calusieńką owiniętą białym muślinem. – Westchnęła. – Doktor Robert nazywa to mundurem mistyka.

– Dowcipne, bardzo dowcipne – ocenił pan Bahu. – A jednak wycofał się dyplomatycznie – nie widzę powodu, dla którego mistycy nie mieliby nosić mundurów, jeśli tak im się podoba.

Mała pielęgniarka wykonała głęboki wdech, otarła twarz z łez spowodowanych śmiechem i zaczęła przygotowywać zastrzyk dla swego pacjenta.

– Wiem, co pan sobie myśli – powiedziała do Willa. – Pewnie pan myśli, że jestem o wiele za młoda, żeby robić tę robotę dobrze.

– Na pewno myślę, że jesteś bardzo młoda.

– Wy w wieku lat osiemnastu zaczynacie studia uniwersyteckie na całe cztery lata. U nas zaczyna się edukację, mając lat szesnaście, i kontynuuje aż do lat dwudziestu czterech – połowę tego czasu studiujemy, a połowę pracujemy. Ja od dwóch lat studiuję biologię, a jednocześnie wykonuję tę robotę. Nie jestem zatem takim głuptasem, na jakiego wyglądam. Jestem, bez blagi, dobrą pielęgniarką.

– Tę ocenę – wtrącił pan Bahu – mogę potwierdzić w całej rozciągłości. Panna Radha to nie tylko dobra pielęgniarka, to pielęgniarka absolutnie pierwszej klasy.

W istocie znaczyło to jednak, o czym Will upewnił się, studiując wyraz twarzy wyraźnie będącego pod naporem silnej pokusy zakonnika, że panna Radha była wyposażona w pierwszej klasy talię, pierwszej klasy łono i pierwszej klasy biust. Lecz właścicielka tej talii, łona i biustu odnosiła się z oczywistym wstrętem do admiracji Savonaroli, a w każdym razie do jej objawów. A on z nieustępliwą nadzieją ponawiał ataki.

Siostra Appu zmierzyła pacjentowi temperaturę, a w tym samym czasie wygotowała na spirytusowej kuchence igłę do strzykawki.

– Trzydzieści siedem i trzy.

– Czy to oznacza wygnanie dla mnie? – zapytał Bahu.

– Nie, jeśli o mnie chodzi – odpowiedziała dziewczyna.

– Proszę, niech pan zostanie – powiedział Will.

Pielęgniarka podała mu antybiotyk w zastrzyku, następnie zmieszała z wodą łyżkę jakiejś zielonej cieczy z buteleczki przyniesionej w torbie.

– Proszę to wypić.

„To” miało smak jednej z mikstur ziołowych, jakimi entuzjaści zdrowej żywności zastępują herbatę.

– Co to takiego? – zapytał Will i dowiedział się, że to wyciąg z górskiej rośliny, pokrewnej waleriany.

– Pomaga ludziom zapomnieć o troskach – wyjaśniła pielęgniarka – nie powodując senności. Podajemy to rekonwalescentom. Jest także skuteczna w chorobach psychicznych.

– A ja to który przypadek? Psychiczny czy rekonwalescent?

– Jeden i drugi – odpowiedziała bez wahania.

Will roześmiał się głośno.

– Oto, jak się kończy przymawianie się o komplementy.

– Nie chciałam być niegrzeczna – zarumieniła się. – Po prostu nie zdarzyło mi się nigdy spotkać kogoś z zewnątrz, kto nie byłby przypadkiem psychiatrycznym.

– Włączając w to ambasadora?

Odbiła piłeczkę, odpowiadając pytaniem na pytanie:

– A panu jak się wydaje?

Will przesunął odpowiedzialność na pana Bahu.

– Pan jest wszak ekspertem w takich sprawach.

– Proszę to ustalić między sobą, ja muszę się oddalić, żeby dopilnować lunchu dla mego pacjenta.

Pan Bahu odprowadził ją wzrokiem, następnie, unosząc lewą brew, uwolnił swój monokl i zaczął go metodycznie polerować chusteczką do nosa, mówiąc do Willa:

– Osobowość schizoidalna – czy to nie to, czym pan jest? a na drugim końcu świata paranoik. Pan jest odchylony od normy w jeden, ja w inny sposób. Obaj jesteśmy ofiarami tej samej zarazy dwudziestego wieku. Tym razem nie jest to czarna śmierć, to jest szare życie. Czy kiedykolwiek pociągała pana władza? – zapytał po małej przerwie.

– Nigdy – Will zaprzeczył energicznym ruchem głowy.

– Nie można mieć władzy bez angażowania się.

– Więc pana bardziej odpycha strach przed angażowaniem się niż kusi rozkosz zawiadywania innymi?

– Kilka tysięcy razy bardziej.

– Naprawdę nigdy nie miał pan takich ciągot?

– Nigdy. – A po chwili milczenia Will dodał, zmieniając ton głosu: – No, ale teraz do interesów.

– Do interesów – powtórzył pan Bahu. – Może powiedziałby mi pan coś o Joem Aldehydzie?

– Oczywiście. Tak, jak mówiła Rani, to osoba nad wyraz wielkoduszna.

– Nie interesują mnie jego cnoty, lecz jego inteligencja. Do jakiego stopnia jest bystry?

– Dostatecznie bystry, żeby wiedzieć, że nie robi się czegoś za nic.

– Doskonale – powiedział pan Bahu. – Powiedz mu pan zatem, że dla zapewnienia skutecznych działań ekspertów na strategicznych stanowiskach ma wyłożyć co najmniej dziesięć razy tyle, ile zapłaci panu.

– Napiszę mu taki list.

– Ale koniecznie dzisiaj – pospieszył doradzić pan Bahu. – Samolot z Śiwapuram odlatuje jutro wieczorem, a potem nie wysyła się poczty przez cały tydzień.

– Dobrze wiedzieć – podziękował Will. – A teraz, kiedy opuściła nas Jej Wysokość i ten łatwo gorszący się młokos, przejdźmy do innej pokusy. Co pan myśli o seksie?

Pan Bahu zamachał swoją kościstą, brązową dłonią w lewo i w prawo jak człowiek usiłujący odpędzić chmarę natarczywych owadów.

– To jedynie dystrakcja, to wszystko. Takie natarczywe, poniżające rozdrażnienie. Ale inteligentny mężczyzna zawsze da sobie z tym radę.

Jakież to trudne – powiedział Will – mieć zrozumienie dla słabostek innego człowieka.

– Ma pan rację. Każdy powinien pozostać przy tym szaleństwie, jakim go Bóg uznał za właściwe przekląć. Pecca fortiter[28] – tak radził Luter. Ale zajmijmy się kwestią swoich własnych grzechów, nie cudzych. A nade wszystko nie róbmy tego, co wyprawiają mieszkańcy tej wyspy. Nie próbujmy zachowywać się tak, jakbyśmy byli w gruncie rzeczy zdrowi na umyśle i dobrzy z natury. Wszyscy jesteśmy potępionymi grzesznikami na tym samym statku kosmicznym – na statku, który nieustannie tonie.

– Jednak wbrew temu nie opuszcza go żaden szczur. Czy to chciał pan powiedzieć?

– Niektóre mogą czasem próbować go opuścić. Ale nigdy nie odchodzą daleko. Historia oraz pozostałe szczury zawsze dopilnują, żeby utonęły z nami wszystkimi. To z tego powodu Pala nie ma ani cienia szansy.

Mała pielęgniarka powróciła do pokoju z tacą.

– Posiłek buddyjski – oznajmiła, zawiązując serwetkę na szyi Willa. – Wszystko oprócz ryby. Ale postanawiamy, że mocą naszej własnej uchwały ryby stają się jarzyną.

Will zaczął jeść.

– Ilu ludzi ze świata zewnętrznego spotkałaś do tej pory? – zapytał Will po przełknięciu pierwszych kęsów. – Nie licząc Rani, Murugana i nas dwóch?

– Mieliśmy tu grupę lekarzy amerykańskich – odpowiedziała. – Przyjechali do Śiwapuram rok temu, kiedy pracowałam w szpitalu centralnym.

– A czym się tu zajmowali?

– Chcieli wyjaśnić, dlaczego mamy tak mało neuroz i chorób układu krążenia. Ach, ci doktorzy! – Potrząsnęła głową. – Proszę mi wierzyć, panie Farnaby, włosy stanęły mi na głowie, wszystkim w szpitalu włosy stanęły na głowie od ich pomysłów.

– Uważasz zatem, że nasza medycyna jest okropnie prymitywna?

– Ach, nie, to niewłaściwe słowo. Nie jest prymitywna. Jest najwspanialsza w połowie, a w drugiej połowie nie istnieje. Cudowne antybiotyki – ale absolutny brak metod zwiększania odporności, tak żeby antybiotyki nie były potrzebne. Fantastyczna chirurgia – ale gdy przyjdzie do uczenia ludzi, jak przejść przez życie bez poddawania się krajaniu, to absolutnie nic. I tak ze wszystkim. Piątka z plusem, gdy trzeba kogoś łatać, bo zaczął się rozpadać na kawałki, ale trója z minusem za utrzymywanie go w dobrym zdrowiu. Wydaje się, że wy tam nie znacie żadnej profilaktyki za wyjątkiem dobrej kanalizacji i witamin syntetycznych. Ale, jak na ironię, głosicie hasło: „Lepiej zapobiegać niż leczyć”.

– Ale leczenie – powiedział Will – jest o wiele bardziej dramatyczne. A także o wiele bardziej dochodowe dla lekarzy.

– Być może dla waszych lekarzy – powiedziała mała pielęgniarka. – Nie dla naszych. Naszym się płaci za utrzymywanie ludzi w dobrym zdrowiu.

– A jakże to się robi?

– To pytanie zadawaliśmy sobie przez całe sto lat. Znaleźliśmy wiele odpowiedzi. Odpowiedzi chemicznych, odpowiedzi psychologicznych, odpowiedzi dotyczących tego, co jemy, jak się kochamy, co widzimy lub słyszymy i jak odbieramy siebie, będąc takimi, jakimi jesteśmy, w świecie, jaki nas otacza.

– A które z nich są najlepsze?

– Żadna z nich nie będzie najlepsza bez pozostałych.

– A więc nie istnieją żadne panacea?

– A skąd by się wzięły?

Tu przytoczyła krótki wierszyk, którego każda studentka pielęgniarstwa musi nauczyć się na pamięć w pierwszym dniu studiów:

„Ja” jestem tłum, w nim dla każdego
Chemiczne inne są reguły.
W leczeniu brak jednej formuły
Bo jest z powodu nie jednego.

– W zgodzie z tym, u nas atakuje się na wszystkich frontach jednocześnie, zarówno w prewencji, jak w leczeniu. Jednocześnie na wszystkich frontach zapobiegania – powtórzyła z naciskiem. – Od diety do autosugestii, od jonów ujemnych do zwykłego podawania leków.

– Bardzo rozsądnie – zauważył Will.

– Nieco zbyt rozsądnie, być może – powiedział pan Bahu. Próbował pan kiedy porozmawiać rozsądnie z maniakami?

Will zaprzeczył ruchem głowy.

– Ja spróbowałem pewnego razu – uniósł z czoła siwiejący lok. Pod linią włosów ukazała się postrzępiona blizna, dziwnie kontrastująca swą białością z brązową skórą czoła. – Szczęściem dla mnie butelka, którą mnie uderzył, była solidnie oblepiona błotem. – Przygładził swoją fryzurę, mówiąc do małej pielęgniarki: – Proszę zawsze pamiętać, panno Radha, że dla Palańczyków nic nie jest bardziej irytujące niż rozsądek. Pala jest małą wyspą całkowicie otoczoną przez blisko trzy miliardy przypadków psychiatrycznych, dlatego pilnujcie, żeby nie przesadzić z waszą racjonalnością. W kręgu pomylonych człowiek rzetelny nie zostanie królem. – Oblicze pana Bahu rozjaśniło się wolterowskim uśmiechem. – Zostanie zlinczowany.

Will zachichotał bez przekonania i znowu wystąpił z pytaniem do małej pielęgniarki:

– Czy u was nie ma żadnych kandydatów do domu wariatów?

– Jest ich dokładnie ta sama liczba, co u was, ten sam odsetek ludności. Przynajmniej tak można wyczytać w podręcznikach.

– Zatem to, że się żyje w rozsądnym świecie, nic nie zmienia?

– Nie zmienia dla ludzi o takim rodzaju chemii ciała, który czyni z nich przypadki psychiatryczne. Tacy rodzą się z zagrożeniem. Takich załamują nawet małe kłopoty, których inni nie zauważają prawie wcale. Właśnie zaczynamy odkrywać, z jakiego powodu są tak zagrożeni. Udaje nam się przewidywać z góry, komu grozi załamanie. A jeśli tylko potrafimy ich wskazać, możemy coś robić, żeby zwiększyć ich odporność. Jeszcze jedna metoda zapobiegania i to, oczywiście, na wszystkich frontach jednocześnie.

– Dlatego urodzić się w rozsądnym świecie to wielka różnica, nawet dla tych skazanych na choroby psychiczne?

– A dla neurotyków to już kolosalna różnica. U was przypadki neurozy wynoszą mniej więcej jeden na pięć lub nawet na cztery. U nas to jeden na dwadzieścia. Ten załamany nerwowo przechodzi wszechstronne leczenie, a tych dziewiętnastu bez załamania poddajemy wszechstronnej profilaktyce. Tutaj wrócę do wspomnianych lekarzy z Ameryki. Było tam trzech psychiatrów, a jeden z nich palił bez przerwy cygaro i miał niemiecki akcent. To on został wytypowany do zrobienia nam wykładu. Cóż to był za wykład! – Mała pielęgniarka chwyciła się oburącz za głowę. – Jak żyję, nie słyszałam czegoś podobnego.

– A czego dotyczył?

– Sposobu postępowania z ludźmi z objawami neurotycznymi. Nie wierzyliśmy własnym uszom. Oni nigdy nie atakują na wszystkich frontach, a tylko mniej więcej na połowie jednego frontu. W ich sposobie podejścia nie istnieją formy fizyczne. Pacjent nie posiada ciała z wyjątkiem ust i odbytu. Pacjent nie ma organizmu, nie urodził się z jakimś określonym typem budowy ani temperamentem, wszystko, co ma, to dwa końce przewodu pokarmowego, rodzina i psyche. Ale jaka psyche? Oczywiście, także nie cały umysł, nie taki, jaki w istocie posiada. Jakże można inaczej, gdy się nie bierze pod uwagę anatomii, biochemii ani fizjologii pacjenta? Umysł w izolacji od ciała – oni tylko to atakują. A nawet i to nie na całym froncie. Ten gość z cygarem gadał wiele o podświadomości. Ale jedyną podświadomością, na którą u nich w ogóle zwraca się uwagę, jest podświadomość negatywna, ten cały śmietnik, którego ludzie starają się pozbyć przez chowanie go w piwnicy. Ani słowa o podświadomości pozytywnej. Żadnej próby pomagania pacjentowi w otwarciu się na siły życia lub na Naturę Buddy. A nawet żadnych starań, aby go nauczyć być choć trochę bardziej czujnym w swoim codziennym życiu. No wie pan, „Tu i teraz, chłopcy”, „Uwaga!” – popisała się imitacją zawołań gwarka. – Ci faceci po prostu pozwalają nieszczęsnemu neurotykowi pławić się w swoich starych, złych nawykach, nie sprowadzając go do aktualnej rzeczywistości. Wszystko to jest czystym idiotyzmem! Ale nie, ten jegomość z cygarem nie może mieć nawet takiej wymówki. Był takim mądralą, jak tylko się da! Zatem to nie idiotyzm. To musi być coś, w co się zapędzasz z własnej woli – jak nawyk upijania się lub wierzenia w jakąś głupotę, ponieważ przypadkiem znalazła się w Piśmie. A wreszcie przypatrzmy się temu, co u nich jest normalne. Możesz wierzyć lub nie, ale dla nich normalna istota ludzka to taka, która potrafi mieć orgazm i jest przystosowana do życia w społeczeństwie.

Mała pielęgniarka jeszcze raz chwyciła się oburącz za głowę.

– To nie do pomyślenia! Nieważne, do czego ci te orgazmy potrzebne, nieważne, jaka jest jakość twoich uczuć, myśli i odbierania bodźców zmysłowych. A wreszcie, co to za społeczność, do której masz się dostosować? Społeczeństwo szaleńców czy zdrowych na umyśle? A nawet jeśli zdrowe umysłowo, czy naprawdę każdy musi się do niego dostosować całkowicie?

Głos zabrał ambasador z chytrym uśmieszkiem na twarzy, mówiąc:

– Kogo Bóg chce zniszczyć, tego najpierw czyni szalonym. Albo, dla odmiany, a może z jeszcze lepszym skutkiem, najpierw czyni go zdrowym na umyśle.

Podniósł się i podszedł do okna.

– Podjechał mój samochód. Czas wracać do Śiwapuram i mojego biurka. – Odwrócił się do Willa, aby uhonorować go długim i kwiecistym pożegnaniem.

– Proszę nie zapomnieć o liście – powiedział. – To bardzo ważne – i uśmiechając się konspiracyjnie, zaczął przesuwać rytmicznie swój kciuk tam i z powrotem po palcu wskazującym i średnim swojej prawej dłoni, licząc niewidzialne pieniądze.

– Bogu dzięki – odetchnęła mała pielęgniarka, kiedy wyszedł.

– Co on zbroił? – zapytał Will. – To, co zawsze?

– Oferowanie pieniędzy komuś, z kim chce się pójść do łóżka. Jak ona cię nie chce, oferujesz więcej pieniędzy. Czy to tak się robi tam, skąd on pochodzi?

– Zawsze i niezmiennie – zapewnił ją Will.

– Niech będzie, ale mnie się to nie podobało.

– No tak, to udało mi się zauważyć. Mam jeszcze jedno pytanie. Co z Muruganem?

– Dlaczego pan pyta?

– Ciekawość. Zauważyłem, że spotkaliście się już wcześniej. Czy to wtedy, kiedy on był tu bez swojej matki, dwa lata temu?

– Skąd się pan o tym dowiedział?

– Powiedziała mi mała ptaszyna, a raczej ptaszyna niezwykle masywna.

– Rani? Ona z pewnością zrobiła z tego Sodomę i Gomorę.

– Niestety, oszczędziła mi drastycznych szczegółów. Były to tylko jakieś zawoalowane wzmianki. Wspomniała coś na przykład o podstarzałych Mesalinach, dających lekcje kochania się niewinnym, młodym chłopakom.

– Ależ tak, on tych lekcji naprawdę potrzebował...

– Wspomniała też o przedwcześnie dojrzałej i rozwiązłej dziewczynie, jego rówieśnicy.

Siostra Appu parsknęła śmiechem.

– Czy ją znałaś?

– Ta przedwcześnie dojrzała i rozwiązła dziewczyna to ja.

– Ty?! Czy Rani wie o tym?

– Murugan podał jej tylko fakty, bez imion. Jestem mu za to wdzięczna. Rozumie pan, zachowałam się bardzo nieładnie. Stracić głowę dla kogoś, kogo naprawdę nie kochałam, raniąc przy tym tego, którego kochałam. Jak można tak zgłupieć.

– Serce ma swoje powody – zauważył Will – ale hormony mają swoje własne.

Zapadło kłopotliwe milczenie. Will dojadał swoją rybę z jarzynami na zimno. Siostra Appu podała mu miseczkę sałatki owocowej.

– Pan nigdy nie widział Murugana w białej, atłasowej piżamie – powiedziała.

– Czy wiele przez to straciłem?

– Nie ma pan pojęcia, jak on pięknie wygląda w białej, atłasowej piżamie. Nikt nie powinien być tak piękny. To nieuczciwe. To nadużywanie przewagi.

A więc to jego urok, w białej atłasowej piżamie z londyńskiego sklepu, sprawił, że straciła głowę. Straciła głowę całkowicie: przez dwa miesiące była zupełnie inną osobą, idiotką uganiająca się za facetem, który nie mógł z nią wytrzymać, i odwróconą plecami do tego, który ją zawsze kochał, którego ona przedtem także kochała.

– Jak daleko udało ci się zajść z tym chłopakiem w piżamie? – zapytał Will.

– Tylko do łóżka – odpowiedziała – ale kiedy zaczęłam go całować, wyskoczył z pościeli i zamknął się w łazience. Nie chciał wyjść stamtąd, dopóki nie podałam mu piżamy przez świetlik nad drzwiami i nie zaręczyłam słowem honoru, że nie będę go molestować. Dzisiaj śmieję się z tego, ale wtedy – niech mi pan wierzy, wtedy – otrząsnęła się na samo wspomnienie – czarna rozpacz. Z mojego zachowania musiało być jasne dla wszystkich, co się wydarzyło. Przedwcześnie dojrzała i rozwiązła dziewczyna okazała się do niczego. Jemu potrzebna była systematyczna nauka.

– Znam dalszy ciąg tej historii – powiedział Will. – Chłopak pisze list do matki, matka leci do domu i porywa go do Szwajcarii.

– Wrócili dopiero pół roku temu. A połowę tego czasu spędzili w Rendangu, u ciotki Murugana.

Will już miał wspomnieć o pułkowniku Dipie, ale przypomniał sobie obietnicę daną Muruganowi i ugryzł się w język.

W ogrodzie ktoś zagwizdał.

– Pan wybaczy – powiedziała mała pielęgniarka, podchodząc do okna. Uśmiechnęła się i pomachała powitalnie ręką do kogoś na zewnątrz.

– To Ranga.

– A kto to Ranga?

– To mój przyjaciel, o którym wspomniałam, chce zadać panu jakieś pytanie. Czy mógłby wejść na chwilę?

– Oczywiście, że tak.

Odwróciła się do okna i wykonała przywołujący gest.

– To znaczy, jak zakładam, że biała piżama kompletnie nie wchodzi w grę?

Potrząsnęła głową.

– To był dramat w jednym akcie. Udało mi się opanować niemal tak szybko, jak straciłam głowę. A kiedy się już opanowałam, to Ranga już tam był, ten sam, co zawsze, czekający na mnie.

Drzwi się otworzyły i wszedł tykowaty młody człowiek w szortach khaki i tenisówkach.

– Ranga Karakuran – oznajmił, potrząsając ręką Willa.

– Gdybyś przyszedł pięć minut wcześniej – powiedziała Radha – miałbyś przyjemność spotkać pana Bahu.

– On tu był? – Ranga skrzywił się z odrazą.

– Czyżby był aż tak okropny? – spytał Will.

W odpowiedzi Ranga wymienił całą listę oskarżeń:

– A: On nas nienawidzi. B: Jest oswojonym szakalem pułkownika Dipy. C: Jest nieoficjalnym ambasadorem wszystkich spółek naftowych. D: Ta stara Świnia podwala się do Radhy. E: Krąży po wyspie, wygłaszając odczyty o przebudzeniu i odnowie religijnej. Nawet wydał na ten temat książkę, cały elaborat z przedmową kogoś ze Szkoły Teologii w Harwardzie. Wszystko to składa się na kampanię przeciw niepodległości Pali. Bóg ma stanowić alibi dla Dipy. Dlaczego kryminaliści nie mogą być szczerzy na temat swoich intencji? Wszystkie te wstrętne idealistyczne gadki-szmatki, zbiera mi się od nich na wymioty.

Radha wyciągnęła rękę i trzy razy wykręciła ucho Rangi.

– Ty mała... – wrzasnął wściekle, ale opanował się i roześmiał. – Masz rację, ale czy musiałaś to robić tak boleśnie?

– Czy to właśnie robisz za każdym razem, kiedy on się denerwuje? – zapytał Will.

– Zawsze, gdy mu się zdarzy, że denerwuje się nie w porę albo na rzeczy, na które nie ma rady.

– A ty też czasem wykręcasz jej ucho? – spytał Will Rangę.

Ranga roześmiał się.

– Wolę dawać jej klapsa w pupę, niestety rzadko daje mi do tego powód.

– Mam rozumieć, że jest bardziej zrównoważona od ciebie?

– Bardziej zrównoważona to mało. Ona jest nadnaturalnie normalna.

– A ty tylko przeciętnie?

– Ja zapewne nieco poniżej średniej – potrząsnął głową. – Zdarzają mi się bardzo ciężkie depresje – myślę wtedy, że jestem w ogóle do niczego.

– Choć w rzeczywistości – wtrąciła Radha – dostał stypendium, żeby zrobić dyplom z biochemii na uniwersytecie w Manchesterze, taki jest dobry.

– Jak sobie radzisz, kiedy on ci odstawia takie sceny rozpaczy, w roli żałosnego niedojdy? Wykręcasz mu uszy?

– Owszem – odpowiedziała – i... jeszcze inne rzeczy. – Popatrzyła na Rangę, a on na nią, i oboje wybuchnęli śmiechem.

– Zapewne – powiedział Will. – Zapewne. Ale skoro te rzeczy są tym, czym są – ciągnął dalej Will – czy Ranga cieszy się perspektywą opuszczenia Pali na kilka lat?

– Nie za bardzo – przyznał Ranga.

– Tym niemniej musi jechać – twardo oświadczyła Radha.

– A czy będzie szczęśliwy, kiedy już tam się znajdzie? – rozważał Will.

– O to chciałem zapytać pana – powiedział Ranga.

– Nie spodoba ci się klimat ani jedzenie, nie będą ci się podobały hałasy ani zapachy panujące w zwartej zabudowie miasta. Ale prawie na pewno będzie ci się podobać praca. Odkryjesz też prawdopodobnie, że wielu tamtejszych ludzi da się polubić.

– No, a jak z dziewczynami? – zapytała Radha.

– Chciałabyś, żebym odpowiedział na to pytanie pocieszająco czy szczerze? – zapytał Will.

– Szczerze.

– Licz się z tym, moja droga, że Ranga będzie wielką atrakcją. Chętnych, by mu się nie oprzeć, będą całe tuziny. A niektóre z nich będą czarujące. Jak się będziesz czuła, jeśli on nie będzie mógł się wybronić?

– Będę zadowolona, że jest mu dobrze.

Will zwrócił się do Rangi:

– A ty czy będziesz zadowolony, jeśli ona znajdzie pocieszenie w innym chłopcu, kiedy będziesz daleko?

– Chciałbym – odpowiedział – ale czy rzeczywiście będę zadowolony – to kwestia otwarta.

– A obiecałbyś jej, że będziesz wierny?

– Nie obiecałbym jej niczego.

– Mimo że to twoja dziewczyna?

– Ta dziewczyna należy do samej siebie.

– Ranga też należy do samego siebie – dodała mała pielęgniarka. – Ma swobodę robienia tego, co będzie chciał.

Will przypomniał sobie różową alkowę Babs i zaczął się gwałtownie śmiać:

– A nade wszystko ma swobodę robienia tego, czego nie chce – powiedział, patrząc przy tym to na jedną, to na drugą młodą twarz. Obie wyrażały zdziwienie. Zaczął znów, tylko nieco innym tonem i z odmiennym uśmiechem:

– Zapomniałem, że jedno z was jest normalne ponad miarę, a drugie tylko odrobinę odbiega od normy. Zatem nie potraficie zrozumieć takiego przypadku psychiatrycznego ze świata zewnętrznego jak ja. – I nie dając im czasu na odpowiedź, zapytał: – Powiedzcie, jak długo... – zawahał się. – Ale może jestem niedyskretny? Jeśli tak, powiedzcie po prostu, żebym nie wsadzał nosa w nie swoje sprawy. Jednakże chciałbym wiedzieć, tylko z tytułu zainteresowań socjologicznych: jak długo jesteście przyjaciółmi?

– Ma pan na myśli przyjaciół czy kochanków? – zapytała mała pielęgniarka.

– Chyba jedno i drugie, skoro już mówimy o tym.

– Dobrze, więc Ranga i ja jesteśmy przyjaciółmi od niemowlęctwa. Jesteśmy także kochankami – wyjąwszy ten żałosny epizod z białą piżamą – odkąd ja miałam piętnaście i pół, a on siedemnaście lat – od około dwóch i pół roku.

– I nikt nie miał nic przeciwko temu?

– A niby dlaczego?

– Hm, istotnie, niby dlaczego – powtórzył Will jak echo. – Ale faktem jest, że w mojej części świata dosłownie każdy miałby coś przeciwko temu.

– A przeciwko innym chłopakom? – zapytał Ranga.

– W teorii inni chłopcy są jeszcze bardziej zakazani niż dziewczęta. W praktyce... Na pewno łatwo odgadniecie, co się wyrabia wśród pięciu lub sześciu setek dorastających chłopaków zamkniętych w internatach. Czy takie związki zdarzają się i tutaj?

– Rzecz jasna.

– Jestem zaskoczony.

– Zaskoczony? Dlaczego?

– Skoro dziewczyny nie są zakazane.

– Ale jeden rodzaj miłości nie wyklucza drugiego.

– Czyżby oba rodzaje były dozwolone?

– Oczywiście, że tak.

– A więc gdyby Murugan interesował się innym elegantem w piżamie, nikogo by to nie obeszło?

– Nie, jeśli byłby to dobry związek.

– Jednak na nieszczęście – dopowiedziała Radha – Rani tak dogłębnie wykonała swoje posłannictwo, że chłopak nie jest zdolny interesować się nikim oprócz niej i oczywiście siebie samego.

– Żadnymi chłopcami?

– Może teraz już tak. Nie wiem. Wiem tylko, że w moim czasie nie było wokół niego nikogo. Żadnych chłopców, a tym hardziej żadnych dziewcząt. Tylko matka i masturbacja, i ci Nawiedzeni Mistrzowie. Tylko płyty z jazzem, samochody sportowe i zapożyczone od Hitlera pomysły, żeby zostać wielkim wodzem, a z Pali zrobić coś, co on nazywa nowoczesnym państwem.

– Trzy tygodnie temu – powiedział Ranga – on i Rani byli w pałacu w Śiwapuram. Zaprosili naszą grupę z uniwersytetu do wysłuchania koncepcji Murugana na temat ropy naftowej, industrializacji, telewizji, militaryzacji i Krucjaty Ducha.

– Czy ktoś został przez niego nawrócony?

Ranga pokręcił głową przecząco.

– Dlaczego ktoś miałby chcieć zamieniać bogate, dobre i nieskończenie interesujące na płytkie, złe i nudne? Nie odczuwamy potrzeby posiadania waszych łodzi motorowych i waszej telewizji. A jeszcze mniej waszych wojen i rewolucji, waszych odrodzeń, waszych sloganów politycznych ani metafizycznych nonsensów z Rzymu czy z Moskwy. Czy słyszałeś o maithuna?

– Maithuna? Co to takiego?

– Zacznijmy od tła, od historii – odparł Ranga i podjął temat z żarliwą skrupulatnością studenta wygłaszającego odczyt o sprawach, o których sam dowiedział się niedawno. – Buddyzm trafił na Palę około tysiąca dwustu lat temu i przyszedł nie, jak należałoby sądzić, z Cejlonu, lecz z Bengalu, a za pośrednictwem Bengalu – z Tybetu. Z tej racji jesteśmy mahajanistami, a nasz buddyzm jest mocno poprzeplatany tantryzmem. Czy wiesz, co to jest tantra?

Will miał tylko bardzo mgliste pojęcie, co przyznał ze skruchą.

– Prawdę mówiąc – dodał Ranga, ze śmiechem i swobodą będącą zaprzeczeniem jego wcześniejszej skrupulatności – moja wiedza w tym zakresie jest niewiele większa od twojej. Tantra to temat ogromny, ale w dużej części, jak myślę, głupoty i przesądy, niewarte zawracania sobie głowy. Jest tam jednak sensowne jądro. Jeśli jesteś wyznawcą tantry, to nie odrzucasz świata i nie odmawiasz mu wartości, nie próbujesz uciec w nirwanę z dala od życia, tak jak to czynią mnisi szkoły południowej. Przeciwnie, akceptujesz świat i robisz z niego użytek. Robisz użytek ze wszystkiego, co czynisz, ze wszystkiego, co ci się zdarza, ze wszystkich rzeczy, które widzisz i słyszysz, i smakujesz, i dotykasz, bo to wszystko narzędzia twego wyzwolenia z więzienia własnego „ja”.

– Dobra prelekcja – zauważył Will tonem uprzejmego sceptycyzmu.

– I jeszcze coś ponadto – upierał się Ranga. – Występuje istotna różnica – dodał, hamując rzeczowością przypływ gorliwości neofity. – Różnica pomiędzy waszą filozofią a naszą. Filozofowie Zachodu, nawet ci najlepsi, nie są nikim innym, tylko dobrymi prelegentami. Filozofowie Wschodu są często raczej kiepskimi prelegentami, ale to nie ma znaczenia. Gadanie nie jest najważniejsze. Ich filozofia jest pragmatyczna i sprawdza się w działaniu. Tak jak filozofia współczesnej fizyki, z tą różnicą, że rozpatrywane funkcje są psychologiczne, a wynik – transcendentalny. Wasi metafizycy podają definicje natury człowieka i wszechświata, ale nie oferują żadnego sposobu na sprawdzenie prawdziwości tych definicji. Kiedy u nas podaje się jakieś definicje, idzie za nimi spis czynności, jakie należy wykonać w celu przetestowania prawdziwości tego, co zostało powiedziane. Na przykład: Tat Twam asi – „tyś Tym jest” – serce całej naszej filozofii. Tat Twam asi – powtórzył. – Wygląda to na jakąś propozycję metafizyczną, a w rzeczywistości odnosi się do doświadczenia psychologicznego, a czynności, dzięki którym można to doświadczenie przeżyć, są opisane przez naszych filozofów, tak że każdy, kto zechce wykonać niezbędne działania, może sprawdzić, czy Tat twam asi jest ważne dla niego samego. Te działania nazywamy jogą lub dhvaną, lub zenem, lub – w pewnych szczególnych okolicznościach – maithuną.

– I w ten sposób powracamy do pytania postawionego na wstępie. Co to jest maithuna?

– Może lepiej, żebyś o to zapytał Radhę?

Will odwrócił się w stronę małej pielęgniarki.

– Co to jest?

– Maithuna – powiedziała z powagą – to joga miłości.

– Świętej czy cielesnej?

– Nie ma między nimi różnicy.

– I w tym cała rzecz – włączył się Ranga. – Kiedy uprawia się maithunę, miłość cielesna jest miłością świętą.

– Buddhatvan yoshidyonisansritan – padło z ust dziewczyny.

– Tylko bez tego waszego sanskrytu! Co to znaczy?

– Ranga, jakbyś przełożył Buddhatvan?

– Buddyjskość, czyli właściwość bycia oświeconym.

Radha skinęła potakująco i ponownie zwróciła się do Willa.

– Znaczy to, że buddyjskość tkwi w joni.

– W joni? – Will przypomniał sobie maleńkie kamienne emblematy Esencji Kobiecości, kupione przed laty jako prezenty dla dziewczyn z biura od garbatego handlarza tandetnych dewocjonaliów w Benares. Osiem rupii za czarną joni, a dwanaście za jeszcze bardziej szanowany wizerunek yon-lingam. – Dosłownie w joni? – zapytał. – Czy w sensie metaforycznym?

– Cóż za absurdalne pytanie! – wykrzyknęła mała pielęgniarka, wybuchając naturalnym, pozbawionym afektacji śmiechem czystego rozbawienia. – A czy myślisz, że my się kochamy metaforycznie? Buddhatvan yoshidyonisansritan – powtórzyła. – To nie mogłoby być bardziej całkowicie i absolutnie dosłowne.

Ranga wtrącił się, mówiąc:

– Słyszałeś kiedyś o społeczności Oneida?

Will skinął twierdząco. Poznał kiedyś amerykańskiego historyka, który specjalizował się w dziewiętnastowiecznych wspólnotach.

– Ale skąd wy mielibyście słyszeć o niej?

– Wymienia się ją we wszystkich naszych podręcznikach filozofii stosowanej. Maithuna to właściwie to samo, co u ludzi Oneidy nazywało się Męskim Powstrzymaniem. A jest to także to samo, co coitus reservatus u katolików.

– Reservatus – powtórzyła mała pielęgniarka. – Zawsze mam wrażenie, że to kpiny. Jakiż to niby „powściągliwy” jest taki młody człowiek?! – Jej twarz ożywiła się znowu, demonstrując dołeczki i błysk białych zębów.

– Nie wygłupiaj się – skarcił ją Ranga. – To poważna sprawa.

Radha wyraziła skruchę, chociaż reservatus rozumiany jako powściągliwy był dla niej nadal nieskończenie zabawny.

– Jednym słowem – podsumował Will – chodzi o kontrolę urodzin bez środków antykoncepcyjnych.

– Ale to tylko początek – powiedział Ranga. – Maithuna to także coś innego. Coś jeszcze ważniejszego. – Jego studencka drobiazgowość znowu dała znać o sobie. – Przypomnij sobie – mówił gorliwie dalej – przypomnij sobie tezę, którą wiecznie zanudzał nas Freud.

– Którą tezę? Było ich tak wiele.

– Tezę dotycząca seksualności u dzieci. Tej, z którą się rodzimy i której doświadczamy przez całe niemowlęctwo i dzieciństwo, która jest seksualnością niekoncentrującą się na genitaliach. Seksualność tego rodzaju przenika cały organizm. Jest to jakby raj odziedziczony. Niestety, raj ten tracimy w miarę wyrastania z dzieciństwa. Maithuna to zorganizowane usiłowania odzyskania tego raju. – Spojrzał w kierunku Radhy. – Ty masz dobrą pamięć – powiedział. – Jakie to zdanie ze Spinozy jest cytowane w podręcznikach filozofii stosowanej?

– Uczyń ciało zdolnym do wykonywania wielu rzeczy – wyrecytowała dziewczyna. – To ci pomoże udoskonalić umysł i w ten sposób dojść do intelektualnej miłości Boga.

– No, a stąd wszystkie odmiany jogi – wtrącił Ranga. – Także maithuna.

A dziewczyna dodała z naciskiem:

– To prawdziwa joga, równie dobra jak radża joga, karma joga lub bhakti joga. Nawet, dla większości ludzi, o wiele lepsza. Maithuna sprawia, że potrafią znaleźć się tam.

– Co znaczy „tam”? – zapytał Will.

– „Tam” znaczy tam, gdzie wiesz.

– Wiesz co?

– Wiesz, kim rzeczywiście jesteś i – możesz wierzyć lub nie wierzyć – dodała – Tat Twam asi – tyś Tym jest i ja tak samo; To jest mną. – Znowu ożyły jej dołeczki i błysnęły zęby. – I To jest także nim. – Wskazała Rangę. – Niewiarygodne, prawda? – Wywaliła z ust język w jego kierunku. – A jednak to fakt.

Ranga uśmiechnął się, wyciągnął rękę, dotknął czubka jej nosa wysuniętym palcem wskazującym i powiedział:

– Ale nie tylko zwykły fakt. To prawda objawiona. – Delikatnie postukał palcem po jej nosie. – Objawiona prawda – powtórzył. – A więc uważaj sobie, dziewczyno.

– Zastanawia mnie – odezwał się Will – dlaczego nie wszyscy jesteśmy oświeceni, skoro chodzi tylko o uprawianie miłości fizycznej pewną specjalną techniką. Jak na to odpowiecie?

– Ja ci powiem – zaczął Ranga.

Lecz dziewczyna przerwała mu gwałtownie.

– Słuchajcie – powiedziała – słuchajcie!

Will zaczął nasłuchiwać. Z daleka dobiegło go słabe, lecz ciągle wyraźne, to dziwne nieczłowiecze wołanie. Pierwsze powitanie, jakim przyjęła go Pala.

– Uwaga – upominało. – Uwaga. Uwaga...

– Znowu ten przeklęty ptak.

– Ale w tym cały sekret.

– Uwaga? A przed chwilą mówiliście, że chodzi o coś innego. Co z tym młodym człowiekiem, który tak się powstrzymuje?

– To tylko po to, żeby łatwiej było uważać.

– I naprawdę jest łatwiej – potwierdził Ranga. – I oto cała istota maithuny. Ta specjalna technika sama nie zamienia spółkowania w jogę; chodzi o dostrzeganie czegoś, dostrzeganie, które ta technika umożliwia. Dostrzeganie swoich odczuć oraz pewnych nie-odczuć w każdym odczuciu.

– Cóż to jest nie-odczucie?

– Jest to surowy materiał na odczucie, dostarczany mi przez moje nie-ja.

– A czy możesz zdawać sobie sprawę ze swego nie-ja?

– Rzecz jasna.

Will zwrócił się do małej pielęgniarki:

– Ty także?

– Z mego ja – odpowiedziała – a jednocześnie z mego nie-ja. I z nie-ja Rangi, i z ja Rangi, i z ciała Rangi oraz z mojego ciała i wszystkiego, co ono czuje. A także z całej miłości i przyjaźni. Oraz z tajemnicy drugiej osoby – całkowicie obcej, która jest drugą połową twego własnego ja i tym samym, co twoje nie-ja. I przez cały czas zwracam uwagę na wszystkie te rzeczy, które gdyby ktoś był sentymentalny lub – co gorsza – uduchowiony, jak nasza biedna staruszka Rani, mógłby uznać za tak nieromantyczne, że aż ordynarne albo nawet wstrętne. A tymczasem one nie są wstrętne, bowiem dostrzegam także to, że kiedy jestem ich w pełni świadoma, to te rzeczy stają się tak piękne, jak cała reszta, tak samo zachwycające.

– Maithuna to dhyana – podsumował Ranga. Najwyraźniej sądził, że nowe słowo od razu wszystko wyjaśni.

– Ale cóż to jest dhyana? – padło znowu pytanie Willa.

– Dhyana to kontemplacja.

– Kontemplacja.

Will pomyślał o truskawkoworóżowej alkowie nad Charing Cross Road. Kontemplacja nie była słowem, które by mu do niej pasowało. A jednak nawet tam, po zastanowieniu, nawet tam udawało mu się znajdować jakiś rodzaj wyzwolenia. W pulsującym odblasku reklamy dżinu Portera uwalniał się od swojego ohydnego „ja” czasu dnia. Uwalniał się także, niestety, od wszystkiego innego, co składało się na jego istnienie – od miłości, inteligencji, zwykłej uczciwości, całej świadomości z wyjątkiem tej koszmarnej karuzeli światła trupiego lub różowej poświaty produkującej najbardziej tandetną, wulgarną iluzję. Spojrzał jeszcze raz na promienną twarz Radhy. Cóż za czysta szczęśliwość! Co za manifestacja przekonania, nie o grzechu, od którego z taką determinacją chciał wyzwolić świat pan Bahu, lecz o jego pogodnym, niebiańskim przeciwieństwie. Było w tym coś głęboko poruszającego. Ale on nie chce wzruszeń. Noli me tangere[29] – to jego imperatyw kategoryczny. Ogniskując inaczej swe myślenie, potrafi widzieć całą tę sprawę jako pokrzepiająco niedorzeczną. Co też takiego mielibyśmy robić dla zbawienia? Odpowiedzią na to był wulgarny czasownik na p...

Uśmiechając się do siebie, zapytał ironicznie:

– Czy maithuny uczono was w szkole?

– Tak, w szkole – Radha odpowiedziała z tak swobodną rzeczowością, że powzięty przez niego przed chwilą zamysł rabelaisowskiego dowcipkowania natychmiast zwietrzał.

– Uczono tego wszystkich – dodał Ranga.

– A kiedy to nauczanie rozpoczynano?

– Mniej więcej w tym samym czasie, co naukę trygonometrii i zaawansowanej biologii, to jest w wieku od piętnastu lat do piętnastu i pół.

– A po nauczeniu się maithuny, kiedy już wychodzicie w świat i wstępujecie w związki małżeńskie... ale czy wy w ogóle takie związki zawieracie?

– Ależ tak, zawieramy – uspokoiła go Radha.

– To czy wtedy uprawiacie ją nadal?

– Nie wszyscy, rzecz jasna. Ale wielu ludzi robi to nadal.

– Stale?

– Wyjąwszy czas, kiedy chcą mieć dziecko.

– A ci, co nie chcą mieć dziecka, tylko trochę odpocząć od maithuny – jak sobie radzą?

– Stosują środki antykoncepcyjne – wyjaśnił lakonicznie Ranga.

– A czy te środki są dostępne?

– Dostępne! Są rozprowadzane przez rząd: bez ograniczeń, starań i darmo, pominąwszy fakt, że płaci się za nie z kieszeni podatnika – rzecz oczywista.

– Listonosz – dodała Radha – dostarcza zapas na trzydzieści nocy na początku każdego miesiąca.

– I niemowlęta się nie rodzą?

– Tylko tyle, ile chcemy. Nikt nie ma więcej niż troje dzieci, a większość poprzestaje na dwóch.

– Daje to wynik – mówił Ranga, wiedziony swoim nawykiem dokładności do statystyki – przyrostu ludności poniżej jednej trzeciej procenta rocznie. Natomiast Rendang ma przyrost tak wielki jak Cejlon – niemal trzy procent. W Chinach jest dwa, a w Indiach – jeden i siedem dziesiątych procenta.

– Byłem w Chinach przed miesiącem – powiedział Will. – Wstrząsające. A w ubiegłym roku spędziłem cztery tygodnie w Indiach. I jeszcze przed Indiami – w Ameryce Środkowej, która rozmnaża się jeszcze szybciej niż Rendang czy Cejlon. Czy któreś z was odwiedziło Rendang-Lobo?

Ranga skinął głową twierdząco.

– Trzy dni w Rendangu – wyjaśnił – to część przedmiotu socjologia zaawansowana w naszej klasie szóstej starszej. Pozwala to zobaczyć na własne oczy, jak wygląda świat zewnętrzny.

– I co pomyślałeś o świecie zewnętrznym? – naciskał Will.

– Czy kiedy odwiedzałeś Rendang-Lobo, pokazano ci slamsy? – zapytał Ranga w odpowiedzi.

– Broń Boże, starano się za wszelką cenę, żebym ich nie zobaczył. Ale zakradłem się tam.

Miał żywo w pamięci to wymknięcie się w drodze powrotnej do hotelu, po ponurym koktajlu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Rendangu. Był tam każdy, kto coś znaczył. Wszyscy miejscowi dygnitarze i ich żony. Mundury i medale. Luksusowe perfumy i klejnoty. Każdy ważniejszy obcokrajowiec i wianuszek dyplomatów. Brytyjski i amerykański przemysł naftowy, japońska misja handlowa w liczbie sześciu osób, pani farmakolog z Leningradu, dwóch polskich inżynierów, niemiecki turysta, który przypadkiem był także kuzynem Kruppa von Bohlena, jakiś enigmatyczny Ormianin reprezentujący bardzo ważne konsorcjum handlowe w Tangerze, na koniec czternastu uskrzydlonych sukcesem czeskich techników ze Skody, którzy przybyli z ostatnią dostawą czołgów, armat i broni maszynowej.

– Oto ludzie – mówił sobie wtedy, wychodząc z ministerstwa po marmurowych schodach prowadzących na Plac Wolności – oto ludzie, którzy rządzą światem. Jest nas prawie trzy miliardy na łasce i niełasce łatwej do policzenia bandy polityków, kilku tysięcy rekinów finansowych, generałów i lichwiarzy. „Wy jesteście cyjankiem tej ziemi, a cyjanek nigdy, przenigdy nie utraci smaku”.

Kiedy skończyły się uśmiechy, ponętne zapachy kanapek i kobiet spryskanych chanel, ulice na tyłach nowo wybudowanego Pałacu Sprawiedliwości tym bardziej uderzały swoją mrocznością i hałaśliwym zaniedbaniem. W Alei Niepodległości pełno było biedaków koczujących pod palmami, nędznych i opuszczonych jeszcze bardziej niż tamci bezdomni i wyzuci z wszelkiej nadziei, jakich pamiętał: śpiące pokotem tysiące pół żywych ciał na ulicach Kalkuty.

Teraz stanął mu w oczach mały chłopczyk, dziecięcy szkielet z wydętym brzuszkiem, którego wtedy podniósł, posiniaczonego i wystraszonego po upadku z pleców niewiele większej od niego dziewczynki, która go niosła. Podniósł go i, prowadzony przez to drugie dziecko, niósł go z powrotem w dół do piwnicy bez okien będącej domem dla dziewięciu takich dzieciaków (policzył ich ciemne, zarobaczone główki).

– Zapobieganie umieraniu niemowląt – powiedział – leczenie chorych, ochrona źródeł wody przed zanieczyszczeniem ściekami – zaczyna się od tych właśnie rzeczy, które są w sposób oczywisty i z natury rzeczy dobre. Ale czym to się kończy? Kończy się pomnożeniem ludzkiego nieszczęścia i zagrożeniem cywilizacji. Jakiś kosmicznie złośliwy żart, który wydaje się Boga radować – tu poczęstował parę młodych ludzi jednym ze swych cierpiętniczych, dzikich grymasów.

– Bóg nie ma z tym nic wspólnego – zaprotestował Ranga. – A ten żart nie jest wcale kosmiczny, lecz pochodzenia jak najbardziej ludzkiego. Te procesy nie podlegają prawu grawitacji ani drugiej zasadzie termodynamiki, one nie muszą mieć miejsca. Mają miejsce tylko wtedy, gdy ludzie są na tyle głupi, żeby do nich dopuścić. Nie dopuściliśmy do nich tu, na Pali, więc ten kosmiczny, głupi żart nas ominął. Od prawie stulecia mamy tu dobre warunki higieniczne, ciągle jeszcze nie jesteśmy przeludnieni, nie mamy biedy i nie gnębi nas dyktatura.

A to z bardzo prostej przyczyny: zdecydowaliśmy się postępować rozsądnie i realistycznie.

– A jak, na Boga, udało wam się zachować swobodę wyboru? – spytał Will.

– Właściwi ludzie we właściwym czasie okazali się dostatecznie inteligentni – odpowiedział Ranga. – Trzeba też przyznać, że mieliśmy szczęście. Pala miała zawsze niezwykłe szczęście. Po pierwsze, udało się jej nie być niczyją kolonią. Rendang ma wspaniały port. To sprowadziło na nich w średniowieczu inwazję Arabów. U nas nie ma żadnego portu, dlatego Arabowie zostawili nas w spokoju. Jesteśmy nadal buddystami lub siwaistami, a jeśli nie – agnostykami praktykującymi tantrę.

– Czy mówisz o sobie? – zainteresował się Will. – To wy jesteście tantrycznymi agnostykami?

– Z elementami mahajany – poprawił Ranga.

– No dobrze. Wracajmy do Rendangu.

– Po Arabach oni mieli Portugalczyków. U nas ich nie było. Nie ma portu, nie ma Portugalczyków. A co za tym idzie, nie ma mniejszości katolickiej, nie ma tych świętokradczych nonsensów, że z woli Bożej ludzie mają się rozmnażać aż do nieludzkiej nędzy, nie ma też zorganizowanego oporu przeciw kontroli urodzeń. I to jeszcze nie koniec błogosławieństw, które nas spotkały. Po stu dwudziestu latach panowania Portugalczyków w Rendangu pojawili się Holendrzy. Po Holendrach przybyli Anglicy. A my uniknęliśmy jednej i drugiej zarazy. Żadnych Holendrów, żadnych Anglików, a co za tym idzie – żadnych plantatorów, żadnych kulisów do pracy, żadnych upraw na eksport, i ziemia niepoddana systematycznemu wyjaławianiu. Nie dotarły do nas też whisky, kalwinizm, syfilis ani obca administracja. Zostawiono nam wybór własnej drogi i pozwolono wziąć odpowiedzialność za nasze sprawy.

– Widzę teraz, że naprawdę mieliście szczęście.

– A najważniejsze – ciągnął Ranga – że zadziwiająco dobrze zarządzał wszystkim Murugan Reformator i Andrew MacPhail. Czy doktor Robert opowiadał panu o swoim pradziadku?

– Bardzo niewiele, tylko kilka słów.

– Czy opowiedział panu o założeniu stacji doświadczalnej?

Will pokręcił głową przecząco.

– Stacja doświadczalna – mówił Ranga – miała wielkie zasługi dla naszej polityki demograficznej. Zaczęło się to od klęski głodu. Doktor Andrew spędził kilka lat w Madrasie, zanim przybył na Palę. W drugim roku jego pobytu zawiódł monsun. Słońce wypaliło uprawy, wyschły zbiorniki wodne, a nawet studnie. Żywności starczyło tylko dla Anglików i dla bogaczy. Ludzie marli jak muchy. W pamiętnikach doktora Andrew jest fragment dotyczący tej klęski głodu – opis wraz z komentarzem. Kiedy Andrew był chłopcem, musiał wysłuchać mnóstwa kazań, a jedno z nich pamiętał, gdy pracował wśród głodujących Hindusów. Motto tego kazania to „Nie samym chlebem żyje człowiek”, a kaznodzieja był tak elokwentny, że nawracał dziesiątki ludzi. „Nie samym chlebem żyje człowiek”. Teraz przekonał się, że bez chleba nie ma umysłu, nie ma duchowości, nie ma wewnętrznego światła ani Ojca na Niebie. Jest tylko głód, jest tylko rozpacz, za którą idzie apatia i śmierć.

– Jeszcze jeden kosmiczny, głupi żart – skomentował Will – w dodatku tym razem sformułowany przez samego Jezusa. „Bo kto ma, temu będzie dodane i nadmiar mieć będzie, kto zaś nie ma, temu zabiorą również to, co ma” – możliwość zachowania człowieczeństwa. Jest to najbardziej okrutny ze wszystkich żartów Boga, a jednocześnie najbardziej powszechny. Ja sam jestem świadkiem uraczenia nim milionów mężczyzn i kobiet, a i milionów dzieci na całym świecie.

– Rozumie pan teraz, dlaczego klęska głodu zostawiła w umyśle doktora Andrew ślad nie do usunięcia. Był przekonany, podobnie jak jego przyjaciel Radża, że Pala musi zawsze mieć chleb, może nic więcej, ale na sto procent. Stąd się wzięła decyzja założenia stacji doświadczalnej. „Rothamsted w tropiku” okazała się wielkim sukcesem. W ciągu kilku lat mieliśmy nowe odmiany ryżu, kukurydzy, prosa i drzewa chlebowego. Także lepsze gatunki bydła i drobiu. Lepsze metody uprawy i kompostowania, a w latach pięćdziesiątych wybudowaliśmy pierwszą fabrykę superfosfatów na wschód od Berlina. Dzięki tym wszystkim zdobyczom ludzie dziś jedzą lepiej, żyją dłużej, mniej dzieci umiera. Radża przeprowadził spis ludności po dziesięciu latach od założenia „Rothamsted w tropiku”. Liczba ludności była mniej więcej stała przez całe stulecie. Teraz zaczęła rosnąć. Doktor Andrew przewidział, że w ciągu pięćdziesięciu do sześćdziesięciu lat Pala mogła przekształcić się w taki ropiejący slams, jakim dzisiaj jest Rendang. Jak można było temu zaradzić? Doktor Andrew odrobił swoją lekcję z lektury Malthusa. „Produkcja żywności rośnie w postępie arytmetycznym, liczba ludności – w geometrycznym”. Człowiek może tylko wybierać pomiędzy pozostawieniem tej sprawy naturze, która rozwiąże problem nadmiaru ludności starą znaną metodą, to jest przez głód, zarazę i wojnę, albo też – pamiętajmy, że Malthus był duchownym – zmniejszać liczbę ludności, stosując ograniczenia moralne.

– Ogr-raniczenie Mor-ralne – powtórzyła mała pielęgniarka, rozciągając swoje „r”, żeby się popisać indonezyjskiem przedrzeźnianiem szkockiego boskiego nakazu. – Ogr-raniczenie Mor-ralne – przypadkiem właśnie wtedy doktor Andrew pojął był za żonę szesnastoletnią siostrzenicę Radży.

– A to – oświadczył Ranga – było dodatkowym powodem, żeby Malthusa zmodyfikować. U niego z jednej strony zagrożenie głodem, a z drugiej – stosowanie ograniczeń. Z pewnością istnieje jakieś wyjście lepsze, szczęśliwsze i bardziej ludzkie niż te dwie malthusowskie skrajności. Rzecz jasna, istniało takie wyjście nawet wtedy, nawet grubo przed epoką gumy i środków plemnikobójczych. Stosowano gąbki, mydło, stosowano kondomy wykonane z wszystkich możliwych nieprzemakalnych materiałów, od jedwabiu nasyconego olejem do owczej ślepej kiszki. Cały arsenał antykoncepcji epoki kamiennej.

– A jak zareagowali na tę antykoncepcję epoki kamiennej Radża i jego poddani? Czy byli przerażeni?

– Absolutnie nie. Byli dobrymi buddystami, a każdy dobry buddysta wie, że płodzenie jest tylko opóźnionym zabijaniem. Staraj się jak możesz zejść z koła urodzin i śmierci, na miłość boską, nie pozwalaj sobie na sadzanie na kole nadmiernej liczby dalszych ofiar. Dla dobrego buddysty kontrola urodzin ma sens metafizyczny. A dla wiejskiej społeczności żyjącej z uprawy ryżu ma ona sens społeczny i ekonomiczny. Dostateczna musi być liczba młodych ludzi pracujących w polu, żeby utrzymać starzejących się i maluchy. Jednak nie za duża, bo wtedy nie starczy jedzenia dla starych, robotników i ich dzieci. W latach dawniejszych pary musiały spłodzić sześcioro dzieci, żeby wychować dwójkę lub trójkę. Kiedy pojawiła się czysta woda i stacja doświadczalna, z sześciorga urodzonych przeżywało pięć. Straciły sens poprzednio praktykowane zachowania. Antykoncepcja budziła zastrzeżenia z jednego tylko powodu – była ordynarna. Na szczęście pojawiła się jej bardziej estetyczna odmiana. Radża przeszedł kiedyś inicjację tantryczną i nauczył się jogi miłości. Doktor Andrew dowiedział się o maithunie i, będąc prawdziwym człowiekiem nauki, zgodził się wypróbować tę metodę. Przeszedł wraz ze swą młodą żoną odpowiednie przeszkolenie.

– Z jakim wynikiem?

– Przyjął ją z wielkim entuzjazmem.

– Właściwie każdy odbiera ją w ten sposób – powiedziała Radha.

– Hola, hola, żadnych takich kategorycznych uogólnień! Jedni ludzie odbierają ją w ten sposób, a inni nie. Doktor Andrew był jednym z jej entuzjastów. Odbyła się długa debata nad tą sprawą. Na koniec zdecydowano, że środki antykoncepcyjne mają być jak edukacja – bezpłatne, czyli opłacane z podatków i możliwie ogólnie dostępne, choć nie obowiązkowe. A dla tych, którzy życzyli sobie czegoś bardziej subtelnego, oferowano szkolenie w jodze miłości.

– Czy mam rozumieć, że udało się to bez żadnych protestów?

– Nie było to wcale takie trudne. Maithuna była ortodoksyjna. Nie proponowaliśmy ludziom niczego sprzecznego z ich religią. Wprost przeciwnie, dawało im to budującą sposobność dołączenia do wtajemniczonych drogą przeszkolenia w praktykach ezoterycznych.

– I proszę zwrócić uwagę na najważniejsze – dorzuciła Radha. – Dla kobiet, dla wszystkich kobiet... – i mam w nosie twój zarzut, że to zbyt kategoryczne uogólnienie – joga miłości znaczy tyle, co doskonałość, znaczy, że się jest przeistoczoną, wyzwoloną z siebie i spełnioną.

Przerwała na chwilę.

– No a teraz – powiedziała bardziej energicznie – najwyższy czas, abyśmy wyszli i umożliwili panu siestę.

– Zanim wyjdziecie – powiedział Will – chciałbym napisać list. Tylko króciutki komunikat do mojego szefa, że żyję i nie grozi mi natychmiastowe pożarcie przez tubylców.

Radha wyszła na poszukiwania i po chwili wróciła, niosąc papier, ołówek i kopertę.

„Veni, vidi – bazgrał Will. – Rozbiłem się w łodzi, widziałem Rani oraz jej kolaboranta z Rendangu, który deklaruje, że może dostarczyć towar za bakszysz w wysokości (był bardzo konkretny) dwudziestu tysięcy funtów. Czy mam, w oparciu o to, negocjować dalej? Jeśli otrzymam telegram: Proponowany artykuł OK, będę dogadywał sprawę. Jeśli: Z artykułem nie ma pośpiechu, zaniecham dalszych kroków. Zawiadom moją matkę, że jestem bezpieczny i wkrótce do niej napiszę”.

– Proszę – powiedział, wręczając Randze zaklejoną i zaadresowaną kopertę. – Czy wolno mi poprosić cię, żebyś kupił znaczek i postarał się, by list zdążył na jutrzejszy samolot?

– Załatwione – obiecał chłopak.

Patrząc, jak wychodzą, Will poczuł wyrzuty sumienia. Tacy przemili młodzi ludzie. A oto on, spiskujący z Bahu i siłami historii, żeby podminować ich świat. Pocieszył się myślą, że gdyby nie on, zrobiłby to kto inny. A w końcu, nawet gdy Joe Aldehyde dostanie swoją koncesję, oni będą mogli dalej kochać się w sposób, jaki tak bardzo sobie cenią. A może nie będą mogli?

Mała pielęgniarka odwróciła się w drzwiach.

– Teraz żadnego czytania – pogroziła mu palcem. – Proszę się przespać.

– Nigdy nie sypiam w ciągu dnia – zapewnił Will, z poczuciem pewnej przewrotnej satysfakcji.

Rozdział 7

Nigdy nie potrafił zasnąć podczas dnia, ale kiedy popatrzył ponownie na zegarek, było już dwadzieścia pięć po czwartej, a on czuł się wspaniale odświeżony. Chwycił Uwagi o tym, co jest co i podjął przerwaną lekturę.

Naszą codzienną Wiarę daj nam dzisiaj, ale zbaw nas, Dobry Boże, od wierzeń.

Do tego miejsca dotarł rano, teraz zaczął nowy, piąty rozdział.

Ja, jaki sądzę, że jestem, i ja, jaki jestem w istocie. Innymi słowy: cierpienie i zerwanie z cierpieniem. Mniej więcej jedna trzecia całego cierpienia, jakie ta osoba, za jaką się uważam, musi znosić, jest nie do uniknięcia. Jest to cierpienie nierozłączne z ludzką kondycją – cena, jaką musimy zapłacić za to, że jesteśmy organizmami wrażliwymi i świadomymi siebie, dążącymi do wyzwolenia, lecz podlegającymi prawom natury i posłusznymi rozkazom, żeby maszerować naprzód przez nieodwracalny czas, poprzez świat całkowicie obojętny na naszą pomyślność, zmierzając do niedołęstwa i śmierci. Pozostałe dwie trzecie całego cierpienia zadajemy sobie sami i jest ono, z punktu widzenia wszechświata, nieuzasadnione.

Will przewrócił kartkę. Na łóżko spłynął, trzepocząc, arkusz papieru z notatnika. Wziął go do ręki i przyjrzał mu się. Było tam dwadzieścia wierszy drobnego, ale czytelnego, odręcznego pisma, a u dołu arkusza – inicjały S.M. Wyraźnie nie był to list, lecz utwór poetycki – a więc własność publiczna. Zaczął czytać:

Gdzieś pomiędzy brutalną ciszą a milionem
i trzystu tysiącami kazań ostatniej niedzieli
Gdzieś pomiędzy Kalwinem o Chrystusie
(Boże, dopomóż!) a jaszczurkami
Gdzieś pomiędzy widzeniem się a rozmawianiem, gdzieś
Pomiędzy naszą wyplamioną i wytłuszczoną walutą słów
A pierwszą gwiazdą, a trzepotem wielkich ciem
Wokół duchów kwiatów
Leży to czyste miejsce, gdzie ja, a właściwie już nie ja
Tym niemniej pamiętam
Miłości wiedzę całonocną drugiego brzegu
A, nasłuchując wiatru, pamiętam także
Tę inną noc, pierwszą noc wdowieństwa,
Bezsenną, ze śmiercią przy mnie w mroku
Moją, moją, całą moją bez reszty
Lecz ja, a właściwie już nie ja
W tym czystym miejscu między moją myślą a ciszą
Widzę wszystko, co miałam i straciłam, troski i radości
Lśniące jak goryczki w trawach Alp
Błękitne, wyzwolone i otwarte.

– Jak goryczki – powtórzył sobie Will i pomyślał o letnich wakacjach w Szwajcarii, kiedy miał dwanaście lat. Przypomniał sobie łąkę wysoko nad Grindelwaldem[30], z nieznanymi kwiatami, pięknymi, nie angielskimi motylami, pomyślał o ciemnoniebieskim niebie, blasku słońca i błyszczących w tym blasku ogromnych górach po drugiej stronie doliny. A wszystko, co potrafił powiedzieć o tym jego ojciec, to tyle, że wygląda jak reklama mlecznej czekolady Nestlé. Nawet nie tej prawdziwej czekolady, tylko mlecznej – upierał się z grymasem znudzenia. Następnie wygłaszał ironiczne komentarze na temat akwarelek malowanych przez matkę – bardzo kiepsko (biedactwo), lecz z jaką serdeczną i sumienną troską. „Reklama mlecznej czekolady, którą firma Nestlé odrzuciła”. A potem przychodziła kolej na niego. „Zamiast snuć się bez celu z rozdziawioną gębą jak wiejski głupi Jasio, może dla odmiany ruszyłbyś głową? Popracuj trochę, na przykład, nad niemiecką gramatyką”. I grzebiąc w plecaku, wyciągał z pomiędzy jajek na twardo i kanapek tę wstrętną, małą, brązową książeczkę. Co za obrzydliwy facet! A jednak, jeśli Susila miała rację, powinno być możliwe zobaczenie go teraz, po upływie lat, lśniącego jak goryczka – Will rzucił okiem na ostatnią linijkę wiersza: „Błękitne, wyzwolone i otwarte”.

– No, no – powiedział znajomy glos.

Will obrócił się w stronę drzwi.

– O wilku mowa – powiedział – albo raczej: patrzcie, co wilk pisze. – Podniósł rękę z kartką papieru z notatnika, demonstrując ją przybyłej.

Susila rzuciła okiem.

– Ach, to – powiedziała. – Gdyby jeszcze z dobrych chęci powstawała dobra poezja – westchnęła, kiwając głową z powątpiewaniem.

– Usiłowałem wyobrazić sobie mego ojca jako kwiat goryczki – mówił Will – ale za każdym razem jawi mi się uparcie jako największy możliwy gnojek.

– Nawet gnojki mogą być widziane jako goryczki – zapewniła w odpowiedzi.

– Ale tylko w tym miejscu, o którym piszesz – tym pomiędzy myśleniem a ciszą.

Susila skinęła głową, potakując.

– A jak się tam dostajesz?

– Nie trzeba się tam dostawać. „Tam” przychodzi do ciebie. Czy raczej „tam” naprawdę jest tutaj.

– Jakbym słyszał małą Radhę – poskarżył się Will. – Małpujecie to, co Radża Stary mówi na początku swojej książeczki.

– Jeśli to powtarzamy – odparła – to dlatego, że przypadkiem jest to prawda. Gdybyśmy nie powtarzali, ignorowalibyśmy fakty.

– Fakty? – zapytał Will. – One nie mają ze mną nic wspólnego.

– Na razie nie – zgodziła się. – Lecz gdybyś miał robić rzeczy, które zaleca Radża Stary, zaczęłyby mieć.

– Czy doznałaś jakichś trudności z rodzicami? – zapytał po chwili milczenia. – Czy też zawsze potrafiłaś widzieć gnojków jako goryczki?

– Nie w tamtym okresie życia – odpowiedziała. – Dzieci muszą być manichejskimi dualistami. To jest cena, jaką wszyscy musimy płacić za naukę bycia ludzkimi. Widzenie gnojków jako goryczki, czy może raczej widzenie zarówno gnojków, jak i goryczek jako Goryczki przez duże G, osiąga się w programie podyplomowym.

– Jak zatem poradziłaś sobie ze swoimi rodzicami? Po prostu zacisnęłaś zęby, żeby znieść to, co nie do zniesienia? A może twój ojciec i matka byli do zniesienia?

– Każde z osobna było do zniesienia – odpowiedziała. – Szczególnie ojciec. Ale razem byli zupełnie nie do zniesienia. Nieznośni, bo nie znosili się nawzajem. Żywiołowa, radosna, otwarta na świat kobieta związana małżeństwem z mężczyzną pedantycznym i zamkniętym w sobie. Działała mu na nerwy przez cały czas, podejrzewam, że nawet w łóżku. Nigdy nie przestawała szukać porozumienia, on nigdy nie zaczął. W ostatecznym wyniku on uważał ją za płytką i nieszczerą, ona jego – za człowieka bez serca, skłonnego do pogardy, pozbawionego ludzkich uczuć.

– Sądziłem, że wy tutaj wiecie lepiej, jak nie wpakować się w taką pułapkę.

– To prawda, wiemy lepiej – zapewniła. – Chłopcy i dziewczęta są uczeni szczególnie tego, czego możesz oczekiwać od ludzi, których temperament i budowa fizyczna różni się wyraźnie od ich własnych. Zdarza się, niestety, że efekt tych lekcji jest niewielki, nie mówiąc o tym, że czasem dystans psychologiczny pomiędzy powiązanymi ze sobą ludźmi jest naprawdę za duży, żeby ich zbliżyć. Tak czy inaczej, faktem pozostaje, że mój ojciec i matka nigdy sobie z tym nie poradzili. Zakochali się w sobie – Bóg raczy wiedzieć, w jaki sposób – ale kiedy zaczęli być blisko siebie, ona odkryła, że rani ją nieustannie jego nieprzystępność, podczas gdy jej niepohamowane bratanie się ze wszystkimi powodowało, że on aż się kulił w sobie z zażenowania i niesmaku. Moje sympatie były zawsze po stronie ojca. Jestem podobna do niego i fizycznie, i temperamentem. Zupełnie różna od matki. Pamiętam, że nawet będąc małym dzieckiem, potrafiłam kurczyć się w sobie, uciekając przed jej wylewnością. Była uosobieniem wiecznej inwazji na czyjąś prywatność. Taka zresztą pozostała.

– Czy często musisz ją widywać?

– Bardzo rzadko. Ma swoje własne zajęcia i swoich własnych przyjaciół. W naszej części świata „matka” to funkcja.

Jeśli ta funkcja została wypełniona jak należy, tytuł traci ważność; między eks-dzieckiem a kobietą zwaną wcześniej „matką” ustala się związek nowego rodzaju. Jeśli im nadal dobrze ze sobą, spotykają się często. Jeśli nie – odpływają od siebie. Nikt nie oczekuje, że będą się trzymać siebie kurczowo; zresztą przywiązanie nie jest równoznaczne z kochaniem się, nie jest też uważane za szczególnie godne uznania.

– A więc teraz wszystko jest w porządku, ale co było wtedy? Co się wydarzyło, kiedy byłaś dzieckiem i rosłaś pomiędzy dwojgiem ludzi niezdolnych do przerzucenia mostu nad przepaścią, która ich rozdzielała? Wiem, co to znaczy. To jakbyśmy odwrócili sens stereotypowego zakończenia bajki, mówiąc: „I odtąd żyli długo i nieszczęśliwie”.

– Nie mam żadnych wątpliwości – oświadczyła Susila – że gdyby nie to, że urodziliśmy się na Pali, żylibyśmy „długo i nieszczęśliwie”. Tak się jednak zdarzyło, że daliśmy sobie radę zupełnie nieźle.

– Jak wam się to udało?

– To nie nam się udało, tylko ktoś wszystko nam urządził. Czy przeczytałeś, jak Radża Stary radzi unikać dwóch trzecich cierpień, tych zadawanych sobie przez nas samych i nieuzasadnionych?

– Właśnie czytałem o tym, gdy weszłaś – potwierdził Will.

– Dobrze więc. Dawniej, w gorszych czasach – zaczęła Susila – palaskie rodziny były tak samo upodlające, hodujące tyranów i kreujące łgarzy, jak wasze potrafią być do dzisiaj. Były tak paskudne, że doktor Andrew i Radża Reformator postanowili coś z tym zrobić. Umiejętnie postawili w służbie rozsądku etykę buddyjską i prymitywny wiejski komunizm. Sposób, w jaki funkcjonuje rodzina, zmienił się radykalnie w ciągu jednego pokolenia.

Zawahała się chwilę.

– Pozwól, proszę – kontynuowała – że wytłumaczę to na szczególnym przypadku mnie samej, jedynego dziecka dwojga ludzi niezdolnych do rozumienia się nawzajem, mających zawsze sprzeczne cele, nawet wtedy, gdy się jeszcze nie pokłócili. Dawniej mała dziewczynka wychowana w takich warunkach wyrosłaby albo na ludzki wrak, albo na buntownika, albo na zrezygnowanego konformistę i hipokrytę. W nowym porządku nie musiałam cierpieć niepotrzebnie. Nie byłam wrakiem, ani nie byłam zmuszona do buntu lub rezygnacji. Dlaczego? Ponieważ od chwili, gdy zaczęłam chodzić, wolno mi było uciec.

– Uciec? – powtórzył. – Uciec! – Brzmiało to za dobrze, aby było prawdziwe.

– Uciekanie – wyjaśniała dalej – jest wbudowane w nowy system edukacji. Jeśli kiedykolwiek przytulne gniazdo dzielone z rodzicami stanie się nie do zniesienia, dziecku pozwala się uciec. Mało tego, jest aktywnie zachęcane – a cały autorytet opinii publicznej stoi za taką zachętą do jego przeniesienia się do jednego z alternatywnych domów rodzinnych.

– A ile domów rodzinnych ma palaskie dziecko?

– Średnio około dwudziestu.

– Dwadzieścia? Wielki Boże!

– Wszyscy należymy – tłumaczyła Susila – do KWA – Klubów Wzajemnej Adopcji. Każdy KWA to piętnaście do dwudziestu pięciu dobranych par dorosłych. Są tam świeżo przyjęci nowożeńcy, członkowie długoletni z dorastającymi dziećmi, ale także dziadkowie i pradziadkowie. Każdy w tym klubie adoptuje wszystkich pozostałych. Oprócz kuzynostwa, z którym łączą nas więzy krwi, mamy tam ustaloną liczbę zastępczych matek, zastępczych ojców, zastępczych wujków i ciotek, zastępczych braci i sióstr, zastępczych osesków i dwulatków, i nastolatków.

Will pokręcił głową z niedowierzaniem.

– Prowadzić dwadzieścia rodzin tam, gdzie przedtem rozwijała się tylko jedna?

– Ale to, co rozwijało się dawniej, to była rodzina w waszym stylu. A te dwadzieścia jest naszego typu. – Tu wyrecytowała, jakby czytała przepis z książki kucharskiej: „Weź jednego niewydolnego seksualnie niewolnika pracującego na dniówkę i jedną niezadowoloną osobę płci żeńskiej, dodaj dwa – lub, jeśli wolisz, trzy – egzemplarze małych maniaków telewizji i razem zamarynuj w mieszaninie freudyzmu i rozcieńczonego chrystianizmu. Następnie zabutelkuj ich szczelnie w mieszkaniu czteropokojowym i pichcić we własnym sosie przez piętnaście lat”. – Nasz przepis jest nieco odmienny: „Weź dwadzieścia seksualnie zaspokojonych par wraz z ich przychówkiem, dodaj w równych ilościach wiedzę, intuicję i humor, nasącz buddyzmem tantrycznym i gotuj nieskończenie długo w otwartym rondlu, na świeżym powietrzu, nad żywym płomieniem czułości”.

– I co się otrzymuje z waszego otwartego rondla?

– Rodzinę w zupełnie innym stylu. Niewykluczającą innych, jak wasze rodziny, nieprzypisaną sobie z góry, nieprzymusową. Rodzinę otwartą, o składzie, którego nie narzucił los, całkowicie dobrowolną. Dwadzieścia par ojców i matek, w tym osiem lub dziewięć par byłych ojców i matek oraz czterdzieści lub pięćdziesiąt dzieciaków w różnym wieku.

– Czy pozostaje się w tym samym klubie adopcji przez całe życie?

– Oczywiście, że nie. Dorosłe dzieci nie adoptują swych własnych rodziców czy też własnych braci i sióstr. Wypisują się, żeby adoptować inną grupę dorosłych i młodych. A członkowie tego nowego klubu adoptują ich, a potem ich potomstwo. Nasi socjolodzy nazywają to hybrydyzacją mikrokultur. Jest to w swojej dziedzinie równie korzystne jak krzyżowanie różnych odmian kukurydzy czy drobiu. Zdrowsze wiązanie się w bardziej odpowiedzialne grupy, bardziej rozprzestrzenione sympatie i głębsze rozumienie się. Przy tym owe sympatie i zrozumienie są dla każdego członka KWA, od niemowląt do stulatków.

– Stulatków? Jaka jest u was przewidywana długość życia?

– O rok czy dwa więcej niż u was – odpowiedziała. – Mamy dziesięć procent ludności powyżej sześćdziesięciu pięciu lat. Starzy dostają emeryturę, jeśli nie są zdolni do zarabiania. Ale emerytury to, oczywiście, nie wszystko. Trzeba, żeby robili coś pożytecznego i stanowiącego dla nich wyzwanie. Trzeba im kogoś, kim mogą się opiekować, a w rewanżu być kochanym. KWA spełnia takie potrzeby.

– Wszystko to pachnie podejrzanie – powiedział Will – jak propaganda na rzecz jakiejś nowej chińskiej komuny.

– Nic bardziej odległego od komuny niż KWA – zapewniła go. – KWA nie jest kierowany przez rząd. Jest zarządzany przez swoich członków. A my nie jesteśmy militarystami. Nie jesteśmy zainteresowani produkowaniem dobrych członków partii i, jesteśmy zainteresowani tylko wytwarzaniem dobrych istot ludzkich. Nie wpajamy dogmatów. No i, na koniec, nie odbieramy dzieci rodzicom, wręcz przeciwnie, dajemy dzieciom dodatkowych rodziców, a rodzicom – dodatkowe dzieci. Znaczy to, że u nas można cieszyć się wolnością w pewnym stopniu już w przedszkolu, nasza wolność rośnie z wiekiem, obejmuje coraz szerszy wybór doświadczeń i jest połączona z braniem na siebie coraz większej odpowiedzialności. Tymczasem w Chinach wolności nie ma wcale. Dzieci przekazuje się urzędowym treserom, których zadaniem jest zrobić z nich pokorne sługi państwa. Sprawy mają się lepiej w waszej części świata – ale to nie znaczy, że u was jest dobrze. Uniknęliście treserów wyznaczonych przez państwo, ale wasze społeczeństwo skazuje was na dzieciństwo w zamkniętej rodzinie, z jednym tylko kompletem rodziców i rodzeństwa. Kompletem, jaki wam narzucił z góry zapis dziedziczenia. Nie możesz się od nich uwolnić, nie możesz zrobić sobie od nich urlopu, nie możesz pójść do kogoś innego dla zmiany atmosfery moralnej czy psychicznej. Jest to wolność, jeśli tak sobie życzysz, ale wolność kogoś zamkniętego w budce telefonicznej.

– Zamkniętego, mam teraz na myśli siebie – uzupełnił Will – w towarzystwie warczącego tyrana, małej dziewczynki i tak ciągle straszonej przez tyrana i szantażowanej chrześcijańskiej męczennicy, która przez ciągłe apelowanie do jej wyższych uczuć zamieniła się w trzęsącego się imbecyla. To był dom, z którego nigdy nie uciekłem do czternastego roku życia, do czasu, kiedy obok nas zamieszkała ciotka Mary.

– Twoi niefortunni rodzice także nigdy od ciebie nie uciekli.

– To niezupełnie tak. Dla mego ojca ucieczką był koniak, a dla matki – wyrafinowany anglikanizm. Ja musiałem odbyć swój wyrok bez najmniejszej taryfy ulgowej. Czternaście lat w służbie rodziny. Jakże ci zazdroszczę! Wolna jak ptak!

– No, nie aż tak lirycznie! Powiedzmy: wolna jako rozwijająca się istota ludzka, wolna jako zadatek na kobietę, ale nic ponad to. Wzajemna adopcja gwarantuje dzieciom ochronę przed niesprawiedliwością i najgorszymi skutkami nieudolności rodziców. Nie gwarantuje im ochrony przed dyscypliną czy koniecznością przyjęcia na siebie odpowiedzialności. Przeciwnie, narzuca więcej odpowiedzialności i poddaje różnorodnym dyscyplinom. Dzieci w waszych zamkniętych i przypisanych sobie rodzinach odbywają – jak mówisz – wyroki długiego odosobnienia pod nadzorem jednego rodzicielskiego zespołu strażników więziennych. Oczywiście, ci strażnicy mogą być dobrzy, mądrzy i inteligentni. Jeśli tak jest, mali więźniowie wyjdą z tego bez szwanku. Ale w prawdziwym życiu większość tych rodziców-strażników nie należy w widoczny sposób do dobrych, mądrych i inteligentnych. Często wykazują dobre chęci i głupotę albo brak dobrych chęci i frywolność, albo są neurotyczni, a od czasu do czasu – po prostu złośliwi lub naprawdę pomyleni. A zatem: Boże, zmiłuj się nad młodymi skazańcami, wydanymi przez prawo i obyczaj czy religię na ich łaskę i niełaskę. Teraz jednak rozważmy, co się dzieje w dużej, otwartej rodzinie, związanej dobrowolnie. Żadnych budek telefonicznych, żadnych z góry przypisanych strażników więziennych. Tu dzieci rosną w świecie będącym modelem roboczym całego społeczeństwa, w dokładnej, zmniejszonej wersji środowiska, w którym będą musiały żyć, kiedy dorosną. Przymiotniki „święta”, „zdrowa” i „całościowa” różnią się tylko odcieniem znaczeniowym, przy tym samym znaczeniu podstawowym. Rodzina naszego typu, ta otwarta i ochotnicza, jest naprawdę rodziną świętą. Wasza jest rodziną nieświętą.

– Amen – powiedział Will i ponownie wrócił myślą do swego dzieciństwa, wrócił także do małego Murugana w kleszczach Rani.

– Co się dzieje – zapytał po chwili milczenia – kiedy dzieci powracają do swych własnych domów? Jak długo w nich pozostają?

– To bywa różnie. Kiedy moje dzieci mają mnie dość, pozostają poza domem najwyżej jeden lub dwa dni. To dlatego, że w domu na ogół czują się szczęśliwe. Ze mną było inaczej. Kiedy szłam gdzie indziej, potrafiłam zostawać poza domem przez cały miesiąc.

– A czy twoi zastępczy rodzice byli po twojej stronie, przeciw twej matce i ojcu?

– To nie jest kwestia robienia czegoś przeciw komukolwiek. Jedynie inteligencja i dobre samopoczucie znajdują poparcie. Oponujemy przeciw byciu nieszczęśliwym i przyczynom tego stanu. Gdy dziecko jest nieszczęśliwe w swym pierwszym domu, staramy się w miarę możności, żeby było szczęśliwe w piętnastym lub dwudziestym drugim. W tym samym czasie ojciec i matka przechodzą pewną taktowną terapię, prowadzoną przez pozostałych członków Klubu Wzajemnej Adopcji. Po kilku tygodniach rodzice znów będą mogli przebywać z dziećmi, a dzieci z rodzicami. Ale nie myśl sobie – dodała – że nasze dzieci zwracają się do zastępczych rodziców czy dziadków tylko wtedy, kiedy dzieje się im coś złego. Czynią to cały czas, jak tylko poczują potrzebę jakiejś odmiany czy nowego doświadczenia. I to wcale nie dla towarzystwa do zabawy. Gdziekolwiek pójdą jako dzieci zastępcze, czekają ich zarówno obowiązki, jak i uprawnienia, na przykład wyszczotkowanie psa, wyczyszczenie klatki dla ptaków, dopilnowanie malucha, kiedy jego matka jest zajęta czym innym. Obowiązki i przywileje, ale nie w waszej ciasnej, dusznej budce telefonicznej. Obowiązki i przywileje w wielkiej otwartej rodzinie, nienarzuconej z góry i gotowej do włączania nowych osób, gdzie są reprezentanci siedmiu grup wiekowych i tuzina rozmaitych umiejętności i talentów i gdzie dzieci zyskują doświadczenie w różnych ważnych i znaczących działaniach, które istota ludzka wykonuje lub musi przecierpieć – pracy, zabawie, kochaniu się, starzeniu, chorowaniu, umieraniu.

Zamilkła, przypomniawszy sobie Dugalda i jego matkę, a następnie, tonem cieplejszym, spytała:

– Ale co z tobą? Byłam tak zaabsorbowana referowaniem sprawy rodzin, że nawet nie spytałam, jak się czujesz. Z całą pewnością wyglądasz lepiej niż wtedy, kiedy cię widziałam po raz ostatni.

– Dzięki doktorowi MacPhailowi. A także dzięki komuś, kogo podejrzewam o wykonywanie praktyk medycznych bez licencji. Co u licha wyrabiałaś ze mną wczoraj po południu?

Susila odpowiedziała, z uśmiechem:

– Ty sam to sobie robiłeś, ja tylko naciskałam guziki.

– Jakie guziki?

– Przyciski pamięci, przyciski wyobraźni.

– I to wystarczy, żeby wprowadzić mnie w trans hipnotyczny?

– Jeśli tak to chcesz nazwać.

– A jak inaczej można to nazwać?

– A po co to w ogóle nazywać? Nazwy zaraz żebrzą o pytania. Czy nie można po prostu zadowolić się świadomością, że to miało miejsce?

– Ale co miało miejsce?

– No dobrze, zacznijmy od tego, że weszliśmy w kontakt, czyż nie?

– Z pewnością – zgodził się Will. – Ale mimo to nie wierzę, żebym nawet spojrzał na ciebie.

A teraz właśnie patrzył na nią i rozważał w myślach, kim naprawdę była ta dziwna, mała istota, co się kryło za gładką, poważną maską tej twarzy, co widziały te ciemne oczy, kiedy odwzajemniały jego badawcze spojrzenie, co ona sobie myślała.

– Jakże mógłbyś patrzeć na mnie – powiedziała. – Przecież wywędrowałeś na swoje wakacje.

– A może zostałem na nie wypchnięty?

– Wypchnięty? Nie. – Potrząsnęła głową. – Powiedzmy: odprowadzony, pokierowany. – Nastąpiła chwila milczenia. – Czy kiedykolwiek – podjęła Susila – próbowałeś wykonać jakąś pracę, mając jednocześnie na głowie dziecko?

Will przypomniał sobie swojego małego sąsiada, który zaofiarował mu kiedyś pomoc w malowaniu mebli w stołowym i roześmiał się na wspomnienie, jak się wtedy złościł.

– Biedna mała istotka! – kontynuowała Susila. – Tak dobrze chce, tak się stara pomagać, a tu farba leje się na dywan, na wszystkich ścianach odciski palców...

– I w końcu trzeba się go pozbyć. „Pobiegaj sobie, chłopcze, pobaw się w ogrodzie”.

Zapadło milczenie.

– No i co z tego? – padło w końcu pytanie Willa.

– Nie widzisz?

Will potrząsnął głową.

– Co się dzieje, kiedy jesteś chory, kiedy cię zraniono? Kto dokonuje napraw, kto leczy rany i usuwa infekcję? Czy to ty?

– A któż by inny?

– Więc ty? – uparcie powtarzała. – Ty? Osoba, która czuje ból, która się tym gnębi, myśli o grzechu i pieniądzach, o przyszłości? Czy ty jesteś w stanie zrobić to, co musi być zrobione?

– Aha, już wiem, do czego zmierzasz.

– No, wreszcie – zakpiła.

– Wyślij mnie do zabawy w ogrodzie, żeby dorośli mogli wykonać swoją pracę w spokoju. Ale kto to są ci dorośli?

– Mnie nie pytaj – odpowiedziała. – To jest pytanie do neuroteologa.

– W jakim sensie?

– W dokładnie takim, jak słyszysz. Ktoś, kto myśli o innych ludziach w kategoriach Czystego Światła Pustki, a jednocześnie wegetatywnego układu nerwowego. Dorośli to kombinacja umysłu i fizjologii.

– No a dzieci?

– Dzieci to mali ich moście, którzy myślą, że wiedzą lepiej niż dorośli.

– I dlatego należy im powiedzieć, żeby poszły się pobawić.

– Właśnie tak.

– Czy leczenie, które praktykujesz, jest na Pali normalną procedurą? – spytał Will.

– Tak, to normalny tok postępowania – zapewniła go. – W twojej części świata lekarze pozbywają się towarzystwa dzieci przez zatruwanie ich środkami usypiającymi. My to robimy, opowiadając im o katedrach i kawkach – jej głos przeszedł w rytmiczną recytację – o bia-łych ob-ło-kach pły-ną-cych po niebie, o białych łabędziach unoszących się na ciemnej, gładkiej, niepowstrzymanej rzece życia.

– Ale, ale – zaprotestował – tego już za wiele!

Uśmiech rozjaśnił jej ciemną twarz, a po chwili zaniosła się śmiechem. Will popatrzył na nią zaskoczony. Nagle miał przed sobą inną osobę, inną Susilę MacPhail, radosną, swawolną, ironiczną.

– Poznałem się na twoich sztuczkach – dodał, śmiejąc się razem z nią.

– Sztuczkach? – Potrząsnęła głową, nie przestając się śmiać. – Ja tylko tłumaczyłam, jak to zrobiłam.

– Bardzo dokładnie wiem, jak to zrobiłaś. Wiem także, że to skutkuje. Więcej, daję ci wolną rękę, możesz to zrobić znowu, kiedy będzie trzeba.

– Jeśli tego chcesz – odparła nieco poważniejszym tonem. – Pokażę ci, jak masz naciskać swoje własne guziki. Uczymy tego we wszystkich naszych szkołach podstawowych. Elementarne S.P.

– Co to takiego?

– Samostanowienie, czyli Sterowanie Przeznaczeniem.

– Sterowanie Przeznaczeniem? – zdziwiony uniósł brwi.

– Nie, nie – zapewniła go – nie jesteśmy tacy głupi, jak ci się chyba wydaje. Doskonale wiemy, że możemy sterować tylko częścią naszego przeznaczenia.

– I sterujecie nim przez naciskanie swoich własnych guzików?

– Przez naciskanie swoich własnych guzików i wyobrażanie sobie, co chcielibyśmy, żeby się stało.

– I to się rzeczywiście staje?

– W wielu przypadkach.

– Takie to proste – w jego głosie pojawiła się nutka ironii.

– Cudownie proste – zgodziła się Susila. – A jednak, jak mi wiadomo, jesteśmy jedynymi na świecie, którzy systematycznie uczą dzieci S.P. U was mówi się im, co mają zrobić, i poprzestaje na tym. Zachowuj się dobrze – mówicie. Ale jak? Tego nigdy nie mówicie. Wszystko, co dostają od was, to intensywne gadanie i kary. Czysty idiotyzm.

– Czysty, wierutny idiotyzm – zgodził się, przywołując z pamięci nauki pana Crabbe’a, swojego wychowawcy, w przedmiocie masturbacji. Pamiętał bicie trzcinką, cotygodniowe kazania i nabożeństwo pokutne w Środę Popielcową. – „Przeklęty ten, kto popełnia obrzydliwość z żoną sąsiada swego. Amen”.

– Jeśli wasze dzieci biorą dosłownie te idiotyzmy, to wyrastają na żałosnych grzeszników. A jeśli nie biorą tego poważnie, to wyrastają na żałosnych cyników. A jeśli ich zbrzydzi taki żałosny cynizm, stają się papistami lub marksistami. Nic dziwnego, że musicie mieć tysiące więzień i kościołów, i organizacji komunistycznych.

– Natomiast wy na Pali macie ich bardzo niewiele, jak zgaduję.

– U nas nie ma Alcatrazów – powiedziała – nie ma Billych Grahamów[31] ani Mao Tse-tungów, ani Madonny z Fatimy. Żadnego piekła na ziemi i żadnych chrześcijańskich obiecanek w niebie ani komunistycznej nagrody w dwudziestym drugim wieku. Po prostu mężczyźni i kobiety ze swoimi dziećmi, próbujący zrobić możliwie najlepszy użytek z „tu i teraz”, zamiast żyć gdzie indziej, jak to wy w większości czynicie, w jakimś innym czasie, jakimś innym, przez siebie wyimaginowanym wszechświecie. I to naprawdę nie wasza wina. Jesteście zmuszeni żyć w ten sposób, ponieważ wasza teraźniejszość jest tak frustrująca, bo nigdy was nie nauczono, jak zasypać przepaść pomiędzy teorią a praktyką, pomiędzy tym, co sobie obiecujecie na Nowy Rok, a tym, jak się zachowujecie naprawdę.

– „Nie czynię bowiem dobra, którego chcę – zacytował – ale czynię to zło, którego nie chcę”.

– Kto to powiedział?

– Człowiek, który zapoczątkował chrześcijaństwo, święty Paweł.

– No widzisz – powiedziała Susila. – Najszczytniejsze z możliwych ideałów i żadnych środków do ich realizacji.

– Za wyjątkiem nadprzyrodzonych środków do ich realizacji przez Kogoś Innego. – Will odchylił głowę w tył i zaśpiewał pełnym głosem:

Z Emanuela żył to krew
W fontannie leje się strumieniem
Grzesznicy zanurzają łeb
I z win swych będą oczyszczeni.

Susila zakryła dłońmi uszy.

– Ależ to po prostu obsceniczne – powiedziała.

– To ulubiony hymn mojego wychowawcy – wyjaśnił Will. – Śpiewaliśmy to mniej więcej raz w tygodniu, przez cały czas mojego pobytu w szkole.

– Wielkie nieba – powiedziała. – A w buddyzmie nigdy nie było żadnej krwi. Gautama dożył osiemdziesiątki i zmarł, bo był za dobrze wychowany, żeby odmówić przyjęcia zepsutego jadła. Gwałtowna śmierć wydaje się zawsze pociągać za sobą śmierć bardziej gwałtowną. „Jeśli nie wierzysz, że zostałeś odkupiony moją krwią odkupiciela, utopię cię w twojej własnej”. Zeszłego roku w Śiwapuram miałam kurs z historii chrześcijaństwa. – Susila otrząsnęła się na samo wspomnienie. – Cóż za horror! I wszystko dlatego, że ten biedny ignorant nie wiedział, jak wcielić w życie swoje dobre intencje.

– A większość z nas – powiedział Will – ciągle jedzie na tym samym wózku. Czynimy zło, którego nie chcemy. I to jeszcze jak!

W sytuacjach niewybaczalnych zachowywać się niewybaczalnie. Will Farnaby zaśmiał się drwiąco. Śmiał się, bo znana mu była wartość dobrej Molly, kiedy z otwartymi oczami wybierał różową alkowę, a tym samym żałość Molly, śmierć Molly, jego własne dokuczliwe poczucie winy, a potem ból zupełnie nieproporcjonalny do przyczyny – w istocie nikczemnej i pachnącej farsą. Ten rozpaczliwy ból, jaki czuł, gdy Babs bez czekania zrobiła to, co każdy idiota mógłby przewidzieć, że zrobi: wyrzuciła go z raju oświetlanego demoniczną reklamą ginu i wzięła sobie innego kochanka.

– Czy coś się stało? – spytała Susila.

– Nie, nic. Czemu pytasz?

– Bo nie jesteś zbyt dobry w ukrywaniu swoich uczuć. Myślałeś o czymś, co cię dotknęło.

– Masz bystry wzrok – powiedział i popatrzył gdzieś w dal.

Nastąpiło dłuższe milczenie. Czy ma jej powiedzieć? Opowiedzieć jej o Babs, o biednej Molly, o sobie samym, opowiedzieć jej te wszystkie fatalne i bezsensowne wydarzenia, o których nigdy nie opowiedział nawet swoim najstarszym przyjaciołom, nawet gdy był pijany. Starzy kumple wiedzieli o kimś za wiele, za wiele o innych wplątanych w to osobach, za wiele o tej groteskowej, acz skomplikowanej grze, w którą (jako angielski gentleman, a więc jednocześnie ktoś z cyganerii, a także poeta z Bożej łaski oraz z czystej desperacji, bowiem wiedział, że dobrym poetą nigdy nie będzie, więc w końcu cyniczny dziennikarz i prywatny agent, bardzo dobrze płatny, bogacza, którym pogardzał) grał zawsze z takim zapałem. Nie, starzy kumple nie sprawdzają się. Ale od tej ciemnej, małej osóbki z innego świata, obcej, której już tak wiele zawdzięczał i do której już tak się zbliżył, nic o niej nie wiedząc, nie zazna żadnych z góry powziętych ani jednostronnych osądów. A być może zakiełkowała w nim nadzieja (choć specjalnie się ćwiczył, żeby nigdy nadziei nie mieć), że to ona da mu jakieś nieoczekiwane olśnienie, jakąś pomoc pozytywną i sprawdzalną. (A Bóg wiedział, jak potrzebna mu była pomoc, chociaż Bóg także wiedział aż za dobrze, że on tego nigdy nie powie, nigdy nie upadnie tak nisko, żeby o pomoc poprosić).

Jak muezin ze swego minaretu, gadający ptak zaczął wykrzykiwać z wysokiej palmy rosnącej za drzewami mango: „Tu i teraz, chłopcy, tu i teraz, chłopcy...”

Will zdecydował się skoczyć na głęboką wodę. Nie od razu, lecz zacząć od mówienia o niej, zanim przejdzie do swoich problemów. Nie patrząc na Susilę (co byłoby, jak mu się wydało, nieuczciwe), rozpoczął:

– Doktor MacPhail powiedział mi o tym... o tym, co się stało z twoim mężem.

Jego słowa ugodziły Susilę prosto w serce, co zresztą było do przewidzenia, jako normalne i nieuniknione.

– W środę miną cztery miesiące – powiedziała. A, po chwili milczenia, tonem zadumy dodała: – Dwoje ludzi, dwie oddzielne osobowości, które dodając się do siebie, kreują coś, co jest nową jakością... I oto nagle połowa tego nowego tworu zostaje amputowana, a druga połowa nie umiera, umrzeć nie może, umrzeć jej nie wolno.

– Nie wolno jej umrzeć?

– Z wielu rozmaitych powodów. Ze względu na dzieci, na nią samą, na całą naturę rzeczy. Ale, rzecz jasna – dodała, uśmiechając się lekko, co tylko pogłębiło smutek w jej oczach – rzecz jasna te powody nie łagodzą szoku amputacji ani nie czynią znośniejszymi pozostałości po niej. Jedyne, co może pomóc, to coś, o czym wcześniej mówiliśmy: Sterowanie Przeznaczeniem. I nawet to... – Pokręciła głową. – Choć może spowodować, że czyjś poród będzie całkowicie bezbolesny, nie uczyni bezbolesną straty drugiej osoby. I tak być powinno. Nie byłoby dobrze, gdyby można było wyeliminować ból żałoby po kimś. Bylibyśmy mniej ludzcy.

– Mniej ludzcy – powtórzył. – Mniej ludzcy... – Dwa krótkie słowa, a jakże trafnie go podsumowywały. – Rzecz naprawdę okropna – powiedział już głośno – to kiedy wiesz, że to twoja wina, że ta druga osoba nie żyje.

– Czy byłeś żonaty? – zapytała.

– Dwanaście lat, aż do ostatniej wiosny...

– A teraz ona nie żyje?

– Zginęła w wypadku drogowym.

– W wypadku? A zatem jakim cudem to twoja wina?

– Wypadek zdarzył się, ponieważ... no, ponieważ „zło, którego nie chciałem, uczyniłem”. Tego dnia nastąpił kryzys, ból z tego powodu rozproszył ją i zmylił, a ja pozwoliłem, żeby odjechała samochodem. Pozwoliłem jej poprowadzić samochód prosto w czołowe zderzenie.

– Czy kochałeś ją?

Zawahał się chwilę, zanim potrząsnął głową przecząco.

– Czy był ktoś, kim się bardziej przejmowałeś?

– Tak, ktoś, kim trudno byłoby mniej się przejmować – jego twarz wykrzywił sardoniczny grymas drwiny z samego siebie.

– I to było to zło, którego nie chciałeś, ale uczyniłeś?

– Uczyniłem i czyniłem dalej, aż zabiłem kobietę, którą powinienem był kochać, choć nie kochałem. Czyniłem dalej nawet po tym, jak ją zabiłem, mimo że nienawidziłem siebie za robienie tego. A tak naprawdę nienawidziłem osoby, która spowodowała, że to robiłem.

– Spowodowała, domyślam się, przez to, że miała odpowiednie ciało?

Will przytaknął i zapadła cisza.

– Czy wiesz, jak to jest – spytał w końcu – kiedy czujesz, że nic nie jest tak całkowicie realne, nawet ty sam?

Susila pokiwała głową.

– To się niekiedy zdarza, gdy zaczynamy odkrywać, że wszystko, łącznie z nami, jest znacznie bardziej realne, niż ktoś sobie kiedykolwiek wyobrażał. Przypomina to zmianę biegów w samochodzie: zanim włączysz wyższy bieg, musisz przejść na jałowy.

– Lub niższy – powiedział Will. – Ja przełączałem nie w górę, lecz w dół. Nie, może nawet nie w dół, raczej na wsteczny. Pierwszy raz zdarzyło się to, gdy czekałem na autobus na Fleet Street, aby wrócić do domu. Tysiące ludzi, wszyscy w ruchu, każdy z nich niepowtarzalny, każdy pępkiem wszechświata. I wtedy zza chmury wygląda słońce. Wszystko staje się niezwykle jasne i czyste, i nagle, jak za mocą cudownego kliknięcia, wszyscy ludzie przemieniają się w czerwie.

– Czerwie?

– Wiesz – te małe, blade robaki z czarnymi główkami, które można zobaczyć na gnijącym mięsie. Nic się, oczywiście, nie zmieniło, twarze ludzi są te same, ich ubrania – te same. A jednak oni wszyscy byli czerwiami. I to nawet nie czerwiami realnymi, tylko duchami czerwi, tylko złudzeniem czerwi. A ja byłem złudzeniem obserwatora widzącego czerwie. W tym świecie czerwi żyłem miesiącami. Żyłem, pracowałem, wychodziłem na lunch i kolację w świecie czerwi, wszystko bez najmniejszego zainteresowania tym, co robiłem. Bez najmniejszego zadowolenia czy smaku, całkowicie bez pragnienia do tego, jak się okazało, kiedy próbowałem się kochać z młodą kobietą, z którą kiedyś mi wychodziło, całkowity impotent.

– A czego się spodziewałeś?

– Tego właśnie.

– Czemu zatem, na Boga...?

Will obdarzył ją jednym ze swych uśmiechów sponiewieranego i wzruszył ramionami.

– Z racji zainteresowań naukowych. Byłem entomologiem badającym życie płciowe czerwi-upiorów.

– Po czym, jak zgaduję, wszystko dookoła wydawało się jeszcze bardziej nierzeczywiste.

– Jeszcze bardziej – zgodził się. – Jeśli to w ogóle możliwe.

– Ale, przede wszystkim, skąd wzięły się te czerwie?

– Zacznijmy od tego, że byłem synkiem moich rodziców – odpowiedział – poczętym przez Despotycznego Pijaka w łonie Chrześcijańskiej Męczennicy. Nie tylko synkiem moich rodziców – kontynuował po chwili – byłem w dodatku jeszcze siostrzeńcem ciotki Mary.

– A cóż miała do tego twoja ciotka Mary?

– Była jedyną osobą, jaką kiedykolwiek kochałem. Kiedy miałem szesnaście lat, zachorowała na raka. Straciła prawą pierś, a po roku straciła lewą. Potem dziewięć miesięcy naświetlania promieniami rentgena i choroba popromienna. Wreszcie przerzut na wątrobę i to był koniec. Byłem przy tym od początku. Dla nastolatka było to wzbogacenie edukacji, aż nadto hojne.

– W czym? – zapytała Susila.

– W Bezsensowności Czystej i Stosowanej. A w kilka tygodni po zakończeniu mojego prywatnego szkolenia w tym przedmiocie przyszedł początek szkolenia publicznego na wielką skalę. Druga wojna światowa, po której nastąpiło szkolenie utrwalające w postaci zimnej wojny A ja przez cały ten czas chciałem zostać poetą i odkrywałem, że nie mam tego, co jest do tego potrzebne. Kiedy skończyła się wojna, musiałem zająć się dziennikarstwem dla pieniędzy. Marzyło mi się nawet chodzić głodnym, jeśli trzeba, ale pisać coś rzetelnego, przynajmniej dobrą prozę, skoro przekonałem się, że nie może to być dobra poezja. Ale te moje kalkulacje nie brały pod uwagę rodziców. Kiedy w styczniu czterdziestego siódmego umarł ojciec, okazało się, że zdążył pozbyć się niewielkich pieniędzy odziedziczonych po rodzinie. A matka, kiedy została wdową, była już połamana przez artretyzm i wymagała wsparcia. W ten sposób znalazłem się na Fleet Street, dostarczając jej wsparcia z łatwością i powodzeniem głęboko dla mnie poniżającym.

– Dlaczego poniżającym?

– Nie czułabyś się poniżona, produkując najbardziej tandetny i krzykliwy rodzaj fałszerstw literackich? Odnosiłem sukcesy, ponieważ byłem tak nieodwracalnie drugorzędny.

– A ostatecznym wynikiem tego były czerwie?

Skinął twierdząco głową.

– Nawet nie prawdziwe czerwie. Czerwie-widma. I tu w mojej historii pojawiła się Molly. Spotkałem ją na przyjęciu u czerwi z wyższych sfer w Bloomsbury. Przedstawiono nas sobie, przeprowadziliśmy jakąś grzeczną, beztreściową rozmowę na temat malarstwa niefiguratywnego. Nie patrzyłem na nią, żeby nie zacząć widzieć czerwi, ale ona musiała chyba patrzeć na mnie. Molly miała bardzo jasne, szaroniebieskie oczy – dodał mimochodem – oczy widzące wszystko. Była niewiarygodnie spostrzegawcza, ale w jej obserwacjach nie było złośliwości czy mentorstwa. Widząc zło, jeśli takie było, nigdy go nie potępiała, współczuła gorąco osobie zmuszonej do myślenia lub robienia rzeczy wstrętnych. A więc, jak już mówiłem, musiała mi się przyglądać podczas naszej rozmowy, bo nagle zapytała, dlaczego jestem taki smutny. Byłem po paru kieliszkach, a w jej pytaniu nie było nic impertynenckiego ani obraźliwego. Pozwoliłem sobie opowiedzieć jej o czerwiach. „A ty jesteś jednym z nich” – powiedziałem na koniec i po raz pierwszy podniosłem na nią wzrok. „Niebieskooki czerw o twarzy jednej z tych świętych kobiet, które asystują przy ukrzyżowaniu na flamandzkich obrazach”.

– Czy to jej pochlebiło?

– Myślę, że tak. Porzuciła katolicyzm, ale zachowała pewną słabość do wizerunków ukrzyżowania i kobiet świątobliwych. Tak czy owak następnego dnia miałem od niej telefon w porze śniadania. Czy wybrałbym się z nią na wycieczkę samochodową za miasto. Była to niedziela i – o dziwo – piękna. Zgodziłem się. Spędziliśmy godzinkę w leszczynowym młodniaku, zbierając pierwiosnki i podziwiając małe, białe zawilce. Zawilców nie zrywa się, ponieważ więdną w ciągu godziny – wyjaśnił. – W tym leszczynowym młodniaku ogromnie się napatrzyłem – przyglądałem się kwiatom gołym okiem, a potem przez szkło powiększające, które Molly miała ze sobą. Nie mam pojęcia, jakim cudem, ale było to zajęcie znakomicie uzdrawiające – zwyczajnie patrzeć prosto we wnętrze pierwiosnka czy zawilca. Tego dnia nie widziałem już żadnych czerwi. Ale ciągle była na swoim miejscu i czekała na mnie Fleet Street, tak że w poniedziałek w porze lunchu znów pełzały wokół placu, tak gęsto jak zawsze. Miliony czerwi. Z tym że już wtedy wiedziałem, jak sobie z nimi radzić. Wieczorem poszedłem do Molly, do jej pracowni.

– Czy była malarką?

– Nie malarką w pełnym znaczeniu tego słowa, o czym wiedziała i nie robiła z tego tragedii, po prostu wykorzystywała jak mogła swój brak talentu. Nie malowała dla sztuki, malowała, bo lubiła przypatrywać się rzeczom, lubiła próby drobiazgowego odtworzenia tego, co widziała. Tamtego wieczora wręczyła mi płótno i paletę, zachęcając, bym robił to samo.

– Czy to poskutkowało?

– Poskutkowało tak dobrze, że w parę miesięcy później, kiedy rozkroiłem robaczywe jabłko, to robak w środku już nie był czerwiem – nie był nim subiektywnie. Obiektywnie – tak, był wszystkim, czym powinien być czerw, i tak został przeze mnie namalowany, namalowany przez nas oboje, bo zawsze malowaliśmy to samo.

– A co z innymi czerwiami, z widmowymi czerwiami poza jabłkiem?

– Ciągle zdarzały mi się nawroty, szczególnie na Fleet Street i podczas koktajli, ale czerwie były mniej liczne i nie nawiedzały mnie tak nachalnie. Tymczasem w pracowni działo się coś zdecydowanie nowego. Ja robiłem się coraz bardziej zakochany – zakochany, bo zauroczenie wciąga, a Molly w sposób oczywisty była zakochana we mnie – Bóg jeden wie dlaczego.

– Mogłabym podać kilka powodów, dlaczego mogła cię kochać, bo – Susila omiotła go taksującym spojrzeniem i uśmiechnęła się – bo jesteś całkiem atrakcyjnym rodzajem dziwaka.

Will roześmiał się.

– Dziękuję za zgrabny komplement.

– Z drugiej strony – mówiła dalej Susila – mogła cię kochać, bo sprawiłeś, że cholernie ci współczuła. To już nie jest dla ciebie komplement.

– Boję się, że taka była prawda. Molly była urodzoną Siostrą Miłosierdzia.

– A Siostra Miłosierdzia to niestety nie to samo co Żona Miłosna.

– Co wkrótce odkryłem – powiedział.

– Domyślam się, że po waszym ślubie.

Will zawahał się przez chwilę.

– Tak naprawdę, to stało się wcześniej – rzekł. – Nie z powodu pośpiechu z jej strony, nie z pilności ani potrzeby, ale ponieważ śpieszyła robić wszystko, żeby mnie zadowolić. Tylko dlatego, że z samej zasady nie wierzyła w konwencję i była cała za swobodnym kochaniem się, a ku jeszcze większemu mojemu zdziwieniu – zapamiętał rzeczy szokujące, wypowiadane tak spokojnie i od niechcenia nawet w obecności jego matki – była całkowicie za nieskrępowanym omawianiem tych swobód.

– Wiedziałeś to wszystko wcześniej, a jednak poślubiłeś ją.

Will pokiwał głową, nie odzywając się.

– Pewnie dlatego, że byłeś gentlemanem, a gentleman dotrzymuje słowa.

– Częściowo z tego raczej staroświeckiego powodu, ale także dlatego, że byłem w niej zakochany.

– To byłeś w niej zakochany?

– Tak. Nie. Nie wiem. Ale kiedy to się działo – wiedziałem. Przynajmniej myślałem, że wiem. Naprawdę byłem przekonany, że ją kocham. I wiedziałem, i ciągle jeszcze wiem, dlaczego byłem o tym przekonany. Byłem jej wdzięczny, że swoimi egzorcyzmami wypędziła czerwie. A oprócz wdzięczności był jeszcze szacunek. Był też podziw. Była ode mnie o tak wiele lepsza i uczciwsza. Masz jednak rację, Siostra Miłosierdzia to nie to samo co Żona Miłosna. A ja byłem gotów wziąć Molly na jej, a nie na moich warunkach. Byłem gotów uwierzyć, że jej warunki są lepsze od moich.

– Jak dużo czasu upłynęło, zanim zacząłeś mieć romanse na boku? – spytała Susila po dłuższej pauzie.

Will uśmiechnął się swoim męczeńskim uśmiechem.

– Po trzech miesiącach od dnia naszego ślubu. Pierwszy raz to było z jedną z sekretarek z naszego biura. Wielki Boże, co za nudziara! Następna była młoda malarka, kędzierzawa, mała Żydóweczka, którą Molly wspierała finansowo podczas jej studiów w Slade. Odwiedzałem jej pracownię dwa razy w tygodniu, od piątej do siódmej. Trwało to prawie trzy lata, zanim Molly się dowiedziała.

– Domyślam się, że to ją wytrąciło z równowagi?

– Znacznie bardziej, niż mógłbym się spodziewać.

– Co zatem zrobiłeś w tej sprawie?

Will pokręcił głową.

– I tu właśnie wszystko się komplikuje – powiedział. – Nie miałem zamiaru rezygnować z moich popołudniowych godzin z Rachelą, ale nienawidziłem sam siebie za to, że Molly cierpi. A jej jednocześnie nienawidziłem za to, że jest taka nieszczęśliwa. Miałem jej za złe te cierpienia, razem z miłością, która je powodowała. Odbierałem to jako rodzaj nieuczciwego szantażu, mającego zmusić mnie do zrezygnowania z nieszkodliwej uciechy, jaką miałem z Rachelą. Przez to, że kochała mnie tak bardzo i tak ciężko znosiła to, co robiłem – a do robienia czego sama mnie zmuszała – wywierała na mnie nacisk, usiłowała ograniczyć moją wolność. Była przy tym przez cały czas autentycznie nieszczęśliwa i chociaż nienawidziłem jej za szantażowanie mnie swoim nieszczęściem, litowałem się nad nią. Byłem pełen litości, nie współczucia. Współczucie to dzielenie się cierpieniem, a ja chciałem za wszelką cenę oszczędzić sobie bólu, o jaki przyprawiało mnie jej cierpienie, i uniknąć bolesnych poświęceń, które mogłyby położyć kres jej cierpieniom. Moją reakcją było litowanie się nad nią, żałowanie jej „z zewnątrz”, jeśli rozumiesz, co mam na myśli – było mi przykro jako widzowi, jako estecie, jako koneserowi sytuacji rozpaczliwych. To moje estetyczne litowanie się rodziło się za każdym uświadomieniem sobie jej żałości z taką siłą, że bliski byłem wzięcia go za miłość. Bliski, ale nigdy całkiem. Bo gdy chciałem dać mej litości wyraz przez fizyczne czułości – uważane przeze mnie za jedyny sposób pozbycia się na chwilę i jej żałości, i bólu, jaki ta żałość mi sprawiała – moja czułość była zawsze powstrzymywana przed jej naturalnym spełnieniem. Powstrzymywana, ponieważ sądząc z temperamentu, Molly była tylko Siostrą Miłosierdzia, nie Żoną. A jednocześnie na wszystkich poziomach, oprócz zmysłowego, kochała mnie z pełnym oddaniem, domagającym się podobnej odpowiedzi z mojej strony. Ja się jednak nie angażowałem, może autentycznie nie mogłem. W ten sposób, zamiast wdzięczności dla niej za oddanie, miałem jej to za złe. Były to roszczenia do mnie, których uznania odmawiałem. I tak to szło, z końcem każdego kryzysu wracaliśmy do początku tego samego dramatu – dramatu miłości pozbawionej zmysłowości w upragnionym związku ze zmysłowością pozbawioną miłości i powodującego dziwnie mieszane reakcje poczucia winy i irytacji, litości i urazy, a czasami prawdziwej nienawiści – ale zawsze z wyrzutami sumienia w tle – a w to wszystko wplecione jako przerywniki, odbywane ukradkiem wieczory z moją małą, kędzierzawą malarką.

– Mam nadzieję, że chociaż te sprawiały ci przyjemność?

Wzruszył ramionami.

– Umiarkowaną. Rachel nie umiała ani na chwilę zapomnieć, że jest intelektualistką. Miała zwyczaj pytać w najbardziej nieodpowiednich chwilach, kto to jest Piero di Cosimo[32]. Ani pełnego zadowolenia, ani oczywiście pełnej rozpaczy nie zaznałem aż do pojawienia się na scenie Babs.

– Kiedy to się stało?

– Ponad rok temu w Afryce.

– W Afryce.

– Posłał mnie tam Joe Aldehyde.

– Ten, który jest właścicielem gazet?

– I wielu innych rzeczy. Był ożeniony z ciotką Molly, Eillen. Przykładna głowa rodziny, mogę dodać. Z tego to powodu jest szczerze przekonany o własnej prawości, nawet kiedy pakuje się w najbardziej nikczemne operacje finansowe.

– A ty pracujesz dla niego?

Will potwierdził milcząco.

– Zrobił Molly prezent ślubny, dając mi posadę w swoich wydawnictwach, z pensją dwukrotnie wyższą, niż miałem u poprzednich pracodawców. Po królewsku! Ale on bardzo lubił Molly.

– Jak zareagował na Babs?

– Nigdy się o niej nie dowiedział. Nie wie, że wypadek Molly mógł mieć jakąś przyczynę.

– W ten sposób dalej cię zatrudnia, ze względu na pamięć twojej zmarłej żony?

Will wzruszył ramionami.

– Tłumaczy mnie to, że mam na utrzymaniu matkę – powiedział.

– Ale, rzecz jasna, nie chciałbyś być biedny?

– Z pewnością nie chciałbym.

Zapadło milczenie.

– No dobrze – odezwała się w końcu Susila – wróćmy do Afryki.

– Pojechałem tam pisać serię artykułów o nacjonalizmie czarnych, pomijając drobne machlojki związane z interesami wujka Joego. To w samolocie, w drodze powrotnej z Nairobi, zdarzyło mi się mieć miejsce obok niej.

– Obok kolejnej najbardziej pociągającej młodej kobiety?

– Najbardziej pociągającej lub najbardziej nie do przyjęcia. Ale jak się jest nałogowcem, jest się skazanym na przyjęcie dawki – dawki, o której z góry wiadomo, że będzie niszcząca.

– To zabawne – zauważyła refleksyjnie Susila – ale na Pali nie ma żadnych nałogowców.

– Nawet nałogowców seksualnych?

– Nałogowcy seksu są zarazem nałogowcami osób. Innymi słowy są kochankami.

– Ale nawet kochankowie niekiedy nienawidzą osób, które kochają.

– Oczywiście. To, że niezmiennie mam to samo imię, ten sam nos i oczy, nie oznacza, że jestem zawsze tą samą kobietą. Uznanie tego faktu i rozsądna reakcja stanowi część Sztuki Kochania.

Will opowiedział resztę tej historii tak zwięźle, jak tylko mógł. Kiedy pojawiła się Babs, powtórzyła się ta sama sytuacja, w jakiej był poprzednio. Jeszcze bardziej ta sama. Babs była Rachelą, można powiedzieć, podniesioną do wyższej potęgi. Rachela do kwadratu. Rachelą do n-tej potęgi. Stopień rozżalenia wywołany u Molly z powodu Babs był proporcjonalnie większy niż to, co wycierpiała z powodu Racheli. Proporcjonalnie większa była także jego irytacja, jego uraza z powodu wrażenia, że jest jej miłością i cierpieniem szantażowany, jego skrucha i litość, jego determinacja, żeby dalej sięgać po to, czego chciał na przekór litości i poczuciu winy, po to, za co nienawidził siebie, bo chciał tego, bo obchodzenia się bez tego stanowczo odmawiał. Tymczasem Babs robiła się wymagająca. Żądała więcej i więcej jego czasu dla siebie – nie tylko czasu w truskawkoworóżowej alkowie, lecz także czasu na wyjścia do restauracji, nocnych klubów na koktajl-party, na jej okropnych znajomych, na weekendy za miastem. „Tylko ty i ja, kochanie – mawiała – sami we dwoje”. To „sami we dwoje” dało mu okazję do wysondowania prawie nieskończonej głębi jej bezmyślności i prostactwa. Lecz mimo całego znudzenia i niesmaku, całej moralnej i intelektualnej odrazy, uparcie trwało pragnienie. Po takim okropnym weekendzie z Babs Will był wciąż od niej tak samo beznadziejnie uzależniony, jak przed nim. A Molly, w swojej roli Siostry Miłosierdzia, wbrew wszystkiemu pozostawała równie beznadziejnie uzależniona od Willa Farnaby’ego. Beznadziejnie z jego punktu widzenia – bo jedynym życzeniem, jakie miał, było, żeby go mniej kochała i pozwoliła mu spokojnie iść do diabła. Tymczasem z punktu widzenia Molly to uzależnienie było pełne nieustającej nadziei. Nigdy nie przestała oczekiwać cudownej przemiany, która zrobi z niego tego miłego, pozbawionego egoizmu, kochającego Willa, za jakiego (na przekór wszystkim dowodom, wszystkim powtarzającym się rozczarowaniom) uparcie go uważała. Dopiero podczas ich ostatniej fatalnej rozmowy, dopiero wtedy, gdy (dławiąc uczucie litości i puszczając wodze pretensjom o jej żałość, którą jest szantażowany) oznajmił, że zamierza ją zostawić i zamieszkać z Babs – dopiero wtedy jej nadzieja ustąpiła beznadziei. „Czy naprawdę tego chcesz, Will?”. „Tak, naprawdę chcę tego”. To w stanie beznadziei poszła do samochodu, wyzuta z wszelkiej nadziei ruszyła w deszcz po śmierć. Podczas pogrzebu, przy opuszczaniu trumny do grobu, obiecał sobie, że nigdy już nie spotka się z Babs. Nigdy, przenigdy. Wieczorem tego dnia, kiedy siedział przy biurku, usiłując pisać artykuł „Co złego dzieje się z młodzieżą” i wyrzucić z pamięci szpital, otwarty grób i jego własną odpowiedzialność za wszystko, co się stało, zaskoczył go ostry dźwięk dzwonka do drzwi. Na pewno jakieś spóźnione kondolencje... Otworzył, a za drzwiami zamiast telegramu zobaczył Babs – całą w czerni i dramatycznie pozbawioną makijażu. „Mój biedny, biedny Will”. Usiedli w salonie na sofie, ona głaskała go po głowie i oboje płakali. A po godzinie byli już nadzy i w łóżku. A po upływie trzech miesięcy Babs zaczęła mieć go dość, jak mógł przewidzieć każdy głupiec. Po czterech miesiącach spotkała na koktajl-party absolutnie zachwycającego faceta z Kenii. Zdarzenia następowały jedno po drugim i kiedy w trzy dni później Babs wróciła do swego domu, aby przygotować alkowę na przyjęcie nowego lokatora i dać wypowiedzenie staremu, spytał: „Czy naprawdę tego chcesz, Babs?”. Chciała naprawdę.

Za oknem w zaroślach zaszeleściło, a w chwilę potem, zaskakująco głośno i trochę fałszując, gadający ptak zakrzyknął znowu:

– Tu i teraz, chłopcy!

– Zamknij się! – odkrzyknął Will.

– Tu i teraz, chłopcy – powtórzył gwarek – tu i teraz, chłopcy. Tu i...

– Zamknij się!

Zaległa cisza.

– Musiałem go uciszyć – tłumaczył się Will – ponieważ on oczywiście ma rację. Tutaj chłopcy, teraz chłopcy... Wszystko, co „wtedy” i „tam”, jest absolutnie nieistotne. A może nie jest? Jak to jest, na przykład, ze śmiercią twojego męża? Czy jest nieistotna?

Susila przyglądała mu się chwilę w milczeniu, następnie pokiwała wolno głową, potakując.

– W kontekście tego, co mam teraz do zrobienia – tak, zupełnie nieistotna. To coś, czego musiałam się nauczyć.

– Czy można się nauczyć, jak zapomnieć?

– To nie jest sprawa zapominania. To, czego się trzeba nauczyć, to jak pamiętać, a jednocześnie uwolnić się od przeszłości. Jak być tam ze zmarłymi, a jednocześnie ciągle być tu, na miejscu, z żywymi.

Uśmiechnęła się do niego delikatnie i smutno, po czym dodała:

– Nie jest to łatwe.

– To nie jest łatwe – powtórzył Will, i nagle opuściła go cała buta i pewność siebie.

– Pomożesz mi? – zapytał.

– Dobiliśmy targu – odpowiedziała, wyciągając dłoń.

Oboje odwrócili głowy na odgłos kroków. Do pokoju wszedł doktor MacPhail.

Rozdział 8

– Dobry wieczór, moja droga, dobry wieczór, panie Farnaby.

Jego głos pobrzmiewał wesoło, i to, jak natychmiast zauważyła Susila, nie jakąś wyrozumowaną, syntetyczną, lecz naturalną i autentyczną wesołością. A przecież przed pojawieniem się tutaj musiał zatrzymać się w szpitalu i zobaczyć Lakszmi, tak jak Susila widziała ją sama przed godziną lub dwiema, jeszcze bardziej przerażająco wycieńczoną, jeszcze bardziej wyblakłą i podobną do szkieletu. Pół długiego życia wypełnionego miłością, lojalnością i wybaczaniem sobie nawzajem wszystkiego – a teraz dzień lub dwa i po wszystkim! Zostanie sam. Ale wystarczy nieszczęścia na ten dzień, wystarczy na to miejsce i na tę osobę. „Nie mamy prawa – mówił jej teść pewnego dnia, gdy wychodzili razem ze szpitala – nie mamy prawa narzucać swojego smutku innym ludziom. Oczywiście, także nie mamy prawa udawać, że nie jesteśmy smutni. Człowiek musi po prostu godzić się na swój żal i na swoje absurdalne usiłowania zachowania się po stoicku. Być pogodzonym, pogodzonym...”. Głos mu się wtedy załamał. Kiedy podniosła na niego wzrok, zobaczyła twarz mokrą od łez. Pięć minut później siedzieli na ławce stojącej na brzegu stawu z lotosami, w cieniu wielkiego, kamiennego Buddy. Z okrągłej platformy liścia skoczyła do wody niezauważona przez nich żaba, meldując o tym pluskiem głośnym i wodniście zmysłowym. Grube, zielone łodygi zakończone nabrzmiałymi pąkami przepychały się przez błoto dna w górę i dalej, aż na powietrze, gdzie jako błękitne i różowe kwiaty symbolizujące stan oświecenia rozchylały swe płatki na słońce i na odwiedziny sondujących je much, małych żuczków i dzikich pszczół z lasu. Tabuny połyskujących niebiesko i zielono ważek to śmigały, to stawały, zawisając w powietrzu, żeby znów śmignąć w pogoni za drobnymi muszkami.

– Tathata – wyszeptał doktor Robert. – Takość.

Siedzieli wówczas długi czas bez słowa. W pewnej chwili doktor nagle dotknął jej pleców.

– Popatrz!

Spojrzała we wskazanym kierunku. Dwie papużki przysiadły jak na grzędzie na prawej ręce kamiennego Buddy i oddawały się wdzięcznemu rytuałowi zalotów.

Wracając do teraźniejszości, zapytała na głos:

– Czy dziś znowu zatrzymałeś się przy stawie z lotosami?

Doktor Robert uśmiechnął się do niej dyskretnie i pokiwał głową twierdząco.

– Jak było w Śiwapuram? – pośpieszył z pytaniem Will.

– Dość miło, ogólnie biorąc – odpowiedział doktor. – Jedyną wadą jest tam bliskość świata zewnętrznego. Tu, w górach, można ignorować wszystkie ich wariackie porządki i zająć się spokojnie swoją robotą. Tam natomiast, pośród mnogości anten, punktów nasłuchu i innych instrumentów łączności, jakimi musi dysponować rząd, nieustannie czuje się oddech świata zewnętrznego na własnym karku. Słyszy się go, czuje się go, a nawet, tak, tak, czuje się jego zapach. – Zmarszczył dziwacznie twarz w komicznym grymasie wyrażającym obrzydzenie.

– Czy od czasu, kiedy tu jestem, wydarzyło się tam coś bardziej katastrofalnego niż zwykle?

– Nic nadzwyczajnego w części świata, do której pan należy. Chciałbym móc powiedzieć to samo o naszej części świata.

– A jaki tu macie problem?

– Nasz problem to najbliższy sąsiad, pułkownik Dipa. Zacznijmy od tego, że znowu dobił targu z Czechami.

– Na więcej broni?

– Za całe sześćdziesiąt milionów dolarów, mówili o tym w radiu dziś rano.

– Ale po co mu to, u licha?

– Jak zwykle. Potęga i chwała. Rozkosz, jakiej dostarcza próżność, i rozkosz zastraszania. Terroryzm i defilady wojskowe u siebie, a poza swoimi granicami – podboje i hymny pochwalne. I tu dochodzimy do drugiego punktu moich niedobrych nowin. Wczoraj wieczorem pułkownik wygłosił następne ze swoich ulubionych przemówień o Wielkim Rendangu.

– O Wielkim Rendangu? A cóż to takiego?

– Dobre pytanie – odpowiedział doktor Robert. – Wielki Rendang to terytorium we władaniu Sułtanów Rendang-Lobo w latach od 1447 do 1483. Obejmowało Rendang, Wyspy Nicobar, około trzydziestu procent Sumatry i Palę w całości. Dziś to irredenta[33] pułkownika Dipy.

– On tak na serio?

– Bez mrugnięcia okiem. Nie, może inaczej: z wybałuszonymi oczyma, purpurową, wykrzywioną gębą i najwyższym tonem głosu, który doprowadził, długim ćwiczeniem, do brzmienia wiernie naśladującego Hitlera. „Wielki Rendang lub śmierć!”.

– Ależ wielkie mocarstwa nigdy mu na to nie pozwolą.

– Zapewne nie zechcą go widzieć na Sumatrze. Ale z Palą to całkiem co innego. – Potrząsnął głową. – Za Palą, niestety, nikt się nie wstawi. My tu nie chcemy ani komunistów, ani kapitalistów. A już najbardziej ze wszystkiego nie chcemy hurtowej industrializacji, którą jedni i drudzy chcieliby nam narzucić, choć – oczywiście – z różnych powodów. Zachód chce tego, bo koszt robocizny jest u nas niski i zyski inwestorów byłyby odpowiednio wysokie. Wschód chce tego, bo industrializacja utworzy proletariat, da nowe pole do popisu dla komunistycznej agitacji i w dalszej perspektywie doprowadzi do powstania jeszcze jednej ludowej demokracji. Ponieważ mówimy „nie” jednym i drugim, nie mamy nigdzie poparcia. Bez względu na swoje ideologie wielkim mocarstwom może bardziej się podobać Pala z polami naftowymi pod kontrolą Rendangu niż niepodległa Pala bez tych pól. Jeśli Dipa nas zaatakuje, powiedzą, że to godne ubolewania, ale nie ruszą palcem. A kiedy już nas przejmie i zaprosi tu nafciarzy, będą zachwyceni.

– Co możecie poradzić na zakusy pułkownika Dipy? – zapytał Will.

– Nic oprócz biernego oporu. Nie mamy ani armii, ani potężnych przyjaciół. A pułkownik ma jedno i drugie. Kiedy zacznie awanturę, możemy, co najwyżej, zaapelować do Narodów Zjednoczonych. W międzyczasie złożymy pułkownikowi protest w sprawie nowego Wielkiego Rendangu. Będziemy protestować przez naszego ministra w Rendang-Lobo, będziemy także składać protest temu wielkiemu człowiekowi osobiście podczas jego wizyty państwowej na Pali za dziesięć dni.

– Jakiej wizyty państwowej?

– Obchodów osiągnięcia pełnoletności przez młodego Radżę. Pułkownika zaproszono już dawno, ale nie zawiadamiał nas, czy przyjedzie i czy na pewno. Dopiero dzisiaj zostało to ostatecznie potwierdzone. Będziemy zatem mieli spotkanie na szczycie, połączone z przyjęciem urodzinowym. Ale może lepiej pomówmy o czymś bardziej obiecującym. Jak przeszedł dzień, panie Farnaby?

– Dobrze to za mało powiedziane, wspaniale. Zaszczycił mnie wizytą wasz panujący monarcha.

– Murugan?

– Dlaczego mi pan nie powiedział, że to on jest waszym panującym monarchą?

Doktor Robert zaśmiał się.

– Bo mógłby pan zażądać wywiadu prasowego.

– Dobrze więc. Nie zażądałem. Ani od niego, ani od Królowej Matki.

– To Rani też tu przychodziła?

– Na rozkaz jej Prywatnego Podszeptu. A bez wątpienia ten Prywatny Podszept skierował ją pod właściwy adres. Mój szef, Joe Aldehyde, jest jednym z jej najlepszych przyjaciół.

– Czy powiedziała panu, że próbuje sprowadzić tu pańskiego szefa, żeby eksploatował naszą ropę?

– Tak rzeczywiście powiedziała.

– Przed miesiącem odrzuciliśmy jego najświeższą ofertę. Czy pan wiedział o tym?

Will poczuł ulgę, kiedy mógł odpowiedzieć zgodnie z prawdą, że nie wiedział. O tej, tak świeżej, odmowie nie wspomniał mu ani Joe Aldehyde, ani Rani.

– Ja pracuję – dopowiedział, już niezupełnie zgodnie z prawdą – w dziale miazgi drzewnej, a nie w ropie naftowej. – Zapadło milczenie, które przerwał Will, pytając: – Jaki właściwie jest mój status u was? Niepożądany obcokrajowiec?

– Cóż, nie jest pan handlarzem broni, na szczęście.

– Ani misjonarzem – powiedziała Susila.

– Ani nafciarzem, choć w odniesieniu do tego zarzutu mógłby pan być winien z racji powiązania.

– Ani też, jak mi wiadomo, poszukiwaczem rudy uranu.

– Wszyscy tacy – podsumował doktor Robert – to niepożądani najwyższej kategorii Alfa Plus. Jako dziennikarz zalicza się pan do kategorii Beta. Człowiek, o którego zaproszeniu na Palę nigdy byśmy nie marzyli. Jednocześnie ten rodzaj człowieka, który należy natychmiast deportować, jeśli potrafił się tu jakoś dostać.

– Chciałbym zostać tu tak długo, jak to jest legalnie możliwe – powiedział Will.

– Wolno mi spytać, dlaczego?

Will zawahał się. Jako tajny agent Joego Aldehyda i reporter o raczej nierokującym wiele zacięciu do literatury musiał zostać tam dostatecznie długo, żeby przeprowadzić negocjacje z Bahu i zapewnić sobie rok wolności. Były jednak także inne przyczyny, do których mógł się przyznać.

– Powiem panu, jeśli pozwoli mi pan na pewne uwagi osobiste.

– Wal pan – powiedział doktor Robert.

– Jest faktem, że im dłużej przyglądam się, jak żyjecie, tym bardziej mi się to podoba. Mam ochotę dowiedzieć się o was więcej. A przy tym – dodał, rzucając okiem na Susilę – mam szansę dowiedzieć się interesujących rzeczy o sobie samym. Jak długo wolno mi będzie zostać u was?

– Normalnie odesłalibyśmy pana, jak tylko byłby pan zdolny do podróżowania. No, ale jeśli jest pan poważnie zainteresowany Palą, a tym bardziej jeśli pan jest poważnie zainteresowany wejrzeniem w siebie, to moglibyśmy zrobić wyjątek. A może nie powinniśmy robić wyjątku? Co ty na to, Susilo? Przecież, poza wszystkim innym, on naprawdę pracuje dla Joego Aldehyda.

Will już miał ponownie prostować, że pracuje w dziale miazgi drzewnej, ale słowa uwięzły mu w gardle i nie powiedział nic. Mijały sekundy. Doktor Robert powtórzył swoje pytanie.

– Tak – powiedziała na koniec Susila – przyjdzie nam podjąć pewne ryzyko. Ale ja osobiście... ja sama byłabym gotowa je podjąć. Czy mam rację? – wypowiadając to pytanie, odwróciła się w stronę Willa.

– Rozumiem. Myślę, że możecie mi zaufać. Taką, przynajmniej, mam nadzieję. – Zaśmiał się, chcąc, żeby to zabrzmiało jak dowcip, ale zamiast tego poczuł, z irytacją i zażenowaniem, że się czerwieni. „Za cóż takiego się czerwienisz?”, urażony pytał w duchu swe sumienie. Jeśli ktokolwiek miał tu być wykiwany, to tylko Standard of California. A jak tylko Dipa wkroczy, to kwestia, kto otrzyma koncesję, nie będzie już miała żadnego znaczenia. Być zjedzonym przez tygrysa czy przez wilka – dla jagnięcia nie stanowi to przecież żadnej różnicy. Joe nie będzie gorszy od swoich konkurentów. A jednak, wbrew temu myśleniu, żałował, że tak się pospieszył z wysyłaniem tamtego listu. Dlaczego, na dobrą sprawę, tamta okropna kobieta nie mogła go zostawić w spokoju?

Poczuł przez prześcieradło ciepło dłoni obejmującej jego zdrowe kolano. Doktor Robert patrzył na niego w dół z uśmiechem.

– Może pan tu pobyć przez miesiąc – powiedział. – Wezmę za pana pełną odpowiedzialność. I postaramy się pokazać panu wszystko, co się da.

– Będę panu wielce zobowiązany.

– Jeśli ma się wątpliwości – dodał doktor Robert – należy zawsze działać z założeniem, że ludzie zachowają się bardziej honorowo, niż ma się mocne podstawy przypuszczać. Taką naukę dal mi Radża Stary, kiedy byłem młodym człowiekiem. – Zwrócił się do Susili. – Ile miałaś lat, kiedy Radża Stary umarł?

– Zaledwie osiem.

– Pamiętasz go zatem zupełnie dobrze?

Susila roześmiała się w odpowiedzi.

– Czy ktoś mógłby zapomnieć, jak on miał zwyczaj mówić o sobie? „Cudzysłów – Ja – zamknąć cudzysłów; lubię cukier w mojej herbacie”. Cóż za kochany człowiek.

– A jednocześnie jaki wielki!

Doktor MacPhail wstał i podszedł do półki z książkami, stojącej pomiędzy drzwiami a szafą, i z najniższej półki wyciągnął gruby, czerwony album, mocno nadgryziony przez tropikalny klimat i rybiki.

– Tu gdzieś jest jego zdjęcie – mówił, przewracając stronice. – Oto ono.

Will miał przed sobą wyblakłe zdjęcie drobnego, wiekowego Hindusa w okularach i przepasce na biodrach, zajętego wylewaniem zawartości wspaniale zdobionej, srebrnej sosjerki na mały, przysadzisty słupek.

– A cóż takiego on robi? – zapytał.

– Namaszcza symbol falliczny stopionym masłem – odpowiedział doktor. – Był to obrzęd, od którego nie mógł go w żaden sposób odzwyczaić mój biedny ojciec.

– To pański ojciec nie akceptował fallusów?

– Ach, nie – powiedział doktor MacPhail. – Te mój ojciec popierał z całej duszy. On tylko nie akceptował tego symbolu.

– Dlaczego?

– Ponieważ uważał, że ludzie powinni brać swoją religię ciepłą, jak mleko prosto od krowy, jeśli pan rozumie, co mam na myśli. Nie odtłuszczoną, nie pasteryzowaną, nie homogenizowaną, a nade wszystko nie zapuszkowaną w jakiś pojemnik teologiczny lub liturgiczny.

– A Radża miał słabość do pojemników?

– Nie do pojemników w ogóle. Tylko do tej szczególnej puszki od konserw. Był specjalnie przywiązany do swego rodzinnego lingama. Był on zrobiony z czarnego bazaltu i miał nie mniej niż osiemset lat.

– Rozumiem – powiedział Will Farnaby.

– Namaszczanie rodzinnego lingama to czyn pobożny, wyrażający piękne uczucie towarzyszące pewnej wysublimowanej idei. Ale nawet najbardziej wysublimowana idea różni się zasadniczo od tajemnicy kosmosu, którą ma przedstawiać. No a piękne uczucia związane z wysublimowanymi ideami, co one mają wspólnego z bezpośrednim doświadczaniem tej tajemnicy? Zupełnie nic. Nie mówiąc o tym, że Radża Stary wszystko to doskonale wiedział. Lepiej niż mój ojciec. Wypijał mleko, w miarę jak krowa je dawała, może wręcz był tym mlekiem. Ale namaszczanie lingamów było praktyką dewocyjną, której po prostu nie był w stanie zarzucić. I nie muszę panu tłumaczyć, czemu nie należało go nigdy prosić, żeby z niej zrezygnował. Tylko że mój ojciec był purytaninem, jeśli chodzi o symbole. On nawet poszedł dalej niż Goethe w swoim Alles vergängliche ist NICHT ein Gleichnis[34]. Jego ideałami były: na jednym końcu spektrum czysta, doświadczalna nauka, a na przeciwnym – czysty, doświadczalny mistycyzm. Bezpośrednie doświadczenie na każdym poziomie, a następnie klarowne, racjonalne wnioski na temat tego doświadczenia. Lingamy i krzyże, masło i woda święcona, sutry, ewangelie, wyobrażenia i skandowanie – najchętniej zupełnie zakazałby tego wszystkiego.

– To gdzie znalazłoby się miejsce na sztukę? – zainteresował się Will.

– Dla niej wcale nie byłoby miejsca – odpowiedział doktor MacPhail. – To było najgorsze przeoczenie mego ojca – poezja. Mawiał, że ją lubi, co nie było prawdą. Poezja sama dla siebie, jako samodzielny wszechświat, hen gdzieś pomiędzy bezpośrednim doświadczeniem a symbolami nauki – to było coś, czego po prostu nie był w stanie zrozumieć. Poszukajmy jego zdjęcia.

Doktor MacPhail przerzucił stronice albumu wstecz i znalazł wyrazisty profil ozdobiony krzaczastymi brwiami.

– Cóż za typowy Szkot! – skomentował Will.

– Mimo że jego matka i babka były Palankami.

– Nie wykazuje najmniejszego śladu po nich.

– Natomiast jego dziadek, który pochodził z Perth, mógłby niemal uchodzić za rajputa[35].

Will wpatrywał się w staroświecką fotografię młodego człowieka o owalnej twarzy okolonej czarnymi bokobrodami, opierającego się łokciem o marmurowy piedestał, na którym stał, odwrócony rondem do góry, jego wysoki ponad miarę cylinder.

– To pana pradziadek?

– Pierwszy MacPhail na Pali. Doktor Andrew. Urodzony w 1822 roku w Royal Burgh, gdzie jego ojciec, James MacPhail, miał fabrykę lin. Miało to znamiona dobrze dobranego symbolu, bowiem James był zaciekłym kalwinistą, a przekonany, że to on jest jednym z wybranych, czerpał głęboką i gorącą satysfakcję z myślenia o tych milionach jego pobratymców, że idą przez życie ze stryczkiem przeznaczenia wokół karków, podczas gdy Stary Niczyj Tata Na Wysokości odlicza minuty pozostałe do uruchomienia zapadni.

Will roześmiał się, co doktor Robert zaaprobował, mówiąc:

– Tak, to może się wydawać komiczne. Ale w tamtych czasach nie było. Wtedy było poważne – znacznie bardziej poważne niż dzisiaj bomba wodorowa. Wówczas wiedziano z całą pewnością, że dziewięćdziesiąt dziewięć przecinek dziewięć procent istot ludzkich jest skazanych na ogień piekielny. Dlaczego? Bo albo nigdy nie słyszeli o Jezusie, albo jeśli nawet, to nie wierzyli dostatecznie mocno, że Jezus wybawi ich od ognia piekielnego. Dowodem na to, że nie wierzyli dostatecznie mocno, był zauważalny eksperymentalnie fakt – ich dusze nie zaznały spokoju. Wiara doskonała jest definiowana jako dająca doskonały spokój umysłu. Doskonały spokój umysłu jest, jednakże, cnotą, której w rzeczywistości nikt nie posiada. Zatem nikt nie ma doskonałej wiary. A z tego powodu wieczna kara dana jest każdemu przeznaczeniem. Quod erat demonstrandum[36].

– Można się dziwić – powiedziała Susila – jak to możliwe, że oni wszyscy nie zwariowali.

– Na szczęście większość z nich wierzyła tylko czubkiem głowy. Tu, u góry. – Doktor MacPhail poklepał się znacząco po łysince. – W czubkach ich głów tkwiło przekonanie, że to Prawda przez P tak wielkie, jak tylko się da. Ale mądrzejsze były ich gruczoły i cała cielesność, która wiedziała, że to kompletne bzdury. Dla większości z nich Prawda była prawdziwa tylko w dzień święty, a nawet wtedy – tylko w ściśle Pickwickowskim sensie. James MacPhail zdawał sobie z tego sprawę i był zdecydowany sprawić, żeby jego dzieci nie były wyznawcami wiary tylko w niedzielę. Miały wierzyć w każde słowo świątobliwych nonsensów nawet w poniedziałki, a także popołudniami w dni częściowo świąteczne. Oni mieli wierzyć całym swym istnieniem, nie tylko tam u siebie, na poddaszu. Wiara najdoskonalsza i towarzyszący jej doskonały spokój miały im zostać wmuszone. W jaki sposób? Przez robienie im piekła za życia i straszenie piekłem po tym wszystkim. A jeśli, z tytułu swej diabelskiej perwersji, odmawiali dochowania wiary doskonałej i pozostawania w pokoju, należało im zrobić jeszcze gorsze piekło i straszyć jeszcze gorętszymi ogniami piekielnymi. A tymczasem mówić im, że w oczach Boga dobre uczynki są jak brudne szmaty, lecz karać ich surowo za każdy występek. Mówić im, że są z natury całkowicie zdeprawowani, a potem ich bić za to, że są tacy, bo nie mogą być inni.

Will Farnaby sięgnął ponownie po album.

– Czy istnieje wizerunek tego zachwycającego przodka pana?

– Mieliśmy jego olejny portret – powiedział doktor MacPhail. – Ale płótno nie wytrzymało wilgoci i ataku rybików. Był wspaniałym okazem Jeremiasza, jak z późnorenesansowego portretu. Rozumie pan – pełen godności, z błyskiem natchnienia w oczach i brodą proroka, kryjącą liczne usterki fizjonomii. Jedyne, co po nim pozostało, to ołówkowy szkic jego domu.

Przewrócił jeszcze jedną kartkę, odnajdując rysunek.

– Z pełnych bloków granitu – mówił dalej – z kratami we wszystkich oknach. A wewnątrz tej przytulnej, małej, rodzinnej Bastylii, cóż za systematyczna nieludzkość! Systematyczna nieludzkość w imię, ma się rozumieć, Chrystusa i prawości. Doktor Andrew zostawił nam niedokończoną autobiografię, więc wszystko to dokładnie wiemy.

– Czy dzieci nie miały żadnej pomocy od matki?

Doktor MacPhail zaprzeczył ruchem głowy.

– Janet MacPhail była cameronianką[37] i kalwinistką, nie mniej oddaną niż James. Być może nawet bardziej zagorzałą w kalwinizmie niż on. Jako kobieta musiała się w tym posuwać dalej, bo miała do przezwyciężenia więcej zachowań instynktownie przyzwoitych. No i przezwyciężała je po bohatersku. Była daleka od powstrzymywania swego męża; przeciwnie, dopingowała go i popierała. Wygłaszano homilie przed śniadaniem i obiadem jedzonym w południe. W niedzielę był katechizm i uczenie się na pamięć listów świętych mężów, a co wieczór, gdy wszystkie przestępstwa z całego dnia były już podsumowane i zważone, metodyczne bicie szpicrutą z kości wieloryba na gołe pośladki, dla wszystkich sześciorga dzieci, dziewczynek i chłopców, w kolejności starszeństwa.

– Gdy o tym myślę, zawsze robi mi się niedobrze – powiedziała Susila. – To czysty sadyzm.

– Nie, nie czysty – zaprzeczył doktor MacPhail. – Sadyzm stosowany. Sadyzm z ukrytą motywacją, sadyzm w służbie ideału, jako wyraz przekonań religijnych. I to stanowi temat – dodał, zwracając się do Willa – na który powinno się wykonać studium historyczne – związki pomiędzy teologią a karami cielesnymi w dzieciństwie. Moja własna teoria mówi, że tam, gdzie mali chłopcy i dziewczynki są systematycznie poddawani chłoście, ofiary wyrastają z przekonaniem, że Bóg jest „Całkowicie Odmienny” – prawda, że to modny żargon w waszej części świata? Natomiast tam, gdzie przeciwnie, dzieci wychowuje się bez poddawania ich przemocy fizycznej, Bóg jest immanentny. Teologia narodów odzwierciedla stan dziecięcych tyłków. Wystarczy popatrzeć na Hebrajczyków – entuzjastów bicia dzieci. Tacy sami byli wszyscy dobrzy chrześcijanie w wiekach gorącej wiary. Stąd Jehowa, stąd Grzech Pierworodny i nieodwołalnie obrażony Ojciec ortodoksji rzymskiej i protestanckiej. Tymczasem w świecie buddystów i hinduistów edukacja zawsze obywała się bez przemocy. Żadnego bolesnego znakowania małych pośladków – a co za tym idzie Tat twam asi, „tyś Tym jest”, żadnego rozdziału umysłu od Umysłu. A spójrzmy na kwakrów. Ci byli heretykami na tyle, żeby uwierzyć w Wewnętrzne Światło, i co się stało? Zaprzestali bicia swoich dzieci i stali się pierwszą odmianą chrześcijan, która sprzeciwiła się niewolnictwu.

– Ależ bicie dzieci – zaprotestował Will – w dzisiejszych czasach wyszło z mody. I właśnie w tym samym okresie modne jest rozwodzenie się na temat Całkowicie Odmiennego.

Doktor MacPhail odpędził jego protest ruchem ręki.

– To tylko przypadek reakcji będącej następstwem akcji. W drugiej połowie dziewiętnastego wieku wolnomyślicielski humanitaryzm stał się tak silny, że nawet dobrzy chrześcijanie ulegli jego wpływom i przestali bić swoje pociechy. Na pośladkach młodszej generacji nie było już śladów po uderzeniach, a w konsekwencji przestała ona myśleć o Bogu jako Całkowicie Odmiennym i zajęła się wynalazkami typu Nowa Myśl, Jedność, Nauka Chrześcijańska – wszystkie te na wpół orientalne herezje, w których Bóg jest Całkowicie Tożsamy. Ten ruch był już dobrze rozwinięty w czasach Williama Jamesa[38], i nadal nie przestaje się rozrastać. Tyle że teza zawsze przyciąga antytezę i nie trzeba było długo czekać, by te herezje zrodziły neoortodoksję. Precz z Całkowicie Tożsamym i wracamy do Całkowicie Odmiennego! Wrócić do Augustyna, do Marcina Lutra – wrócić, jednym słowem, do tych dwóch najbardziej nieustępliwie chłostanych tyłków w całej historii myśli chrześcijańskiej. Wystarczy przeczytać sobie Wyznania albo Rozmowy przy Stole. Augustyn był bity przez kierownika swojej szkoły, a kiedy się skarżył, był wyśmiewany przez swoich rodziców. Luter był systematycznie chłostany, nie tylko przez swoich nauczycieli i ojca, ale nawet przez kochającą matkę. Od tego czasu świat płaci za szramy na jego pośladkach. Prusactwo i Trzecia Rzesza – te potworności nigdy by się nie zdarzały, gdyby nie Luter i jego teologia chłosty. Albo weźmy teologię chłosty Augustyna, tak jak ją doprowadził do logicznych wniosków Kalwin, a połknęli w całości pobożni ludzie, jak James MacPhail i Janet Cameron. Główna przesłanka: Bóg jest Całkowicie Odmienny. Przesłanka dodatkowa: człowiek jest całkowicie zdeprawowany. Wniosek: czyń tyłkom swoich dziatek to, co czyniono twojemu, to, co Ojciec Niebiański czyni kolektywnemu tyłkowi ludzkości, jak pamięć sięga od dnia Upadku: baty, baty, baty.

Zaległa cisza. Will Farnaby popatrzył jeszcze raz na rysunek tego kamiennego człowieka w granitowej powrozowni[39] i zrobił w myśli przegląd wszystkich tych groteskowych i szpetnych fantazji podniesionych do rangi faktów nadprzyrodzonych, wszystkich obscenicznych okrucieństw przez te fantazje inspirowanych, sumy zadanego z ich powodu bólu i poniesionych cierpień. A kiedy nie był to Augustyn ze swoją „dobroduszną surowością”, to był to Robespierre albo Stalin, kiedy nie był to Luter nakłaniający książęta do zabijania wieśniaków, to był to genialny Mao zamieniający ich w niewolników.

– Czy wam się czasem zdarza tracić nadzieję? – zapytał.

Doktor MacPhail pokręcił głową przecząco.

– Nie tracimy nadziei – odparł – bo wiemy, że sprawy nie muszą toczyć się tak źle, jak to się zawsze działo w rzeczywistości.

– Wiemy, że może być znacznie lepiej – dodała Susila. – Wiemy to, ponieważ już jest znacznie lepiej, tu i teraz, na tej absurdalnej, niewielkiej wyspie.

– Ale otwartą kwestią pozostaje, niestety, czy będziemy potrafili wyperswadować ludziom z pańskiego świata, żeby poszli za naszym przykładem, a nawet czy będziemy w stanie zachować naszą miniaturową oazę człowieczeństwa w środku waszego dzikiego szału małpowania, który opanował cały świat – powiedział doktor MacPhail. – Obecna sytuacja uzasadnia skrajnie pesymistyczne przeczucia. Ale żeby tracić nadzieję, rozpaczać? Na to nie znajduję żadnego usprawiedliwienia.

– Nawet kiedy pan poczyta historię?

– Nawet wtedy.

– Zazdroszczę panu. Jak się to panu udaje?

– Przez pamiętanie, czym jest historia: zapisem tego, do robienia czego nakłania istoty ludzkie ich ignorancja i okropne przemądrzalstwo, które sprawia, że kanonizują swoją ignorancję jako dogmat polityczny lub religijny.

Sięgnął jeszcze raz do albumu.

– Udajmy się na powrót do tego domu w Royal Burgh, do Jamesa, Janet i tych sześciorga dzieciaków, skazanych na ich łaskę i niełaskę przez Boga kalwinistów w jego nieprzeniknionej wrogości. „Kij i nagana dają mądrość, a dziecko pozostawione same sobie przyniesie swojej matce wstyd”. I oto schemat dokładnie według Pawłowa – indoktrynacja poparta stresem psychicznym i fizycznymi torturami. Tylko że, co niefortunne dla religii ujętej w organizacje, a także dla dyktatury politycznej, istoty ludzkie jako zwierzęta laboratoryjne są trudniejsze do prowadzenia niż psy. Dla Toma, Mary i Jean tresura ta zadziałała tak, jak była pomyślana. Tom został duchownym, a Mary wyszła za duchownego i zmarła, jak należy, przy porodzie. Jean nie opuściła domu, pielęgnowała matkę w ciągu długiej i ponurej choroby nowotworowej, a przez następne dwadzieścia lat powoli stała się ofiarą niedołężnego i gadającego od rzeczy patriarchy. Do tego miejsca wszystko się zgadza. Ale model się zmienia od Annie, czwartego dziecka. Annie była ładna. Jak dorosła do lat osiemnastu, oświadczył się jej kapitan dragonów. Kapitan, jednakże, był anglikaninem i jego poglądy na całkowite zdeprawowanie i na to, co Boga prawdziwie raduje, były kryminalnie niewłaściwe. Małżeństwa zakazano. Zanosiło się na to, że Annie pisane było podzielić los Jean. Wytrzymała to przez lat dziesięć, po czym dała się uwieść drugiemu oficerowi statku żeglującego do Indii Wschodnich. Potem było siedem tygodni szalonego szczęścia, jakiego nigdy przedtem nie zaznała. Jej twarz odmieniło nadnaturalne piękno, jej ciało promieniowało życiem. Ale statek linii wschodnioindyjskiej pożeglował w dwuletni rejs do Madrasu i Macao. Cztery miesiące później Annie, ciężarna, bez przyjaciół, zdesperowana, rzuciła się do rzeki Tay. W tym czasie następny z kolei, Aleksander, uciekł ze szkoły i przyłączył się do trupy aktorów. Od tego czasu w domu przy powrozowni nie wolno było nikomu wspomnieć jego imienia. A na koniec został jeszcze Andrew, ten najmłodszy, beniaminek. Cóż za wzorowe dziecko! Posłuszny, kochający swoje lekcje, uczący się na pamięć listów świętego Pawła szybciej i dokładniej, niż to mogło zrobić jakiekolwiek inne dziecko. I nagle stało się. Matka pewnego wieczora, bardzo w porę dla podbudowania swego przeświadczenia o ludzkiej nikczemności, przyłapała go na bawieniu się genitaliami. Został wybatożony do krwi, przyłapany ponownie po paru tygodniach i znów wychłostany, zamknięty samotnie o chlebie i wodzie, poinformowany, że obraził grzechem Ducha Świętego. I że niemal na pewno jego matka została zaatakowana przez nowotwór z powodu tego grzechu. Przez resztę swego dzieciństwa Andrew był nękany przez powracające nocą wizje piekła. Jednocześnie dręczony ciągle tymi samymi pokusami, a gdy im ulegał – co oczywiście robił, lecz zawsze w dyskrecji latryny na końcu ogrodu – nawiedzany przez jeszcze bardziej przerażające wizje kar, jakie go czekały.

– I pomyśleć – skomentował Will Farnaby – pomyśleć, jak to ludzie narzekają, że teraz życie jest bez sensu. Niechby się przyjrzeli, jak to wyglądało, kiedy życie z całą pewnością miało sens. Powieść idioty czy powieść kalwinisty? Ja to bym zawsze wolał wybrać idiotę.

– Zgoda – powiedział doktor MacPhail. Ale czy nie można by poszukać trzeciej możliwości? Nie mogłaby to być powieść kogoś, kto nie jest ani imbecylem, ani paranoikiem?

– Kogoś, na odmianę, absolutnie zdrowego na umyśle – wtrąciła Susila.

– O tak, na odmianę – powtórzył doktor MacPhail. – Na zbawienną odmianę. Ale na szczęście, także w ramach starego systemu przydzielania, zawsze znalazła się znaczna liczba ludzi, których nie mogło zniszczyć nawet najbardziej diaboliczne wychowanie. Mój pradziadek, według wszelkich reguł gry wymyślonych przez Freuda i Pawłowa, powinien był skończyć jako kaleka umysłowy. W rzeczywistości wyrósł na umysłowego atletę. Co pokazuje tylko – doktor Robert dodał nawiasem – jak beznadziejnie nieadekwatne są wasze dwa wielce okrzyczane systemy psychologii. Freudyzm i behawioryzm – biegunowo odmienne, lecz całkowicie zgodne, gdy chodzi o fakty dotyczące posiadanych, wrodzonych różnic pomiędzy osobnikami. Jak traktują te fakty wasi ulubieni psychologowie? Bardzo prosto. Ignorują je. Spokojnie udają, że takie fakty nie występują. Stąd bierze się ich całkowita niezdolność do radzenia sobie z taką sytuacją istoty ludzkiej, jaka ma miejsce w rzeczywistości, czy nawet jej teoretycznego wyjaśnienia. Sprawdźmy to na naszym szczególnym przypadku. To, co się stało z braćmi i siostrami Andrew, to albo obłaskawienie przez długą tresurę, albo destrukcja. Andrew nie został ani zniszczony, ani obłaskawiony. Dlaczego? Bo koło ruletki genów dla niego zatrzymało się na szczęśliwym numerze. Otrzymał bardziej od innych odporny organizm, odmienną anatomię, odmienną biochemię i odmienny temperament. Jego rodzice czynili, co mogli najgorszego, tak samo jak to wcześniej czynili wobec reszty ich niefortunnego potomstwa. Andrew przebrnął przez to wszystko śpiewająco, niemal bez śladu ran.

– Mimo że tak zgrzeszył wobec Ducha Świętego?

– Tej skazy pozbył się na szczęście podczas pierwszego roku studiów medycznych w Edynburgu. Był jeszcze chłopcem, nieco ponad siedemnastoletnim; w tamtych latach zaczynało się młodo. W prosektorium do uszu chłopaka zaczęły się nagle cisnąć niesłychane nieprzyzwoitości i bluźnierstwa, którymi koledzy studenci podtrzymywali się na duchu pośród rozkładających się powoli zwłok. Słuchał początkowo przerażony, z przyprawiającym o nudności strachem przed nieuchronną zemstą Boga. Ale nic się nie stało. Bluźniercy kwitli, a samochwałom lubującym się w kopulacji też udawało się wykręcić bez czegoś gorszego niż porcja trypra[40] od czasu do czasu. W jego myślenie na miejsce strachu zawitała ulga i jakby wybawienie. Zdobywając się na odwagę, zaryzykował jakieś własne, sprośne dowcipy. Rzucić jakieś zakazane słowo – cóż za wyzwolenie, przeżycie doprawdy religijne! A jednocześnie wykorzystywał wolny czas na czytanie: Tom Jones, Esej o cudach Hume’a, niedowiarek Gibbon. Z francuskiego nabytego w szkole zrobił teraz użytek, czytając filozofujących lekarzy La Mettriego i Canabisa[41]. Człowiek jest maszyną, mózg wydziela myśli tak, jak wątroba wydziela żółć. Jakie to wszystko proste, jakie świetliście oczywiste! Z całym zapałem neofity na zebraniu ruchu odnowy religijnej zdecydował się na ateizm. Tego zresztą należało się spodziewać w zaistniałych okolicznościach. Pewnego dnia przestajesz trawić świętego Augustyna, nie możesz dłużej powtarzać atanazjańskego baj durzenia. Więc wyciągasz zatyczkę z otworu zlewu i spuszczasz to wszystko do kanalizacji. Jakaż rozkosz! Ale nie na długo. Wkrótce odkrywasz, że czegoś brakuje. Wraz z teologicznym brudem i mydlinami zostało wylane doświadczalne dziecko. Lecz natura nie lubi próżni. Rozkosz ustępuje miejsca chronicznemu dyskomfortowi i teraz zaczynasz być napastowany, pokolenie po pokoleniu, przez następujących po sobie Wesleyów, Puseyów, Moodich, Billych, Sundayów i Grahamów[42] – zapracowanych po łokcie, żeby wypompować wcześniej spuszczoną do szamba teologię w odwrotną stronę. Oczywiście, mają nadzieję odzyskać także dziecko. Ale to im się nigdy nie udaje. Wszystko, co da się zrobić w ramach religijnej odnowy, to zassać w górę trochę brudnej wody. Którą zresztą niedługo trzeba będzie ponownie zrzucić. I tak dalej, w nieokreśloność. Jest to naprawdę zbyt nużące, a także, z czego doktor Andrew zdał sobie w końcu sprawę, całkowicie niepotrzebne. Tymczasem jednak żył i przeżywał po raz pierwszy swoją nowo odnalezioną wolność. Podniecony, rozradowany – ale podniecony bez szaleństw, rozradowany za zasłoną surowego i ugrzecznionego dystansu, z jakim nauczył się odnosić do świata.

– A co z jego ojcem? – zapytał Will. – Czy stoczyli ze sobą walkę?

– Żadnych walk. Andrew nie walczył. Był człowiekiem zawsze idącym swoją drogą, ale bez reklamowania się, bez sporów z ludźmi, którzy wybrali inną drogę. Starszy pan nigdy nie dostał swojej szansy odegrania sceny Jeremiasza. Andrew nie pisnął ani słowa o czytaniu Hume’a lub La Mettriego, przestrzegał także tradycyjnych obrzędów. Ale kiedy skończył pobierać nauki, po prostu nie wrócił do domu. Udał się zamiast tego do Londynu i zaciągnął, w roli lekarza okrętowego i przyrodnika, na pokład statku HMS Melampus, wypływającego na Morza Południowe z zadaniem wykonania pomiarów, mapowania, zbierania próbek oraz ochrony misji protestanckich i brytyjskich interesów w ogólności. Całe trzy lata trwał ten rejs Melampusa. Zatrzymali się na Tahiti, spędzili dwa miesiące na Samoa i miesiąc na Markizach. Te wyspy po Perth wydały mu się rajem – rajem niewinnym, nieświadomym kalwinizmu, kapitalizmu i slamsów industrializacji, lecz niestety także nieświadomym Shakespeara i Mozarta, jak również wolnym od wiedzy naukowej i logicznego myślenia. Był to raj, który jednak nie zadowoliłby nikogo, nikogo. Popłynęli dalej. Odwiedzili Fidżi i Karoliny, i Wyspy Salomona. Sporządzili mapy północnego wybrzeża Nowej Gwinei, a na Borneo grupa wysłana na brzeg złapała w pułapkę ciężarną samicę orangutana i wdrapała się na szczyt Mount Kinabalu. Mieli potem tydzień w Pannoy, dwa tygodnie w archipelagu Mergui, po których pożeglowali na zachód, na Andamany, a z Andamanów – do Indii kontynentalnych. Tam, kiedy był na brzegu, mój pradziad złamał prawą nogę przy upadku z konia. Kapitan Melampusa znalazł sobie innego lekarza i pożeglował do domu. W dwa miesiące później Andrew, już zdrów jak ryba, rozpoczął praktykę medyczną w Madrasie. W tamtych czasach brak było lekarzy, a chorób nigdy nie brakowało. Młodemu człowiekowi zaczęło się dobrze powodzić. Życie pośród kupców i oficieli imperialnej administracji było jednak przytłaczająco nudne. Jak na zesłaniu, ale takim, gdzie mankamenty zesłania nie są kompensowane przygodą ani odmiennością otoczenia. Jakby to było zaledwie wygnanie na prowincję, do tropikalnego odpowiednika Swansea lub Huddersfield. Mimo to nie uległ pokusie i nie zarezerwował sobie miejsca na następnym statku płynącym do ojczyzny. Wytrzymując tam pięć lat, zebrałby dość pieniędzy na kupienie sobie dobrej praktyki w Edynburgu, albo nie – w Londynie, w dzielnicy West End. Wabiła go przyszłość – różowa i złota. Marzyła mu się żona, najlepiej rudowłosa i średnio rozgarnięta. Byłoby też czworo lub pięcioro dzieci – szczęśliwych ateistów, nieznających bicia. Jego praktyka rozrastałaby się, przyciągając pacjentów z coraz wyżej postawionych kręgów. Bogactwo, dobra opinia, godności, może nawet tytuł. „Sir Andrew MacPhail wysiada ze swego powozu na Belgrave Square”. Wielki Sir Andrew, osobisty lekarz Królowej, wzywany do Sankt Petersburga, żeby operować Wielkiego Księcia, do Tuileries, do Watykanu, do Wysokiej Porty. Rozkoszne fantazjowanie. Ale, jak się okazało, fakty były znacznie bardziej interesujące. Pewnego pięknego poranka do gabinetu zgłosił się jakiś obcy człowiek o brązowym zabarwieniu skóry. Przedstawił się łamaną angielszczyzną. Przybywał z Pali i dostał od Jego Wysokości Radży polecenie wyszukania i przywiezienia ze sobą zdolnego chirurga z Zachodu. Wynagrodzenie obiecywał królewskie. Królewskie, powtarzał z uporem. Doktor Andrew z miejsca i bez wahania przyjął zaproszenie. Po części dla pieniędzy, rzecz jasna, ale głównie dlatego, że był znudzony, że potrzebował zmiany, że pragnął smaku przygody. Wycieczka na Wyspę Zakazaną była pokusą nie do odparcia.

– Trzeba pamiętać – wtrąciła Susila – że w tamtych czasach Pala była znacznie bardziej zakazana niż dzisiaj.

– Łatwo pan, zatem, wyobrazi sobie, z jakim zapałem młody doktor Andrew chwycił się okazji podsuniętej przez ambasadora Radży. Dziesięć dni później jego statek rzucił kotwicę u północnego wybrzeża Wyspy Zakazanej. Ze swą apteczką, torbą narzędzi lekarskich i małym blaszanym kufrem z ubraniami i kilkoma niezbędnymi książkami został przewieziony w małym canoe z odsadnią[43] przez łamiące się fale przyboju[44], przeniesiony w lektyce przez ulice Śiwapuram i zainstalowany w jednym z wewnętrznych podwórców pałacu królewskiego. Jego królewski pacjent oczekiwał go z niecierpliwością. Doktor Andrew został doprowadzony, bez chwili czasu na ogolenie się i przebranie, przed oblicze – budzące litość oblicze małego mężczyzny po czterdziestce, o brązowej karnacji, straszliwie wychudzonego pod swym ozdobnym odzieniem, o twarzy tak spuchniętej i zniekształconej, że już nieludzkiej, ledwie mówiącego zachrypniętym szeptem. Doktor Andrew zbadał pacjenta. Znalazł guz ulokowany w zatoce szczękowej i rozrośnięty we wszystkich kierunkach. Wypełniał nos, wpychał się w prawy oczodół i blokował połowę przekroju gardła. Utrudniał oddychanie, powodował ostry ból przy jedzeniu i uniemożliwiał sen, ponieważ przy każdym zapadnięciu w drzemkę pacjent krztusił się i budził, rozpaczliwie łapiąc oddech. Oczywiste było, że bez gruntownego zabiegu chirurgicznego Radża umrze za kilka miesięcy. W razie jego wykonania – umrze znacznie wcześniej. Proszę pamiętać, że w tych starych, dobrych czasach operacje robiono bez odkażania i bez błogosławieństwa chloroformu. W warunkach najkorzystniejszych kończyły się one śmiercią jednego pacjenta na czterech. W mniej sprzyjających okolicznościach szanse malały. Były pół na pół, czasem jak trzydzieści do siedemdziesięciu albo i zero do stu. W badanym przypadku rokowania były jak najgorsze. Pacjent był już słaby, a operacja byłaby długa, trudna i potwornie bolesna. Istniało duże prawdopodobieństwo śmierci na stole operacyjnym i praktyczna pewność, że gdyby pacjent przeżył, to tylko po to, żeby po kilku dniach umrzeć na posocznicę.

„A jaki będzie los obcego chirurga, który uśmiercił króla? – zasępił się doktor Andrew. A kto przytrzymywałby nieruchomo królewskiego pacjenta podczas operacji, gdy ten się będzie wił pod nożem? Kto z jego służby lub dworzan znajdzie w sobie dość stanowczości, żeby nie posłuchać, kiedy jego pan będzie wrzeszczał w męczarniach lub zwyczajnie rozkaże im, żeby go puścili? Może najmądrzej będzie, jeśli powiem od razu, że to przypadek beznadziejny, że nie jestem w stanie nic zrobić i poproszę, żeby mnie natychmiast odesłano do Madrasu”. Jeszcze raz spojrzał na chorego. Radża patrzył na niego pełen napięcia. Przez groteskową maskę swojej zdeformowanej twarzy patrzył wzrokiem skazanego kryminalisty, który błaga o litość sędziego. Poruszony tym wołaniem oczu doktor Andrew uśmiechnął się i nagle, gdy poklepywał pokrzepiająco wysuszoną rękę Radży, przyszedł mu do głowy pomysł. Był to pomysł absurdalny, pomylony, całkowicie nie do przyjęcia, ale tym niemniej... mimo wszystko...

Przypomniał sobie raptem, że jeszcze w Edynburgu, pięć lat wcześniej, czytał w piśmie Lancet artykuł atakujący osławionego profesora Elliotsona za jego propagandę magnetyzmu zwierzęcego. Elliotson miał czelność opowiadać o bezbolesnych operacjach przeprowadzanych na pacjentach w transie mesmerycznym.

Człowiek ten był albo naiwnym głupcem, albo pozbawionym skrupułów niegodziwcem. Jego, tak zwane, dowody prawdziwości tego rodzaju nonsensów były jawnie bezwartościowe. To czysta blaga, szarlataneria, jawne oszustwo – i tak dalej, widniało na sześciu kolumnach prawdziwego oburzenia. Ale doktor Andrew, ciągle pełen La Mettriego, Hume’a i Cabanisa, przeczytał tamten artykuł z entuzjastyczną, ortodoksyjną aprobatą. A potem zapomniał nawet o samym istnieniu magnetyzmu zwierzęcego. Teraz natomiast, przy łóżku Radży, nagle wszystko do niego wróciło – zwariowany profesor, magnetyczne czary przesuwanych rąk, amputacje bez bólu, niski wskaźnik umieralności i szybkie powroty do zdrowia. Może jednak, mimo wszystko, coś w tym było. Kiedy jeszcze przemyśliwał to głęboko, chory zagadał do niego, przerywając długie milczenie. Radża nauczył się angielskiego od młodego marynarza, który zdezerterował ze statku w Rendang-Lobo i potrafił jakoś przedostać się przez cieśninę. Mówił zadziwiająco płynnie, ale niestety naśladował wiernie cockney[45] swego nauczyciela.

– Cockney – powtórzył doktor MacPhail ze śmiechem – pojawia się nieustannie w pamiętnikach mego pradziada. Dla Andrew król mówiący jak Sam Weller[46] był niewyobrażalnym zgrzytem. Był zgrzytem nie tylko ze względów społecznych czy towarzyskich. Radża był królem, ale oprócz tego był człowiekiem intelektu i wyszukanej wytworności. Nie tylko człowiekiem o głębokich przekonaniach religijnych – każdy nieokrzesany prostak może mieć głębokie przekonania religijne – lecz kimś bogatym w dogłębne doświadczenie religijne i duchowość. Jako Szkot z okresu wczesnowiktoriańskiego, który przeczytał Klub Pickwicka[47], nie mógł nigdy przejść do porządku dziennego nad tym, że mąż tego kalibru wyraża swoje myśli w cockneyu. A Radży nie udało się nigdy, mimo wielu taktownych prób ćwiczenia podjętych przez mego pradziadka, pozbyć się nieczysto wymawianych dwugłosek i opuszczania „h”. Ale to miało się jeszcze stać w przyszłości. Podczas ich pierwszego, dramatycznego spotkania, ten szokujący język dołów społecznych wydał się nieoczekiwanie wzruszający. Składając dłonie w błagalnym geście, chory wyszeptał: „Elp me, doktor MacPhail... elp me”.

Ta prośba zadecydowała. Bez chwili dalszego wahania doktor Andrew ujął wychudłe dłonie Radży w swoje i zaczął, głosem pełnym przekonania, mówić o nowym, cudownym sposobie leczenia, odkrytym ostatnio w Europie i stosowanym dotąd przez nielicznych, najwybitniejszych lekarzy. Następnie, zwracając się do obecnej przez cały czas w pobliżu asysty, kazał jej opuścić pokój. Co prawda nie zrozumieli słów, ale ton jego głosu i towarzyszące gesty wyjaśniły jednoznacznie, o co chodzi. Złożyli ukłony i usunęli się. Doktor Andrew zdjął kurtkę, podwinął rękawy koszuli i rozpoczął wykonywanie rękami tych słynnych, magnetycznych czarów, o których czytał kiedyś z takim sceptycznym rozbawieniem w piśmie Lancet. Od czubka głowy, ponad twarzą i w dół aż do nadbrzusza, i znowu, i jeszcze, aż pacjent wpadnie w trans, „lub aż – pamiętał szyderczy komentarz anonimowego autora artykułu – prowadzący szarlatan zdecyduje się oznajmić, że jego naiwniak jest już pod wpływem magnetyzmu”. Szarlataneria, blaga i oszustwo. Ale, tym niemniej, mimo wszystko... Pracował w milczeniu. Dwadzieścia bezdotykowo głaszczących przejść rąk, potem pięćdziesiąt takich przejść. Chory westchnął i zamknął oczy. Sześćdziesiąt, osiemdziesiąt, sto, sto dwadzieścia. Upał był dławiący. Koszula doktora Andrew przesiąkła potem, bolały go ramiona. Z determinacją powtarzał te same, absurdalne ruchy. Sto pięćdziesiąt, sto siedemdziesiąt pięć, dwieście. Wszystko to oszustwo i blaga, ale on postanowił mimo to uśpić tego biedaka, nawet gdyby mu to miało zająć cały dzień. „Teraz będziesz zasypiać” – powiedział głośno, wykonując dwieście jedenasty ślizg rąk. „Teraz będziesz zasypiać”. Chory jakby zapadł się głębiej w poduszki i nagle dobiegł doktora Andrew chrypiący świst oddechu. „Tym razem – dodał szybko – nie będziesz się krztusił. Jest dużo wolnego miejsca dla przejścia powietrza i nie będziesz się krztusił”. Oddech Radży uspokoił się. Doktor Andrew wykonał jeszcze kilka ślizgów rąk i zdecydował, że może bezpiecznie odpocząć. Wytarł twarz, wstał, przeciągnął się i przespacerował kilka razy tam i z powrotem po pokoju. Usiadł ponownie przy łóżku, chwycił w przegubie patykowate przedramię Radży i zbadał tętno. Przed godziną wynosiło prawie sto, teraz spadło do siedemdziesięciu. Podniósł ramię chorego. Ręka zwisła bezwładnie, jakby należała do trupa. Puścił ramię, a ono opadło pod własnym ciężarem i leżało bezwładnie i bez ruchu, tam gdzie upadło. „Wasza Wysokość” – powiedział, a potem ponownie, głośniej: „Wasza Wysokość”. Odpowiedzi nie było. Wszystko to szarlataneria, blaga i oszustwo, ale mimo wszystko działało, w oczywisty sposób zadziałało.

Na poręczy w nogach łóżka zatrzepotała wielka, jaskrawo ubarwiona modliszka, złożyła swe białoróżowe skrzydełka, uniosła płaską główkę i wyciągnęła niewiarygodnie muskularne przednie nóżki do pozycji modlitewnej. Doktor Robert MacPhail wydobył szkło powiększające i pochylił się, żeby się jej przyjrzeć.

– Gongylus gongyloides – wymówił. – Ma takie ubranko, żeby wyglądać jak kwiat. Kiedy szybujące muchy i ćmy zmylone wlecą do środka po łyczek nektaru, ona je łyka. A jeśli to samiczka, zżera także swego kochanka. – Odłożył szkło powiększające i odchylił tułów do tyłu, na oparcie krzesła. – Coś, co można najbardziej polubić na tym świecie – powiedział do Willa Farnaby’ego – to jego nieprzewidywalność. Gongylus gongyloides, Homo sapiens, sprowadzenie mojego pradziada na Palę i hipnoza – co mogłoby być bardziej nieprawdopodobne?

– Nic – odparł Will. – Być może z wyjątkiem mojego znalezienia się na Pali i hipnozy. Pala via rozbicie łodzi i urwisko, hipnoza z pomocą monologu o pewnej angielskiej katedrze.

Susila zareagowała śmiechem.

– Na szczęście nie musiałam wykonywać nad tobą wszystkich tych magicznych ruchów. W tym klimacie! Naprawdę podziwiam doktora Andrew. Znieczulanie przesuwaniem rąk zajmuje czasami nawet trzy godziny.

– Ale w końcu udało mu się?

– Z wielkim sukcesem.

– I naprawdę wykonał tę operację?

– Tak, rzeczywiście wykonał tę operację – powiedział doktor Robert MacPhail. – Ale nie natychmiast. Musiano podjąć długie przygotowania. Doktor Andrew zaczął od mówienia swemu pacjentowi, że od tej chwili będzie w stanie połykać bez bólu. Następnie dokarmiał go przez trzy tygodnie, a między posiłkami wprowadzał go w trans i utrzymywał w uśpieniu aż do czasu następnego karmienia. Ciało może zrobić dla ciebie wspaniałe rzeczy, jeśli tylko dasz mu szansę. Radża przybrał na wadze ponad pięć kilogramów i był nowym człowiekiem. Nowym człowiekiem pełnym nadziei i zaufania. Wiedział, że czeka go ciężka próba. To samo wiedział notabene doktor Andrew. Pracując nad umocnieniem wiary pacjenta, umocnił swoją własną. Nie była to wiara ślepa. Czuł się całkiem pewny, że operacja się uda. Ale to niewzruszone przekonanie nie powstrzymywało go przed zrobieniem wszystkiego, co mogło się przyczynić do jej powodzenia. We wczesnej fazie przygotowań zaczął dopracowywać trans. Pacjentowi ustawicznie mówił, że trans będzie głębszy każdego następnego dnia, a w dniu operacji będzie jeszcze znacznie głębszy niż kiedykolwiek wcześniej. A także będzie trwał dłużej. „Będziesz spać – zapewniał Radżę – jeszcze cztery godziny po zakończeniu operacji, a kiedy się obudzisz, nie będziesz czuł żadnego bólu”. Robiąc takie zapewnienia, doktor Andrew był równie sceptyczny, co pełen ufności. Rozsądek i dotychczasowe doświadczenie mówiły mu, że to wszystko nie jest możliwe. Ale wobec najświeższych zdarzeń dotychczasowe doświadczenie przestawało się liczyć. To niemożliwe wszak już miało miejsce, i to wielokrotnie. Dlaczego nie miałoby się zdarzyć raz jeszcze? Ważne, żeby mówić, że się zdarzy, więc mówił to i powtarzał bez końca. Wszystko zatem dobrze się zapowiadało, ale jeszcze lepsza okazała się wymyślona przez doktora Andrew próba.

– Próba czego?

– Próba zabiegu chirurgicznego. Tok postępowania został przećwiczony sześć razy. Ostatnią próbę przeprowadzono rankiem w dniu operacji. Doktor Andrew przyszedł do pokoju Radży o szóstej i po krótkiej, miłej rozmowie rozpoczął magiczne ruchy rąk. Po kilku minutach pacjent był w głębokim transie. Doktor Andrew opowiedział krok po kroku, co ma zamiar zrobić. Dotykając kości policzkowej pod prawym okiem Radży, mówił: „Zaczynam od naciągnięcia skóry. A teraz, posługując się tym skalpelem – tu przeciągał po policzku końcem ołówka – wykonuję nacięcie. Oczywiście nie czujesz bólu, nawet najlżejszego. A teraz przecinam tkankę pod spodem, a ty wciąż nic nie czujesz. Tylko wygodnie sobie leżysz, kiedy ja przecinam policzek na powrót w kierunku nosa. Co pewien czas przerywam, żeby zacisnąć jakieś naczynie krwionośne, potem znów podejmuję operację. A kiedy już skończyłem z tą częścią, jestem gotowy zabrać się do guza. Ma on swoje korzenie w zatoce i rozrósł się w górę, pod kością policzkową, do oczodołu i w dół do gardła. Kiedy będę go wycinał, ty masz leżeć jak przedtem, nic nie czując, wygodnie i w pełni odprężony. A teraz podnoszę twoją głowę”. Stosownie do zapowiedzi, uniósł głowę Radży i przechylił do przodu na bezwładnej szyi. „Unoszę ją i przechylam, żebyś mógł się pozbyć krwi, która spłynęła ci do ust i gardła. Nieco krwi dostało się do twojej tchawicy i masz trochę odkaszlnąć, żeby ją wyrzucić, ale tak, żeby cię to nie obudziło”. Radża zakaszlał raz i drugi, a następnie, kiedy doktor Andrew uwolnił trzymaną głowę, opadł na poduszki, cały czas w głębokim śnie. „I nie zakrztuś się, nawet kiedy zajmę się dolnym końcem guza w gardle”. Doktor Andrew otworzył usta Radży i wepchnął mu w gardło dwa palce. „To tylko kwestia uwolnienia go i wyciągnięcia, to wszystko. Nie ma żadnych powodów, żebyś się zakrztusił. A jeśli musisz wykaszleć krew, możesz to zrobić przez sen. Tak, podczas snu, głębokiego snu”.

To był koniec próby. Dziesięć minut później, po wykonaniu dodatkowych ślizgów rąk i zachęceniu pacjenta do zapadnięcia w jeszcze głębszy sen, doktor Andrew rozpoczął operację. Naciągnął skórę, zrobił nacięcie, przeciął policzek, odciął guz od jego korzeni w zatoce szczękowej. Radża spoczywał całkowicie odprężony, z wyraźnym tętnem siedemdziesiąt pięć, czując nie więcej bólu niż przy pozorowanym zabiegu podczas próby. Doktor Andrew przeniósł się z zabiegiem do gardła. Obyło się bez zakrztuszenia. Krew spłynęła do tchawicy: Radża odkaszlnął, nie budząc się. Spał jeszcze cztery godziny po zakończeniu operacji, następnie, dokładnie co do minuty, otworzył oczy, uśmiechnął się do doktora Andrew spod bandaży i zapytał swoim śpiewnym cockneyem, kiedy się zacznie operacja. Po nakarmieniu i wytarciu gąbką dostał następną porcję magicznych ślizgów rąk i polecenie zaśnięcia na dalsze cztery godziny i szybkiego powrotu do zdrowia. Tak prowadził go doktor Andrew przez cały tydzień. Codziennie szesnaście godzin transu i osiem czuwania. Radża prawie nie cierpiał bólu, a rany, mimo na wskroś septycznych warunków przeprowadzenia operacji i zmiany opatrunków, goiły się bez ropienia. Doktor Andrew nie wierzył własnym oczom, porównując to z okropnościami, których był świadkiem w szpitalu w Edynburgu, lub z jeszcze straszliwszymi okropnościami oddziałów chirurgicznych w Madrasie. Ale oto już otrzymywał następną szansę wykazania sobie samemu, co może magnetyzm zwierzęcy. Najstarsza córka Radży była w dziewiątym miesiącu swojej pierwszej ciąży. Będąc pod wrażeniem tego, co zrobił dla jej męża, Rani posłała po doktora Andrew. Kiedy przyszedł, zastał ją siedzącą z kruchą i wystraszoną szesnastoletnią dziewczyną, która znała cockneya tylko na tyle, żeby mu powiedzieć, że umrze – ona, a także jej dziecko. Zawyrokowały o tym trzy czarne ptaki, przelatując w trzech kolejnych dniach, tak że przecinały jej drogę. Doktor Andrew nie usiłował się z nią spierać. Zamiast tego poprosił, żeby się położyła i zaczął wykonywać magiczne ślizgi rąk. Po dwudziestu minutach mała była w głębokim transie. Wtedy zapewnił ją, że w jego kraju czarne ptaki przynoszą szczęście, są zapowiedzią nowego życia i radości. Urodzi swoje dziecko łatwo i bezboleśnie. Tak, co najwyżej z takim bólem, jaki czuł jej ojciec podczas operacji. Czyli żadnego bólu, obiecywał, absolutnie żadnego.

Te zapowiedzi sprawdziły się po upływie trzech dni i po następnych czterech godzinach intensywnego poddawania sugestii. Kiedy Radża obudził się na wieczorny posiłek, znalazł siedzącą przy jego łóżku żonę. „Mamy wnuka – powiedziała – a nasza córka czuje się dobrze. Doktor Andrew mówi, że można jutro przenieść cię do jej pokoju, żebyś mógł pobłogosławić ich oboje”. W końcu miesiąca Radża rozwiązał Radę Regencyjną i przejął władzę królewską. Przejmując władzę, mianował jednocześnie doktora Andrew swoim głównym doradcą, z wdzięczności za uratowanie życia jemu oraz – czego Rani była całkowicie pewna – jego córce.

– Więc on nie wrócił do Madrasu?

– Nie, ani do Madrasu, ani do Londynu. Pozostał na Pali.

– Żeby poprawić akcent Radży?

– I żeby spróbować, chyba z większym powodzeniem, zmienić jego królestwo.

– Zmienić w co?

– To było pytanie, na które nie miał gotowej odpowiedzi. Na początku nie miał też żadnego planu, tylko dzielił rzeczy na takie, które mu się podobały lub nie. Były na Pali takie rzeczy, które od razu polubił, i krocie innych, których absolutnie nie znosił. Sprawy, które nie podobały mu się w Europie, i inne tamże, które z pasją aprobował. Rozwiązania, które widział w swoich podróżach i które wydawały się mieć sens, i inne, które napełniały go niesmakiem. Jak zaczynał teraz rozumieć, ludzie są jednocześnie zarówno beneficjantami, jak i ofiarami swoich kultur. Sprawia to, że jedni rozkwitają, a inni giną – albo obgryzani jeszcze w pąku, albo w wyniku rakowatości tkwiącej w samym środku kwiatu. Czy na tej zakazanej wyspie nie można by czasem uniknąć rakowatości, zmniejszyć do minimum obgryzanie pączków i sprawić, że jednostka ludzka będzie rozkwitać jeszcze piękniej? Oto pytanie, na które szukali odpowiedzi doktor Andrew i Radża, początkowo nie w pełni zdając sobie sprawę, a później z rosnącą świadomością tego, co im się naprawdę roi w głowach.

– Czy udało im się znaleźć tę odpowiedź?

– Można się zachwycić, patrząc wstecz, tym, co potrafili osiągnąć ci dwaj. Lekarz ze Szkocji i król wyspy Pala, ateista z domu kalwinista i pobożny wyznawca buddyzmu mahajana – zaiste dziwacznie dobrana para! Ale para, jak się wkrótce okazało, niezawodnych przyjaciół, ponadto para o uzupełniających się temperamentach i uzdolnieniach, dysponująca dopełniającymi się wzajemnie zasobami wiedzy. Każdy z nich dający to, czego drugiemu brakowało, każdy pobudzający i potęgujący wrodzony potencjał drugiego. Radża miał umysł wnikliwy i subtelny, ale nie wiedział nic o świecie poza wyspą, o naukach ścisłych, o technologii, sztuce czy sposobach myślenia w Europie. Choć nie mniej inteligentny, doktor Andrew był ignorantem w poezji, malarstwie i filozofii. Nie wiedział nic, jak sobie stopniowo uświadomił, na temat nauki o ludzkim myśleniu i o sztuce życia. Każdy z tych mężczyzn stał się dla drugiego, w ciągu miesięcy, jakie nadeszły po operacji, jednocześnie nauczycielem i uczniem. A był to, oczywiście, dopiero początek. Nie byli bowiem obaj jedynie zwykłymi obywatelami, troszczącymi się o swój prywatny lepszy los. Radża miał milion poddanych, a doktor Andrew pełnił w praktyce funkcję szefa jego rządu. Poprawianie prywatnego losu było wstępem do zadbania o poprawę losu zbiorowego. Jeśli król i lekarz teraz uczyli jeden drugiego, jak wziąć co najlepsze z dwóch światów – orientalnego i europejskiego, starożytnego i nowoczesnego – to po to, żeby dopomóc w tym samym całemu narodowi. Czy ja powiedziałem „brać, co najlepsze z dwóch światów”? Nie, brać, co najlepsze ze wszystkich światów – światów już funkcjonujących w różnych kulturach i idąc dalej, światów jeszcze niezrealizowanych możliwości. Były to przeogromne ambicje, ambicje całkowicie niemożliwe do spełnienia. Miały jednak na pewno walor mobilizowania ich, prowokowania do sięgania po rozwiązania najbardziej ryzykowne – co w wyniku niekiedy dowodziło, ku ogólnemu zaskoczeniu, że nie byli tak szaleni, jak na to wyglądało. Nigdy się im naturalnie nie udało zbudować najlepszego ze wszystkich światów, ale dzięki próbom bezczelnie śmiałym udało im się wybrać co najlepsze ze znacznie większej liczby światów niż ktoś roztropny, praktyczny i nic więcej byłby zdolny choćby wymarzyć, a co dopiero wkomponować i dopasować.

– „Gdyby głupiec wytrwał w głupstwie swoim – zacytował Will z Przysłów piekła[48] – stałby się mądry”.

– Zgadzam się co do joty – przytaknął doktor Robert. – A szaleństwem najbardziej ekstrawaganckim jest to szaleństwo, które opisuje Blake, szaleństwo rozważane w tej fazie przez Radżę i doktora Andrew, ogromne szaleństwo, w którym usiłuje się pożenić piekło z niebem. Ale jakaż ogromna nagroda, jeśli będziesz uparcie trwać w tym wielkim szaleństwie! Pod warunkiem, rzecz jasna, że będziesz się upierać inteligentnie. Szaleństwa głupców prowadzą donikąd, tylko szaleństwo tych posiadających wiedzę i zdolności może z nich zrobić mądrych lub przynieść pozytywne wyniki. Na szczęście ci nasi dwaj wariaci byli zdolni. Dość zdolni, na przykład, żeby oddać się swemu szaleństwu ze skromnością i w sposób przemawiający do innych. Rozpoczęli od środków przeciwbólowych. Palanczycy byli buddystami. Wiedzieli, że cierpienie ma związek z umysłem. Jeśli upierasz się, łakniesz czegoś, rozbudzasz swoje ego – sam sobie stwarzasz piekło. Jeśli uda ci się stanąć z daleka – żyjesz w pokoju. „Pokażę ci cierpienie – powiedział Budda – i pokażę ci zrywanie z cierpieniem”. W to miejsce wpasowuje się więc doktor Andrew i jego specjalny sposób zachowania myślowego dystansu, który kładzie kres przynajmniej jednemu rodzajowi cierpienia, a mianowicie bólowi fizycznemu. Z pomocą samego Radży lub, gdy chodziło o kobiety, używając Rani i jej córki jako tłumaczek, doktor Andrew dawał lekcje swej nowo odkrytej sztuki grupom położnych i lekarzy, nauczycieli, inwalidów i matek. Rodzenie bez bólu. Wkrótce entuzjastkami tej nowej metody stały się wszystkie kobiety Pali. Bezbolesne operacje kamieni, katarakt i hemoroidów zyskały aprobatę ludzi starych i chorych. Jednym ruchem pozyskano jako sprzymierzeńców ponad połowę dorosłej ludności Pali, przychylnie nastawionej, na wyrost przyjaznej albo przynajmniej otwartej na propozycje dalszych reform.

– A czym zajęli się po bólu? – zapytał Will.

– Rolnictwem i językiem. Sprowadzili z Anglii człowieka w celu założenia „tropikalnego Rothamstead”[49] i rozpoczęli pracę nad zapewnieniem Palanczykom drugiego języka. Pala miała nadal pozostać wyspą zakazaną, ponieważ doktor Andrew zgadzał się całkowicie z Radżą, że misjonarze, plantatorzy i kupcy byli zbyt niebezpieczni, żeby ich tolerować. Ale o ile nie należało pozwalać na wjazd obcym wywrotowcom, o tyle krajowcom należało pomagać wydostawać się na zewnątrz – jeśli nie w sensie fizycznym, to w myślowym – jako minimum. Tymczasem ich język i archaiczna wersja alfabetu bramińskiego były jak więzienie bez okien. Nie było dla nich ani otwarcia, ani nawet przebłysku świata zewnętrznego, jeśli nie nauczyli się angielskiego i czytania pisma łacińskiego. Osiągnięcia lingwistyczne Radży stały się już modą wśród dworzan. Damy i gentlemeni ozdabiali swe konwersacje wstawkami cockneya, niektórzy z nich wysyłali na Cejlon zamówienia na nauczycieli angielskiego. Moda ta wkrótce stała się strategią rządową. Pozakładano angielskie szkoły, sprowadzono drukarzy z Bengalu, a maszyny drukarskie z czcionkami Caslona i Bodoni importowano z Kalkuty. Pierwszą angielską książką, jaka ukazała się w Śiwapuram, był wybór z Baśni z tysiąca i jednej nocy, a drugą – tłumaczenie Sutry diamentowej, dotychczas dostępnej tylko w sanskrycie, w postaci rękopisu. Pojawiły się przekonywające powody do uczenia się angielskiego dla tych, którzy chcieli poczytać o Sindbadzie i Maroufie, oraz dla zainteresowanych Mądrością Drugiego Brzegu. Był to początek długiego procesu edukacji, który zmienił nas w ludzi dwujęzycznych. Mówimy po palasku podczas gotowania, przy opowiadaniu zabawnych historyjek, kiedy mówimy lub zajmujemy się miłością – mamy, nawiasem mówiąc, najbogatszy słownik erotyczny i sentymentalny w Azji Południowo-Wschodniej. Lecz gdy pora na biznes, nauki, filozofię spekulatywną, to na ogół mówimy po angielsku. Większość z nas woli także pisać po angielsku. Pisarze – każdy z nich potrzebuje literatury jako swojego układu odniesienia, wzorców, do których się stosuje lub od których ucieka. Pala miała dobre malarstwo i rzeźbę, świetną architekturę, piękne tańce, subtelną i ekspresyjną muzykę, lecz żadnej prawdziwej literatury: narodowych poetów, dramatopisarzy czy autorów powieści. Tylko bardów recytujących mity buddyjskie lub hinduistyczne, tylko mnichów wygłaszających kazania i dzielących metafizyczne włosy na części. Przez przyjęcie angielskiego jako języka-macochy podarowaliśmy sobie literaturę z przeszłością, która jest jedną z najdłuższych, i teraźniejszością – z pewnością najszerszą. Podarowaliśmy sobie lektury podstawowe, pewną miarę duchową, cały repertuar stylów i technik oraz niewyczerpane źródło inspiracji. Jednym słowem podarowaliśmy sobie możliwość przyjęcia postawy twórczej w dziedzinie, w której nie byliśmy twórczy nigdy przedtem. Dzięki Radży i mojemu pradziadowi istnieje dzisiaj literatura anglo-palaska, i mogę dodać, że Susila jest w niej współczesnym płomykiem.

– Po mrocznej stronie – zaprotestowała Susila.

Doktor MacPhail zamknął oczy i zaczął recytować, uśmiechając się do siebie:

Tym, co odeszli, ręką Buddy ja
Niezerwany przekażę kwiat, monolog żaby
Między liśćmi lotosu, mleko z warg
Ssących me pełne piersi, miłość i niebo
Co być pozwala górom i zachodowi księżyca, gdy bezchmurne
Tę pustkę, w której lęgnie się miłość,
Tę poezję ciszy.

Otworzył oczy i powiedział:

– Oczywiście, nie tylko taka poezja ciszy. Również taka nauka, taka filozofia, taka teologia ciszy. Ale teraz czas najwyższy, żeby pan zasnął.

Wstał i podszedł do drzwi.

– Przyniosę panu szklankę soku owocowego.

Rozdział 9

Patriotyzm nie wystarczy. Tak samo zresztą nie wystarczy nic innego: nauka nie wystarczy, religia nie wystarczy, sztuka nie wystarczy, polityka i ekonomia nie wystarczą, ani miłość, ani obowiązek, ani działanie nawet najbardziej bezinteresowne, ani kontemplacja, nawet żeby nie wiadomo jak wysublimowana. Nie wystarczy nic, chyba że coś,co byłoby w s z y s t k i m.

– Uwaga! – zakrzyczał ptak w oddali.

Will popatrzył na zegarek. Za pięć dwunasta. Zamknął Uwagi o tym, co jest co i chwyciwszy bambusowy kij alpejski, który kiedyś należał do Dugalda MacPhaila, ruszył na umówione spotkanie z Widżają i doktorem Robertem. Odległość od bungalowu doktora Roberta do głównego budynku Stacji Doświadczalnej, drogą na skróty, to tylko niecałe ćwierć mili. Był jednak nieznośny upał, a także dwa ciągi schodów do pokonania po drodze. Nie lada wyprawa dla rekonwalescenta z prawą nogą w łupkach.

Powoli, boleśnie, powędrował krętą ścieżką, wspinając się po schodach. Zatrzymał się po przejściu ostatnich stopni, żeby złapać oddech i wytrzeć pot z czoła, potem ruszył w kierunku tablicy z napisem LABORATORIUM, trzymając się wąskiego paska cienia rzucanego przez mur.

Drzwi pod tablicą były uchylone, otworzył je pchnięciem i wszedł do długiej, wysoko sklepionej hali. Jak wszędzie, były tam zlewy i stoły robocze, oszklone szafki pełne butelek i sprzętu laboratoryjnego, a także, jak zwykle, zapach chemikaliów i myszy w klatkach. W pierwszej chwili Will miał wrażenie, że w hali nie było nikogo. Okazało się jednak, że – prawie niewidoczny za półką z książkami postawioną pod kątem prostym do ściany – siedział przy stole młody Murugan, pochłonięty czytaniem. Will zbliżył się do niego tak cicho, jak tylko potrafił – zawsze uważał zaskakiwanie ludzi za zabawne. Jego zbliżanie się maskował szum wentylatora elektrycznego, tak że Murugan zdał sobie sprawę z obecności Willa dopiero, gdy ten podszedł na dwa metry do wystającej półki. Chłopak drgnął spłoszony, w panicznym pośpiechu wrzucił swoją książkę do skórzanej teczki. Zaraz też sięgnął po inny, mniejszy tom, który leżał otwarty obok niej na stole, przyciągając go tak, że znalazł się w odległości umożliwiającej czytanie. Dopiero wtedy odwrócił twarz w stronę intruza.

– To tylko ja – powiedział Will, uśmiechając się, żeby mu dodać otuchy.

Na twarzy chłopaka gniewny upór ustąpił miejsca wyrazowi ulgi.

– A ja myślałem, że to... – przerwał, nie kończąc zdania.

– Myślałeś, że to ktoś, kto cię zbeszta, bo nie robisz tego, co masz robić, nieprawda?

Murugan wykrzywił twarz w uśmiechu i pokiwał potakująco swoją kędzierzawą głową.

– Gdzie są wszyscy inni? – zapytał Will.

– Wyruszyli w pole – Murugan mówił tonem potępienia. – Przycinają czy zapylają, czy coś tam jeszcze.

– A więc to tak – kiedy nie ma kota, myszy harcują. Cóż to studiowałeś z taką pasją?

Murugan, z obłudną miną niewiniątka, uniósł książkę, której czytanie chciał udawać.

– Jest zatytułowana Wstęp do ekologii – powiedział.

– Rozumiem – powiedział Will. – Ale ja pytałem, co czytałeś naprawdę.

– Ach, to. – Murugan wzruszył ramionami. – Pan by się tym nie zainteresował!

– Interesuje mnie wszystko, co ktoś usiłuje ukryć – zapewnił go Will. – Czy to pornografia?

Muruganowi nagle odeszło prezentowane dotąd aktorstwo. Wyglądał na autentycznie urażonego.

– Za kogo pan mnie ma?

Will już niemal powiedział, że ma go za zwyczajnego chłopaka, ale zreflektował się. Piękny, młody przyjaciel pułkownika Dipy mógłby wziąć „zwyczajnego chłopaka” za obrazę czy insynuację. Skłonił się zatem z udawaną dworskością.

– Proszę o wybaczenie Waszą Wysokość – powiedział, i dodał innym tonem: – Ale jestem nadal zaciekawiony. Czy mogę? – Położył rękę na wypchanej teczce.

Po chwili wahania Murugan odpowiedział z wymuszonym uśmiechem:

– Proszę, śmiało.

– Cóż za tomisko! – Will wyciągnął z teczki księgę wielkiego formatu i położył ją na stole. Przeczytał na głos: – Sears, Roebuck and Company, Katalog Wiosenno-Letni.

– To z ubiegłego roku – wyjaśnił Murugan tonem przeprosin. – Ale nie przypuszczam, żeby od tego czasu wiele się zmieniło.

– Chyba się w tym mylisz – oznajmił Will. – Gdyby co roku nie zmieniano gruntownie mody, nie byłoby powodu, żeby kupować rzeczy nowe, zanim stare zostaną znoszone. Nie rozumiesz podstawowych zasad współczesnego konsumpcjonizmu. – Otworzył katalog na chybił trafił. „Miękkie, koturnowe, ranne pantofle o powiększonej szerokości”. Otworzył w innym miejscu i znalazł opis i obrazek przedstawiający „bladoróżowy biustonosz z dakronu i bawełny Pima”. Przewrócił kartkę, a tam, memento mori, było to, co nabywczym biustonosza będzie nosić za lat dwadzieścia – „regulowany gorset przedni z miską podtrzymującą obwisły brzuch”.

– Nie jest to zbyt zajmujące – powiedział Murugan – może dopiero sam koniec tomu. A ten katalog ma tysiąc trzysta pięćdziesiąt osiem stron – dodał dla uzupełnienia. – Proszę tylko pomyśleć! Tysiąc trzysta pięćdziesiąt osiem!

Will przerzucił następne sto pięćdziesiąt stron.

– Aha, tu coś bardziej do rzeczy – powiedział. – „Nasze słynne rewolwery i pistolety kaliber 22”. – Nieco dalej były łodzie z włókna szklanego i jeszcze silniki do montowania w kadłubie, o zwiększonym ciągu, a wreszcie dwunastokonny silnik zaburtowy za jedne 234,95 dolarów wraz ze zbiornikiem paliwa. Przy nim dopisek: „Nadzwyczaj Wspaniałomyślna Oferta”.

Murugan jednak nie był, jak się okazało, wodniakiem. Wziął katalog i zaczął go niecierpliwie kartkować jeszcze dalej.

– Proszę spojrzeć na ten włoski skuter! – Podczas gdy Will oglądał, on czytał na głos:

– Taki Speedster, o eleganckiej sylwetce, pali tylko 2,1 litra na setkę. Niech pan sobie wyobrazi! – Jego twarz, zwykle nadąsana, promieniowała entuzjazmem. – A nawet ten motocykl, o mocy 14,5 koni, zużywa 3,9 litra na 100 kilometrów. A ma gwarantowaną prędkość do 120 kilometrów na godzinę! GWARANTOWANĄ!

– Nadzwyczajne! – powiedział Will. Zaraz też zapytał z zaciekawieniem: – Czy ktoś przysłał ci tę wspaniałą lekturę z Ameryki?

Murugan potrząsnął głową przecząco.

– Dostałem ją od pułkownika Dipy.

– Od pułkownika Dipy? – Co za dziwny prezent od Hadriana dla Antinousa! Popatrzył jeszcze raz na zdjęcie motocykla i z powrotem na rozpromienioną twarz Murugana. Zaświtało mu – nagle dojrzał ukryty cel zabiegów pułkownika. „Wąż mnie zwiódł i zjadłam”. Drzewo w rajskim ogrodzie nazywa się Drzewo Towarów Konsumpcyjnych, a dla mieszkańców każdego z upośledzonych w rozwoju Rajów smak najmniejszego z jego owoców, a nawet sam widok jego tysiąc trzystu pięćdziesięciu ośmiu liści ma moc uświadomienia im wstydliwego faktu, że w sensie wyrobów przemysłowych są kompletnie goli. A przyszłemu Radży Pali dawano szansę uświadomienia sobie, że nie jest niczym więcej jak nienawykłym do noszenia spodni władcą szczepu dzikusów.

– Powinieneś – powiedział Will na głos – sprowadzić milion tych katalogów i rozdać – oczywiście gratis, tak jak środki antykoncepcyjne – wśród swoich poddanych.

– W jakim celu?

– By zaostrzyć im apetyt na posiadanie. Zaczną się wtedy domagać Postępu, a więc szybów naftowych, uzbrojenia, Joego Aldehyda, radzieckich techników.

Murugan zmarszczył brwi i potrząsnął głową.

– To nic nie da.

– Myślisz, że ich nie skusi? Nawet Speedstery o eleganckiej sylwetce i bladoróżowe biustonosze? Ależ to nie do wiary!

– Może i nie do wiary – powiedział gorzko Murugan – ale to fakt. Oni są po prostu niezainteresowani.

– Nawet ci młodzi?

– Powiedziałbym, że szczególnie ci młodzi.

Will Farnaby nadstawił uszu. Brak zainteresowania w tym przypadku był niezwykle interesujący.

– Czy potrafisz zgadnąć dlaczego? – zapytał.

– Nie muszę zgadywać – odparł chłopak. – Wiem. – Sztucznie jak aktor, jakby nagle postanowił parodiować swoją matkę, zaczął mówić, absurdalnie nie pasującym do jego wieku i wyglądu, tonem świętego oburzenia. – Zacznijmy od tego, że są zdecydowanie zbyt zajęci... – Tu się zawahał, a następnie wyświstał to wstrętne słowo z akcentowaną odrazą: – Seksem.

– Ależ seksem zajmują się wszyscy. Co ich nie powstrzymuje przed uganianiem się za skuterami o eleganckiej linii.

– W tym kraju seks jest czymś innym – upierał się Murugan.

– Czy z powodu jogi miłości? – zapytał Will, pamiętając pełną zachwytu twarz małej pielęgniarki.

Chłopak pokiwał twierdząco głową.

– Mają coś, co każe im myśleć, że są zupełnie szczęśliwi i nie potrzebują nic więcej.

– Ależ to prawdziwe błogosławieństwo!

– Nie ma w tym nic błogosławionego – odciął się Murugan. – Tylko coś głupiego i odrażającego. Żadnego postępu, jedynie seks, seks i seks. No i oczywiście ten potworny narkotyk, który się im daje.

– Narkotyk? – powtórzył Will ze zdziwieniem. Narkotyk w kraju, o którym Susila mówiła, że uzależnionych nie ma wcale? – Co za narkotyk?

– Robiony z muchomorów. Mu-cho-mo-rów! – mówił głosem, który był komiczną karykaturą głosu Rani w wydaniu głęboko dramatycznym, tonu urażonej duchowości.

– Czy to te piękne, czerwone muchomory, na których kiedyś siadywały krasnoludki?

– Nie, te są żółte. Ludzie kiedyś zbierali je w górach. A dzisiaj są hodowane na specjalnym podłożu dla grzybów w Wysokogórskiej Stacji Doświadczalnej. Uprawa narkotyku metodą naukową, czyż to nie piękne?

Słychać było trzaśnięcie drzwiami, a potem głosy i zbliżające się kroki w korytarzu. Murugan, nagle pozbywając się oburzonego tonu Rani, stał się na powrót wrażliwym na głos sumienia uczniem, starającym się gorączkowo zataić swoje wykroczenia. W mgnieniu oka miejsce katalogu Searsa i Roebucka zajął Wstęp do Ekologii, a podejrzanie wyglądająca teczka wylądowała pod stołem. W chwilę potem do hali wielkimi krokami wmaszerował Widżaja, rozebrany do pasa i połyskujący jak natłuszczony brąz od potu pracy fizycznej w południowym słońcu. Za nim wszedł doktor Robert. Murugan podniósł wzrok znad swojej książki, jak przykładny student, któremu banalni intruzi ze świata zewnętrznego zakłócają poważne studia. Rozbawiony tym Will bez zwłoki podjął ochoczo rolę, jaką ta sytuacja wyznaczała jemu.

– To ja dotarłem tu za wcześnie – skwitował przeprosiny Widżaji za ich spóźnienie. – W wyniku czego tu obecny nasz młody przyjaciel nie mógł dokończyć odrabiania swoich lekcji. Rozmawialiśmy bez przerwy.

– A o czym? – zapytał doktor Robert.

– O wszystkim. O gruszkach i pietruszkach, skuterach, obwisłych brzuchach. A kiedy weszliście, właśnie rozmawialiśmy o muchomorach. Murugan mówił mi o grzybach używanych tu do wyrobu narkotyku.

– Co nam mówi sama nazwa? – powiedział ze śmiechem doktor Robert. – Praktycznie wszystko. Ponieważ Murugan miał nieszczęście wychować się w Europie, nazywa to narkotykiem i traktuje z dezaprobatą, jaką to brudne słowo wywołuje przez zwykły odruch warunkowy. My, wręcz odwrotnie, nadajemy tej substancji nazwy miłe, jak lek moksza, objawiacz rzeczywistości, pigułka prawdy i piękna. A z doświadczenia wiemy, że te dobre imiona są zasłużone. Natomiast tu obecny nasz młody przyjaciel nie posiadł znajomości tego środka z pierwszej ręki i nie daje sobie nawet wytłumaczyć, że warto spróbować. Dla niego to narkotyk, a narkotyk to coś, na co z definicji nigdy nie pozwoli sobie żadna uczciwa osoba.

– Co Jego Wysokość powie na to? – zapytał Will.

Murugan potrząsnął głową przecząco.

– Daje to tylko stek złudzeń, to wszystko – wymamrotał. – Dlaczego ja miałbym porzucać moją własną drogę, żeby dawać się ogłupiać?

– Słusznie, dlaczego? – odpalił Widżaja z dobroduszną ironią. – Zwłaszcza że w swoim normalnym stanie ty, jako jedyny z całej ludzkiej rasy, nigdy nie dajesz się ogłupiać i nigdy nie masz złudzeń w żadnej sprawie!

Murugan zaprotestował.

– Tego nigdy nie powiedziałem. Chciałem tylko dać do zrozumienia, że nie życzę sobie żadnego waszego sfałszowanego samadhi.

– Skąd wiesz, że jest sfałszowane? – padło pytanie doktora Roberta.

– Bo to prawdziwe przychodzi do ludzi tylko po latach i latach medytacji i tapas oraz tego... sami wiecie – niezadawania się z kobietami.

– Murugan jest purytaninem – wyjaśnił Willowi Widżaja. – Jest oburzony faktem, że mając we krwi czterysta miligramów leku moksza, nawet początkujący, tak, nawet chłopcy i dziewczęta kochający się fizycznie, mogą doznać przebłysku takiego świata, jaki objawia się komuś, kto został wyzwolony z pęt własnego ja.

– Ale to nie jest autentyczne – upierał się Murugan.

– Nieautentyczne?! – powtórzył doktor Robert. – Równie dobrze mógłbyś powiedzieć, że doświadczanie tego, że się dobrze czujesz, nie jest autentyczne.

– To oczywiste – zaprotestował Will. – Doświadczenie może dziać się naprawdę w odniesieniu do czegoś, co zachodzi w twojej czaszce, ale być całkowicie nieistotne dla czegokolwiek na zewnątrz.

– Naturalnie – zgodził się doktor Robert.

– Czy wiecie, co się dzieje wewnątrz waszych czaszek po wzięciu dawki tych grzybów?

– Trochę nam wiadomo.

– W dodatku ciągle staramy się dowiedzieć więcej – dodał Widżaja.

– Na przykład – mówił dalej doktor Robert – odkryliśmy, że ludzie, u których badanie encefalograficzne nie wykazuje fali alfa w czynności mózgu, kiedy są zrelaksowani, będą prawdopodobnie reagowali słabo na lek moksza. Wniosek z tego, że dla około piętnastu procent ludności będzie trzeba znaleźć inne sposoby wyzwalania się.

– Jeszcze jedno, co dopiero teraz zaczynamy rozumieć – powiedział Widżaja – to korelat neurologiczny takich doświadczeń. Co się dzieje w mózgu, kiedy masz wizję? I co się dzieje, kiedy przechodzisz od stanu przedmistycznego do prawdziwie mistycznego stanu swego umysłu?

– Czy wy to wiecie?

– „Wiedzieć” to wielkie słowo. Powiedzmy, że czujemy się na siłach robić pewne wiarygodne domysły. Aniołowie i Nowe Jerozolimy, i Madonny, i Przyszli Buddowie – wszyscy oni są związani z pewnym rodzajem nietypowej stymulacji obszarów pól pierwotnych mózgu, na przykład kory wzrokowej. Nie wykryliśmy jeszcze, w jaki sposób lek moksza wytwarza tę nietypową stymulację. Najważniejsze jest jednak, że ją wytwarza, w ten czy inny sposób. Oraz że, tak czy inaczej, działa też w nietypowy sposób na nieme obszary mózgu, obszary niewiązane z określonymi funkcjami postrzegania, ruchu czy czucia.

– A jaka jest odpowiedź tych niemych obszarów? – zainteresował się Will.

– Najpierw powiedzmy sobie, jakiej odpowiedzi od nich nie dostajemy. Nie dają odpowiedzi w postaci wizji, wrażeń dźwiękowych ani telepatii, ani jasnowidzenia, ani żadnych innych wyczynów z gatunku parapsychologii. Nic z tych, tak uciesznych, treści przedmistycznych. Ich odpowiedź to doświadczenie mistyczne w najpełniejszym wydaniu. Rozumiesz: Jeden we wszystkim i Wszystko w jednym. Główne doznanie oraz jego następstwa – bezgraniczne współczucie, niezgłębiona tajemnica, sens.

– Trzeba koniecznie dodać radość – powiedział doktor Robert – nieopisaną radość.

– I cały ten bal odbywa się wewnątrz twojej czaszki – zauważył Will. – Najzupełniej prywatnie. Bez żadnego odniesienia do faktów zewnętrznych, za wyjątkiem muchomora.

– Nieautentyczne – wtrącił się Murugan. – To właśnie jest dokładnie to, co chciałem powiedzieć.

– Ty zakładasz – zaczął tłumaczyć doktor Robert – że mózg produkuje świadomość. Moje założenie jest, że on przekazuje świadomość. A moje uzasadnienie nie jest bardziej naciągane od twojego. Jak u licha zespół zdarzeń należących do jednego porządku może być doświadczany jako zespół zdarzeń należący do innego i nieporównywalnego porządku? Nikt nie ma bladego pojęcia jak. Wszystko, co da się z tym zrobić, to przyjąć fakty i pichcić hipotezy. Przy czym jedna hipoteza jest, patrząc na to filozoficznie, równie dobra jak inna. Ty mówisz, że lek moksza działa na nieme obszary mózgu jakoś tak, że wytwarzają one zespół zdarzeń subiektywnych, nazywany przez ludzi „doświadczeniem mistycznym”. Ja mówię, że lek ten działa na nieme obszary mózgu, otwierając jakiś rodzaj neurofizjologicznej śluzy i pozwalając w ten sposób wielkim objętościom umysłu przez duże „U” przelać się do twojego umysłu przez małe „u”. Ty nie możesz wykazać prawdziwości swojej hipotezy, a ja nie mogę wykazać prawdziwości mojej. Ale czy w praktyce coś by się zmieniło, gdybyś mógł mi wykazać, że się mylę?

– Jestem zdania, że to stanowiłoby całą wielką różnicę – powiedział Will.

– Czy pan lubi muzykę? – zapytał doktor Robert.

– Bardziej niż większość innych rzeczy.

– A czy wolno mi spytać, do czego nawiązuje kwintet g-moll Mozarta? Czy nawiązuje do Allacha? Albo do Tao? A może do drugiej osoby Trójcy Świętej? Albo do Atmana-Brahmana?

Will roześmiał się.

– Miejmy nadzieję, że nie.

– Ale nie jest tak, że z tego powodu słuchanie kwintetu g-moll daje mniejsze zadowolenie. A więc tak samo dzieje się z doświadczeniem tego rodzaju, jakiego dostarcza lek moksza lub jakie jest osiągane przez modlitwę, przez poszczenie i treningi sfery duchowej. Nawet jeśli nie nawiązuje ono do niczego poza nim samym, to ciągle pozostaje tym najważniejszym, co ci się kiedykolwiek zdarzyło. Jak muzyka, tylko wielokrotnie więcej znaczące. A daj temu doświadczeniu szansę, bądź gotowy utrzymać się przy nim, to wyniki będą nieporównywalnie bardziej uzdrawiające i transformujące. Niech będzie zatem, że to wszystko dzieje się tylko wewnątrz czyjejś głowy. Niech będzie, że to ściśle prywatne i nie istnieje żadna wiedza łącząca to z czymś więcej niż twoją własną fizjologią. Czy to ważne? Ważny jest fakt, że to doznanie może otworzyć komuś oczy, dać mu natchnienie i gruntownie zmienić jego życie. – Zapadło, długo się ciągnące, milczenie. – Pozwól, że ci coś powiem – podjął doktor, zwracając się do Murugana. – Coś, czego nie miałem zamiaru mówić nikomu. Teraz jednak czuję, że być może mam obowiązek, obowiązek wobec tronu, obowiązek wobec Pali i wszystkich ludzi na niej – zobowiązanie do opowiedzenia ci o tym bardzo prywatnym doświadczeniu. Być może pomogę ci zrozumieć nieco lepiej swój kraj i to, co się w nim dzieje. – Przerwał na chwilę, potem cichym i rzeczowym głosem powiedział: – Przyjmuję, że znasz moją żonę.

Ciągle z twarzą odwróconą w inna stronę, Murugan przytaknął.

– Tak się zmartwiłem, kiedy się dowiedziałem, że jest tak bardzo chora – wymamrotał.

– Teraz to już kwestia paru dni – powiedział doktor Robert. – Czterech, najwyżej pięciu. Jest ciągle w pełni przytomna i świadoma tego, co się z nią dzieje. Wczoraj zapytała, czy moglibyśmy wziąć razem lek moksza. Braliśmy go razem – dodał – raz lub dwa razy w roku przez co najmniej trzydzieści siedem ostatnich lat – od kiedy postanowiliśmy się pobrać. A teraz, raz jeszcze, ostatni, ostatni raz. Wiązało się to z ryzykiem ze względu na uszkodzoną wątrobę. Ryzyko warte podjęcia – tak zdecydowaliśmy. I mieliśmy rację, wszystko się udało. Lek moksza, czyli narkotyk – jak wolisz go nazywać – nie wywołał u niej żadnych zaburzeń. To, czego doznała, było przemianą myślenia.

Doktor zamilkł, a do Willa nagle zaczęły docierać piski i drapanie szczurów w klatkach, a przez otwarte okno zgiełk tropikalnej przyrody i odległe wołanie gadającego ptaka.

– Tu i teraz, chłopcy. Tu i teraz...

– Jesteś jak ten gwarek – powiedział doktor na koniec. – Wyuczony powtarzania słów, których nie rozumiesz, albo wypowiadasz, nie wiedząc po co. „To nie jest autentyczne. To nieautentyczne”. Gdybyś spróbował tego, przez co Lakszmi i ja przeszliśmy wczoraj, zmieniłbyś zdanie. Wiedziałbyś, że to znacznie bardziej rzeczywiste niż to, co nazywasz rzeczywistością. Bardziej realne niż to, co myślisz albo czujesz w tej chwili. Bardziej realne niż świat, który masz przed oczami. Ale ciebie nauczono mówić „nieautentyczne”. Nieautentyczne, nieautentyczne. – Doktor Robert położył ojcowskim gestem rękę na barku chłopaka. – Powiedziano ci, że jesteśmy tylko paczką pozwalających sobie na wszystko ćpunów, pławiących się w złudzeniach i w fałszywych samadhi. Posłuchaj mnie, Murugan, zapomnij o wszystkich tych złych słowach, które w ciebie wpompowano. Zapomnij przynajmniej do czasu, kiedy sam przeprowadzisz jedno, tylko jedno doświadczenie. Przyjmij czterysta miligramów leku moksza i zobacz sam, jak on działa, co może ci powiedzieć o twoim własnym charakterze, o tym dziwnym świecie, w którym próbujesz żyć, uczyć się, cierpieć, a na koniec umrzeć. Tak, nawet ty będziesz musiał pewnego dnia umrzeć – może za pięćdziesiąt lat, a może już jutro, kto wie? Ale to na pewno się zdarzy i jest głupcem, kto nie przygotowuje się do tego. – Odwrócił się do Willa. – Czy zechciałbyś dołączyć do nas, kiedy będziemy brać prysznic i wskakiwać w jakieś ubrania?

Nie czekając na odpowiedź, wyszedł przez drzwi prowadzące do centralnego korytarza długiego budynku. Will chwycił swoją bambusową laskę i także wyszedł z hali, z Widżają u boku.

– Myślisz, że to zrobiło na Muruganie jakieś wrażenie? – zapytał Widżaję, gdy tylko drzwi zamknęły się za nimi.

– Wątpię – Widżaja wzruszył ramionami.

– Z powodu matki – powiedział Will – i swojej własnej pasji do silników spalinowych jest zapewne głuchy na wszystko, co mu powiecie. Powinieneś był słyszeć go rozprawiającego o skuterach!

– Słyszymy go często – powiedział doktor Robert, który przystanął przed niebieskimi drzwiami i czekał, żeby dołączyli. – Kiedy osiągnie pełnoletność, skutery staną się poważnym zagadnieniem polityki.

Widżaja roześmiał się.

– Skuterować albo nie skuterować, oto jest pytanie.

– Zauważmy, że nie jest to pytanie wyłącznie dla Pali – dodał doktor Robert. – Na to pytanie musi odpowiedzieć tak lub nie każdy słabo rozwinięty kraj.

– A odpowiedź jest zawsze ta sama – powiedział Will. – Gdziekolwiek byłem, a byłem prawie wszędzie, wybierano z przekonaniem „skuterować”. Wszyscy to samo.

– Bez wyjątku – zgodził się Widżaja. – Skuterować dla samego skuterwowania, i niech diabli porwą troskę o spełnienie, samowiedzę i wyzwolenie. Że nie wspomnę o zwyczajnym zdrowiu i szczęściu.

– Natomiast my – powiedział doktor Robert – zawsze wybieramy przystosowanie naszej gospodarki i technologii do istot ludzkich, a nie naszych istot ludzkich do czyjejś gospodarki i technologii. Importujemy to, czego nie możemy zrobić, ale wytwarzamy i importujemy tylko to, na co możemy sobie pozwolić. A to, na co nas stać, jest ograniczone nie tylko przez dopływ funtów, dolarów i marek do naszej kasy, ale także i w pierwszym rzędzie, w pierwszym rzędzie – powtórzył z naciskiem – przez to, że chcemy być szczęśliwi i mamy ambicję osiągnięcia pełni człowieczeństwa. Skutery, jak zostało postanowione po starannym zbadaniu sprawy, zaliczają się do towarów – bardzo licznych towarów – na które nas po prostu nie stać. Tego biedny Murugan będzie się musiał dowiedzieć w sposób trudny, ponieważ, jak widać, nie nauczył się tego i nie ma ochoty się nauczyć w sposób łatwy.

– Jaki to jest ten łatwy sposób?

– Przez edukację i dalsze wyjawianie rzeczywistości. Murugan nie miał jednego ani drugiego. Albo raczej otrzymał ich przeciwieństwa. Miał w Europie chybioną edukację: szwajcarską guwernantkę, angielskich nauczycieli, amerykańskie filmy i reklamy towarów zewsząd. Jego rzeczywistość była zaciemniona przez ten rodzaj duchowości, jaki reprezentowała jego matka. Dlatego trudno mu się dziwić, że tęskni za skuterami.

– Ale jego poddani, jak się domyślam, nie tęsknią.

– A dlaczego mieliby tęsknić? Od niemowlęctwa uczy się ich czujności na obecność świata i korzystania z wiedzy o nim. Ponadto pokazuje im się świat, ich samych i innych ludzi, kiedy są oświecani i przekształcani przez wyjawianie rzeczywistości. Co, oczywiście, stanowi dla nich bodziec do bardziej intensywnego zapoznawania się ze światem i korzystania z niego z lepszym rozumieniem, tak że rzeczy najzwyklejsze, wydarzenia najbardziej banalne widziane są jako klejnoty albo cuda. Klejnoty albo cuda – powtórzył z naciskiem. – Więc dlaczego mielibyśmy uciekać się do skuterów albo whisky, albo telewizji, albo Billy’ego Grahama, czy którejś jeszcze z waszych rozrywek, czy też waszych sposobów wypełniania pustki.

– „Nie wystarczy nic, chyba że coś, co byłoby wszystkim” – zacytował Will. – Teraz rozumiem, co Radża Stary miał na myśli. Nie możesz być dobrym ekonomistą, chyba że jesteś jednocześnie dobrym psychologiem. Albo dobrym inżynierem, nie będąc metafizykiem właściwego rodzaju.

– Nie zapominajmy o wszystkich innych naukach – powiedział doktor Robert. – Farmakologia, socjologia, fizjologia, żeby nie pominąć autologii, neuroteologii, metachemii, miko-mistycyzmu i wiedzy ostatecznej – dorzucił, patrząc w przestrzeń tak, jakby był sam ze swymi myślami o Lakszmi w szpitalu – tej nauki, z której wszyscy, prędzej czy później, będziemy mieli egzamin – tanatologii. – Umilkł, żeby po chwili podjąć innym tonem: – No dobrze, chodźmy teraz się umyć. – Otworzył niebieskie drzwi i wszedł pierwszy do pomieszczenia szatni, z rzędami natrysków i umywalek wzdłuż jednej, a szafek ubraniowych i wiszących półek na przeciwległej ścianie.

Will rozsiadł się i prowadził dalej konwersację, gdy jego towarzysze byli zajęci namydlaniem się przy umywalkach.

– Czy byłoby dopuszczalne – zapytał – wypróbowanie pigułki prawda-i-piękno przez obcokrajowca o niewłaściwym przygotowaniu edukacyjnym?

W odpowiedzi otrzymał inne pytanie:

– A czy twoja wątroba jest w porządku? – zapytał doktor Robert.

– W najlepszym porządku.

– W dodatku wydaje mi się, że jesteś co najwyżej lekkim schizofrenikiem. Dlatego nie widzę przeciwwskazań.

– Wolno mi, zatem, przeprowadzić takie doświadczenie?

– Kiedykolwiek zechcesz.

Wszedł do najbliższej kabiny i uruchomił natrysk. Widżaja zrobił to samo.

– Czy wy nie jesteście od pracy intelektualnej? – zapytał Will, kiedy dwaj mężczyźni pojawili się znowu i zaczęli się wycierać.

– Wykonujemy pracę umysłową – odpowiedział Widżaja.

– Skąd zatem ta fizyczna, ten ciężki znój?

– Powód jest bardzo prosty: dziś rano miałem trochę wolnego czasu.

– I ja także – dodał doktor Robert.

– I dlatego ruszyliście w pola naśladować Tołstoja.

Widżaja roześmiał się.

– Chyba wyobrażasz sobie, że zrobiliśmy to z powodów etycznych.

– A to nieprawda?

– Z całą pewnością nieprawda. Wykonuję pracę przy pomocy mięśni, ponieważ mam mięśnie. Jeśli nie będę ich używał, stanę się uzależnionym od siedzenia złośliwcem.

– Który nie ma nic pomiędzy korą mózgową a pośladkami – dodał doktor Robert. – Lub raczej ma tam wszystko, lecz w stanie kompletnego nieuświadomienia i toksycznej stagnacji. Wszyscy intelektualiści Zachodu są uzależnionymi-od-siedzenia. To z tego powodu większość was ma tak odrażająco niezdrowy wygląd. Niegdyś każdy musiał przynajmniej wiele chodzić – czy to książę, czy lichwiarz, czy nawet metafizyk. A kiedy ich nogi nie były w użyciu, to podskakiwali sobie na koniach. Tymczasem dzisiaj, czy to rekin finansowy, czy jego maszynistka, czy jesteś pozytywistą logicznym, czy tylko myślącym pozytywnie, wszyscy spędzacie dziewięć dziesiątych czasu na piankowych poduszkach. Gąbkowate siedzenia pod gąbkowate tyłki – w domu, w biurze, w samochodach i w barach, w samolotach, pociągach i autobusach. Żadnego ruchu dla nóg, żadnej walki z odległością czy z siłą ciężkości – ciągle windy i samoloty, i samochody, wszędzie piankowa poduszka i wieczna nieuchronność pozycji siedzącej. Te siły życiowe, które niegdyś znajdowały ujście przez mięśnie prążkowane, są kierowane z powrotem na trzewia i układ nerwowy i niszczą je z wolna.

– A więc wasze kopanie i przekopywanie jest pewną formą terapii?

– Zapobieganiem – żeby terapia nie była potrzebna. Nawet profesor, nawet ważny urzędnik państwowy na Pali znajduje na ogół dwie godziny na kopanie i przekopywanie.

– Jako część jego obowiązków?

– I jako część jego przyjemności.

Will skrzywił się.

– To nie byłaby część moich przyjemności.

– To dlatego, że nikt cię nie nauczył prawidłowo używać własnego zespołu umysł-ciało – wyjaśnił Widżaja. – Gdyby ci pokazano, jak robić coś z minimalnym napięciem i maksymalną samoświadomością, pokochałbyś nawet ciężki znój.

– Rozumiem, że wszystkie wasze dzieci otrzymują szkolenie tego rodzaju.

– Z chwilą gdy po raz pierwszy zaczynają same coś robić. Na przykład: jak jest najlepiej ustawiać się i zachowywać, kiedy zapinasz guziki, które masz na swoim ubraniu? – Dla poparcia swoich słów czynem, Widżaja zaczął zapinać guziki koszuli, którą właśnie nakładał. – Odpowiadamy na to pytanie dosłownie, ustawiając ich głowy i ciała w położeniu, które jest fizjologicznie najlepsze. Jednocześnie zachęcamy je, żeby zapamiętały, jakie to uczucie znajdować sobie najlepszą fizjologicznie pozycję, żeby zdawały sobie sprawę, z jakich czynności składa się proces zapinania guzików, w sensie dotknięć, chwytów i bodźców mięśniowych. Zanim dorosną do lat czternastu, będą już nauczone, jak dostać najwięcej i najlepiej – obiektywnie i subiektywnie – z każdego działania, jakie podejmują. Właśnie wtedy zaczynamy wdrażać je do pracy. Codziennie dziewięćdziesiąt minut jakiejś manualnej roboty.

– Cofamy się do starych, dobrych czasów pracy fizycznej dzieci!

– Czy raczej idziemy naprzód – bronił się doktor Robert – zostawiając za sobą tę nową, niedobrą modę na bezczynność dzieci. Wy nie pozwalacie pracować waszym nastolatkom, wobec tego gromadzący się w nich nadmiar pary znajduje upust w przestępczości, czy też jest dławiony tak długo, aż będą gotowi zostać udomowieni jako uzależnieni-od-siedzenia. A teraz – dodał – czas ruszać. Ja poprowadzę.

Kiedy weszli do laboratorium, Murugan zapinał ponownie swoją teczkę, nie zważając na wścibskie spojrzenia. Wsadził pod pachę tysiąc trzysta pięćdziesiąt osiem stron swego Najnowszego Testamentu, powiedział: „Jestem gotowy” i wyszedł za nimi na słońce. Po kilku minutach siedzieli już wszyscy czterej stłoczeni w starym jeepie, który toczył się drogą prowadzącą obok wybiegu białego byka, obok stawu z lotosami, obok wielkiego, kamiennego Buddy, żeby wreszcie wydostać się przez bramę Stacji Doświadczalnej na drogę główną.

– Przykro mi, że nie możemy służyć wygodniejszym środkiem transportu – skwitował Widżaja podskoki i klekot ich pojazdu na wybojach.

Will klepnął ręką kolano Murugana.

– Oto człowiek, którego masz przepraszać – powiedział. – To on wzdycha do jaguarów i thunderbirdów.

– Boję się, że ten rodzaj tęsknot – odezwał się siedzący z tyłu doktor Robert – będzie musiał pozostać niezaspokojony.

Murugan powstrzymał się od komentarzy, ale uśmiechnął się wzgardliwym uśmiechem kogoś, kto wie lepiej.

– Nie wolno nam importować zabawek – ciągnął dalej doktor. – Tylko coś niezbędnego.

– To znaczy co?

– Za chwilę będzie widać. – Jechali po łuku drogi, a w dole pod nimi widać było kryte strzechą zabudowania i ocienione drzewami ogrody sporej wielkości wioski. Widżaja zjechał na pobocze i wyłączył silnik. – Popatrz teraz na Nowe Rothamsted – powiedział. – Inaczej Madalię. Ryż, warzywa, owoce, drób. Na dodatek dwa warsztaty wyrobu ceramiki i fabryka mebli. Stąd te wszystkie druty. – Skinął ręką w kierunku długiego rzędu słupów, wspinającego się w górę po pociętym w tarasy stoku za wioską, niknącego za pierwszym grzbietem, żeby pojawić się znowu i pomaszerować z dna następnej doliny w kierunku widocznego dalej zielonego pasa dżungli i tonących w chmurach szczytów. – Oto jeden z importów niezbędnych – urządzenia elektryczne. A kiedy już zaprzęgniesz do pracy swoje wodospady i rozciągniesz linie przesyłowe, masz coś jeszcze jako następny priorytet? – Jego palec wskazywał betonowy budyneczek bez okien, wystający dziwacznie spomiędzy drewnianych domów przy wjeździe do wioski od góry.

– Cóż to takiego? – spytał Will. – Jakiś piec elektryczny?

– Nie, nasze piece do wypalania ceramiki są poza grzbietem górskim, na drugim końcu wioski. To jest komunalna chłodnia.

– Dawniej traciliśmy połowę wszystkiego, co się psuje – wyjaśniał doktor Robert. – Teraz naprawdę nic się nie marnuje. Wszystko, co wyhodujemy, jest dla nas, a nie dla bakterii z otoczenia.

– Więc macie teraz dość żywności?

– Więcej niż dość. Jemy lepiej niż jakikolwiek kraj w Azji, a nadwyżki eksportujemy. Lenin mawiał, że elektryczność plus socjalizm równa się komunizm. My wolimy inne równanie. Elektryczność minus ciężki przemysł plus kontrola urodzin równa się demokracja i obfitość. Elektryczność plus ciężki przemysł minus kontrola urodzin równa się nędza, totalitaryzm i wojna.

– A przy okazji – zapytał Will – kto jest właścicielem tego wszystkiego? Czy jesteście kapitalistami, czy socjalistami z państwem jako właścicielem?

– Ani jedno, ani drugie. W pierwszym rzędzie współdziałamy. Rolnictwo palaskie zawsze zasadzało się na przygotowaniu tarasów i nawadnianiu. Zarówno tarasowanie, jak nawadnianie wymagają pracy zbiorowej i przyjaznego dogadywania się. Uprawa ryżu w terenie górskim nie daje szans na ostre współzawodnictwo. Nasi ludzie z łatwością przeszli od pomagania sobie nawzajem w wiejskiej społeczności do zorganizowanych rozwiązań spółdzielczych w kupowaniu, sprzedawaniu, podziale zysków i finansach.

– Łącznie ze spółdzielczym finansowaniem?

Doktor Robert przytaknął.

– Ani jednego z tych lichwiarzy-krwiopijców, jakich pełne są całe wiejskie Indie. I żadnych banków komercyjnych w waszym zachodnim stylu. Nasz system brania i udzielania pożyczek jest wzorowany na związkach kredytowych zakładanych ponad sto lat temu w Niemczech przez Wilhelma Raiffeisena. Doktor Andrew namówił Radżę do zaproszenia jednego z młodych ludzi od Raiffeisena, żeby tu przybył i założył bankowość spółdzielczą. Działa doskonale do dziś.

– A czego używacie jako pieniędzy?

Doktor Robert zagłębił dłoń w kieszeni spodni i wyciągnął garść srebrnych, złotych i miedzianych monet.

– Pala jest producentem niewielkich ilości złota – wyjaśnił. – Wydobywamy go tyle, żeby nasze papiery miały solidne oparcie w metalu. Złoto uzupełnia także nasz eksport. Jesteśmy w stanie płacić żywą gotówką za drogie urządzenia, jak tamte linie przesyłowe i generatory na ich odległym końcu.

– Wydaje się, że rozwiązaliście z wielkim powodzeniem wszystkie wasze problemy gospodarcze!

– Nie było to wcale trudne. Zacznę od tego, że nigdy nie pozwoliliśmy sobie naprodukować więcej dzieci, niż mogliśmy wyżywić, ubrać, zakwaterować i wykształcić do poziomu bliskiego pełnego człowieczeństwa. Nie mając przeludnienia, mamy dostatek. Ale mimo dostatku potrafiliśmy nie ulec pokusie, przed którą nie obronił się Zachód – pokusie nadmiernego spożycia. Nie fundujemy sobie zawałów serca, pożerając sześć razy więcej niż trzeba tłuszczów nasyconych. Nie hipnotyzujemy się przekonaniem, że dwa telewizory dadzą nam dwa razy więcej szczęścia niż jeden. A na koniec nie wydajemy czwartej części naszego produktu krajowego brutto na przygotowania do trzeciej wojny światowej czy choćby na młodszego braciszka wojny światowej, wojny lokalnej numer 3233. Zbrojenia, powszechne zadłużenie i zaplanowane wychodzenie wszystkiego z mody – oto trzy filary prosperity Zachodu. Gdyby zabroniono wojen, marnotrawstwa i pożyczania pieniędzy na procent, wasz świat by się zawalił. A tak wy cieszycie się nadmiernym spożyciem, a reszta świata tonie coraz głębiej w chronicznej nędzy. Niewiedza, militaryzm i nadmierne rozmnażanie – to trzy nieszczęścia, a największe z nich to rozmnażanie. Żadnej nadziei, żadnej najmniejszej możliwości rozwiązania problemów gospodarczych, jeśli nie zapanuje się nad tym żywiołem. Dobrobyt kurczy się tak szybko, jak szybko eksploduje zaludnienie. – Zaczął kreślić w powietrzu wyprostowanym palcem wskazującym jakąś opadającą krzywą. – A gdy dobrobyt maleje, rośnie niezadowolenie i skłonność do buntu – palec wskazujący przesunął się w górę – oraz do bezwzględności politycznej i monopartyjnych rządów, nacjonalizmu i wojowniczości. Jeszcze pięć czy dziesięć lat nieograniczonego rozmnażania się i cały świat, od Chin do Peru poprzez Afrykę i Bliski Wschód, będzie się roił od Wielkich Przywódców twardo ograniczających wszystkie wolności, uzbrojonych po zęby przez Rosję lub Amerykę, lub – jeszcze lepiej – przez jedną i drugą jednocześnie, wymachujących sztandarami i krzykliwie domagających się lebensraumu[50].

– A co z Palą? – zapytał Will. – Czy czeka was błogosławieństwo posiadania Wielkiego Przywódcy w ciągu, powiedzmy, dziesięciu lat?

– Nie, jeśli tylko będziemy tu mieli coś do gadania – odpowiedział doktor Robert. – Zawsze robiliśmy wszystko, co się dało, żeby utrudnić pojawienie się Wielkiego Przywódcy.

Will kątem oka widział nadętą twarz Murugana, pełną odrazy i pogardy. Antinous wyraźnie widział siebie oczami wyobraźni w roli bohaterów Carlyle’a[51]. Will zwrócił się ponownie do doktora Roberta:

– Chętnie się dowiem, jak to robicie.

– Po pierwsze, nie prowadzimy wojen ani przygotowań do wojny. W następstwie tego nie potrzeba nam ani poboru, ani militarnych hierarchii, ani zcentralizowanego dowództwa. Dalej pomaga nasz system gospodarczy: nie pozwala on nikomu stać się bogatszym niż cztery czy pięć razy średnia krajowa. To oznacza, że nie występuje u nas gatunek wielkich przemysłowców czy wszechwładnych finansistów. A co jeszcze piękniejsze, nie mamy także żądnych władzy polityków lub biurokratów. Pala jest federacją jednostek samorządowych, jednostek geograficznych, jednostek zawodowych, jednostek gospodarczych – co daje szerokie pole do popisu dla inicjatyw na małą skalę i dla demokratycznych przywódców. Nie daje natomiast szans pojawienia się dyktatora na czele scentralizowanego aparatu władzy. I jeszcze jedno: nie mamy zorganizowanego kościoła, a nasza religia kładzie nacisk na bezpośrednie doświadczenie, odrzuca zaś wiarę w niesprawdzalne dogmaty wraz z emocjami, jakie te dogmaty inspirują. To chroni nas przed plagami: z jednej strony papizmu, a z drugiej – fundamentalistycznej religijnej odnowy. U nas równocześnie z doświadczeniem transcendentalnym kultywuje się sceptycyzm. Dzieci zachęcamy do nie traktowania zbyt serio słów, które słyszą. Nauka analizowania słowa mówionego i pisanego jest integralną częścią programu szkolnego. W wyniku tego jakiś elokwentny podżegacz, jak Hitler czy nasz sąsiad przez cieśninę, pułkownik Dipa, na Pali po prostu nie ma szans.

Tego dla Murugana było już za wiele. Nie mogąc dalej siedzieć cicho, wybuchnął:

– Ależ weźcie pod uwagę, jakie zasoby energii wyzwala w swoich ludziach pułkownik Dipa. Spójrzcie, jak mu są oddani i jak gotowi do poświęceń. Tu u nas nie zdarza się nic takiego.

– I chwała Bogu – powiedział z przekonaniem doktor Robert.

– Chwała Bogu – zawtórował Widżaja.

– Ależ to są rzeczy dobre – protestował chłopak. – Ja je podziwiam.

– Ja także je podziwiam – rzekł doktor Robert. – Podziwiam je w taki sam sposób, jak podziwiam tajfun. Niestety, dzieje się tak, że ten rodzaj energii, oddania i poświęcenia nie idzie w parze z wolnością, nie mówiąc już o rozsądku i zwykłej ludzkiej uczciwości. A tymczasem to o uczciwość, rozsądek i wolność Pala zabiega nieustannie od czasów twojego imiennika Murugana Reformatora.

Widżaja wyciągnął blaszane pudełko spod siedzenia, uniósł pokrywkę i rozdał wszystkim pierwszą kolejkę kanapek z serem i awokado.

– Będziemy musieli jeść bez zatrzymywania się. – Uruchomił silnik i używając jednej ręki, bo drugą miał zajętą kanapką, wyprowadził ich samochodzik na drogę. – Jutro – powiedział, zwracając się do Willa – pokażę ci obrazki z tej wioski oraz jeszcze bardziej niezwykły obrazek mojej rodziny zajętej jedzeniem lunchu. Dzisiaj mamy w górach umówione spotkanie.

Nie wjeżdżając do wioski, skierował jeepa w boczną drogę, wijącą się stromo w górę pomiędzy tarasami pól ryżowych i warzywnych, poprzeplatanych sadami albo – od czasu do czasu – plantacjami młodych drzew przeznaczonych, jak wyjaśnił doktor Robert, na surowiec dla papierni w Śiwapuram.

– Na ile gazet może sobie Pala pozwolić? – zapytał Will i zdziwił się, że tylko na jedną. – Kto, w takim razie, dzierży monopol? Rząd? Partia rządząca? Wasz tutejszy Joe Aldehyde?

– Monopolu nie ma nikt – zapewnił go doktor Robert. – Mamy za to radę wydawców, reprezentującą pół tuzina różnych partii i grup interesów. Każdej z nich przydziela się miejsce na komentarz i krytykę. Czytelnik ma wygodę porównywania ich argumentów i wyrobienia sobie własnego zdania. Wspominam do dziś szok, jaki przeżyłem kiedyś, czytając po raz pierwszy jedną z waszych wielkonakładowych gazet. Ta nachalność nagłówków, systematyczna jednostronność doniesień i komentarzy, nawoływania i slogany zamiast argumentów. Żadnego poważnego apelowania do rozsądku. Zamiast tego systematycznie podejmowane wysiłki zmierzające do zainstalowania w umysłach wyborców pewnych odruchów warunkowych. A reszta to zbrodnie, rozwody, anegdoty, bzdury i cokolwiek, wszystko, co może rozproszyć czytelnika, wszystko, co powstrzyma go od myślenia.

Ich wóz ciągle się wspinał. Obecnie znajdowali się na grzbiecie, pomiędzy wybiegającymi do przodu i w dół stokami, z okolonym drzewami jeziorkiem na dnie wąwozu po lewej, a po prawej szerszą doliną, gdzie – jako element czystej geometrii kłócący się z parą okalających go z obu stron ocienionych drzewami wiosek – tkwiła wielka fabryka.

– Cementownia? – zapytał Will.

Doktor Robert przytaknął.

– Jeden z niezbędnych rodzajów przemysłu. Zaspokaja wszystkie nasze potrzeby z nadwyżką, którą eksportujemy.

– A robotnika dostarczają okoliczne wsie?

– Kiedy mają przerwy w zajęciach uprawowych, pracach leśnych i tartacznych.

– I taki system kawałkowania czasu pracy dobrze działa?

– To zależy, co rozumiesz przez „dobrze”. Nie przynosi największej wydajności. Ale na Pali maksymalna wydajność nie jest imperatywem kategorycznym, tak jak u was. Waszą myślą główną jest możliwie największa produkcja w możliwie najkrótszym czasie. A u nas na pierwszym miejscu jest istota ludzka i jej satysfakcja. Zmieniając warsztaty pracy, nie dochodzi się do największej produkcji w najmniejszej liczbie dni. Ale większości ludzi podoba się to bardziej niż wykonywanie tej samej roboty przez całe życie. Jeśli trzeba wybierać pomiędzy sprawnością mechaniczną a zadowoleniem człowieka, my wybieramy to drugie.

– Kiedy miałem dwadzieścia lat – Widżaja nabrał ochoty dodać – przepracowałem cztery miesiące w cementowni, potem dziesięć tygodni przy produkcji superfosfatów, a następnie sześć miesięcy w dżungli jako drwal.

– Wszystko to upiorny, ciężki znój.

– Przed dwudziestu laty – powiedział doktor Robert – przepracowałem turę przy wytapianiu miedzi. Potem był smak morza – na łodziach rybackich. Popróbować różnych rodzajów pracy – to składnik edukacji potrzebny wszystkim. Daje olbrzymią wiedzę praktyczną: o rzeczach, o umiejętnościach, o organizacji, o wszystkich odmianach ludzi i ich sposobach myślenia.

Will pokręcił głową z powątpiewaniem.

– Ja bym raczej czerpał tę wiedzę z książek.

– Tylko że to, co znajdziesz w książce, nigdy nie jest tym, o co chodzi. W głębi duszy – dodał doktor Robert – wy wszyscy jesteście wciąż platonikami. Czcicie słowo, a macie odrazę do materii!

– Powiedz to jakiemuś duchownemu – powiedział Will. – Zawsze wyrzucają nam, że jesteśmy prymitywnymi materialistami.

– Tak, prymitywnymi – zgodził się doktor Robert. – Ale prymitywnymi głównie dlatego, że jesteście materialistami tak bardzo nieadekwatnymi. To, co wyznajecie, nazywa się materializm abstrakcyjny. Natomiast naszą ambicją jest być materialistami konkretnie – na niezwerbalizowanym poziomie widzenia, dotykania i wąchania, naprężonych mięśni i wybrudzonych rąk. Materializm abstrakcyjny jest równie nieprzydatny jak abstrakcyjny idealizm, prawie całkowicie uniemożliwia bezpośrednie doświadczenie duchowości. Smakowanie różnych rodzajów pracy z nastawieniem materialisty konkretnego to ten pierwszy, niezbędny krok w naszej edukacji prowadzącej do konkretnej duchowości.

– Tylko że nawet najbardziej konkretny materializm – uzupełnił Widżaja – nie zawiedzie cię zbyt daleko, jeżeli nie jesteś kompletnie świadomy tego, co robisz i czego doświadczasz. Musisz sobie w pełni zdawać sprawę z tego, jakie kawałki materii obracasz w rękach, w jakich ćwiczysz się umiejętnościach i z jakimi ludźmi pracujesz.

– Święta prawda – powiedział doktor Robert. – Powinienem był dopilnować, by było jasne, że materializm konkretny to tylko surowiec dla pełnego człowieczeństwa. To przez świadomość, przez pełne i nieustanne uświadamianie sobie przekształcamy go w konkretną duchowość. Zdawaj sobie w pełni sprawę z tego, co robisz, wtedy praca stanie się jogą pracy, zabawa będzie jogą zabawy, a codzienne czynności awansują do statusu jogi codziennego życia.

Will przypomniał sobie Rangę i małą pielęgniarkę.

– No a co z miłością?

Doktor Robert skinął potakująco głową.

– Ona także. W pełni uświadomione zbliżenie fizyczne staje się jogą fizycznego zbliżenia.

Murugan zareagował, imitując szok, jakiego doznałaby jego mama.

– Środki psychofizyczne prowadzące do transcendentalnego celu – odezwał się Widżaja, podnosząc głos, żeby przekrzyczeć głośne rzężenie przekładni na włączonym właśnie niskim biegu – oto, czym są te wszystkie jogi w pierwszym rzędzie. Są jednak także czymś więcej, są narzędziami w radzeniu sobie z problemami władzy. – Włączył na powrót mniej hałaśliwy bieg i przestał krzyczeć. – Z problemami władzy – powtórzył. – One prześladują cię na każdym szczeblu organizacyjnym – dosłownie każdym, od rządzenia krajem, w dół do przedszkola i par świętujących miesiąc miodowy. Nie chodzi tu wyłącznie o utrudnianie wyrastania Wielkich Przywódców. Istnieją wszak całe miliony tyranów i prześladowców na małą skalę, wszystkich tych niemych, niesławnych Hitlerków, wioskowych Napoleonów, rodzinnych Kalwinów i Torquemadów. Nie mówiąc już o tych wszystkich rozbójnikach i bandytach, tak głupich, że pozwalających przylepić sobie nalepkę kryminalisty. Jak zaprząc do pracy tę olbrzymią silę, jaką ci ludzie generują, i wykorzystać ją do zadań użytecznych – lub co najmniej zapobiec robieniu przez nią komuś krzywdy?

– To właśnie chciałbym od was usłyszeć – powiedział Will. – Od czego zaczniemy?

– Zaczniemy od wszystkiego naraz – odpowiedział Widżaja. – Skoro jednak nie da się mówić jednocześnie o więcej niż jednej sprawie, zacznijmy od anatomii i fizjologii władzy. O swoim biochemicznym podejściu do tego tematu opowie doktor Robert.

– Zaczęło się to – odezwał się doktor – podczas moich studiów w Londynie, prawie czterdzieści lat temu. Od odwiedzania więzienia w czasie weekendów i studiowania historii w każdej wolnej chwili. Historia i więzienie – powtórzył. – Odkryłem, że istnieją pomiędzy nimi ścisłe związki. Pomiędzy rejestrem zbrodni, szaleństw i nieszczęść ludzkości – to z Gibbona[52], nieprawdaż? – a miejscem, gdzie zbrodnie i szaleństwa niezakończone sukcesem spotykają się ze szczególnym rodzajem nieszczęścia. Z czytania tych książek i pogawędek z kryminalistami narodziły się pytania. Z jakiego rodzaju ludzi rekrutują się niebezpieczni przestępcy – ci wielcy zbrodniarze odnotowani w historii i ci mali z Pentonville i Wormwood Scrubs?[53] Jaki typ człowieka napędzany jest żądzą władzy, pasją, żeby poniżać i dominować? A ci bezwzględni, mężczyźni i kobiety, którzy wiedzą, czego chcą, i bez żadnych skrupułów ranią i zabijają, żeby to zdobyć, albo potwory raniące i zabijające nie dla zysku, lecz bez potrzeby, bo to taka frajda ranić i zabijać – kim oni są? Podejmowałem te kwestie w rozmowach z ekspertami -lekarzami, psychologami, specjalistami od nauk społecznych, nauczycielami. Przestali już wtedy być modni Mantegazza i Galton[54] i większość moich ekspertów zapewniała mnie, że dobrych odpowiedzi na te pytania szukać trzeba w uwarunkowaniach kulturowych, gospodarczych i rodzinnych. Była to w całości sprawa matek i szkolenia w załatwianiu potrzeb naturalnych, kształtowania we wczesnych latach i destrukcyjnych środowisk. Trafiało mi to do przekonania tylko połowicznie. Matki, szkolenie w siadaniu na nocnik i beznadziejne otoczenie były oczywiście ważne. Ale czy jedynie ważne? Krążąc po więzieniach, zacząłem dostrzegać istnienie jakiegoś wewnętrznego szablonu, lub raczej szablonów dwóch rodzajów, bo groźni przestępcy i żądne władzy rozrabiaki nie należą do tego samego gatunku. Zacząłem zdawać sobie sprawę, że większość z nich należy do dwóch wyraźnie niepodobnych do siebie grup: jedni są z gatunku „Mięśniowiec”, a drudzy z gatunku „Piotruś Pan”. Ja jestem wyspecjalizowany w leczeniu tego drugiego gatunku.

– To znaczy chłopców, którzy nigdy nie dorosną? – upewniał się Will.

– „Nigdy” nie jest właściwym słowem. Piotruś Pan w prawdziwym życiu zawsze w końcu dorasta. On tylko dorasta za późno – fizjologicznie dorasta wolniej niż by to wynikało z liczby lat, w których obchodzi urodziny.

– A co z dziewczynami typu Piotrusia Pana? – zapytał Will.

– Te występują niezwykle rzadko. Natomiast chłopców jest pełno, jak czarnych jagód. Można się spodziewać jednego Piotrusia Pana na każde sześć dzieciaków płci męskiej. A pośród dzieci trudnych, pośród chłopaków nieumiejących czytać, niechcących się uczyć, nierozumiejących się z nikim i kończących jako ci brutalniejsi przestępcy – siedmiu na dziesięciu będzie z gatunku Piotruś Pan, co ustalamy na podstawie rentgena przegubów. Pozostali okażą się Mięśniowcami, tego czy innego rodzaju.

– Usiłuję znaleźć w pamięci – pochwalił się Will – dobry przykład historyczny przestępczego Piotrusia Pana.

– Nie musisz szukać daleko. Jednym z najświeższych, a także największych i najlepszych, był Adolf Hitler.

– Hitler? – Głos Murugana wyrażał szok i niedowierzanie. Hitler był niewątpliwie jednym z jego herosów.

– Poczytajcie sobie biografię führera – mówił dalej doktor Robert. – Taki Piotruś Pan, że lepszego nie znajdziecie. Beznadziejny w szkole. Niezdolny ani do współzawodnictwa, ani do współpracy. Zazdrosny wobec wszystkich chłopców o normalnych postępach, a ponieważ zazdrosny – nienawidzący ich i gardzący nimi jako istotami podlejszymi, żeby się dowartościować. Potem przychodzi okres dojrzewania. Adolf jest seksualnie opóźniony. Inni chłopcy robią dziewczynom propozycje, dostają kosza lub przeciwnie, a Adolf jest zbyt nieśmiały, niepewny swojej męskości. I ciągłe niezdolny do systematycznej pracy, wyrównujący swoje braki przebywaniem w Innym Świecie swojej wyobraźni. W tamtym, to on był co najmniej Michałem Aniołem. W tym tutaj nie umiał, niestety, rysować. Jego jedynymi talentami były nienawiść, przebiegłość z gatunku podlejszych, organ mowy ze strunami nie do zdarcia i talent do przemawiania bez przerwy głosem o najwyższym natężeniu, z głębi swojej Piotrusiopańskiej paranoi. Ceną, jaką świat musiał zapłacić za opóźnione dojrzewanie Adolfa, była śmierć trzydziestu czy czterdziestu milionów ludzi i Bóg wie ile miliardów dolarów. Na szczęście większość chłopaków dorastających zbyt powoli nie ma nigdy szansy stać się kimś więcej niż drobnymi przestępcami. Co prawda nawet drobni przestępcy, jeśli zbierze się ich dostatecznie dużo, mogą powodować koszty całkiem spore. Dlatego staramy się ich pozbyć w fazie pączków – przez obrywanie, czy też raczej, ponieważ chodzi o gatunek Piotrusia Pana, próbujemy sprawić, że oberwane pączki rozwiną się i będą rosły.

– Czy to się udaje?

Doktor Robert przytaknął.

– To nie jest trudne. Zwłaszcza jeśli się rozpocznie dość wcześnie. Wszystkie nasze dzieci przechodzą dokładne badania w wieku czterech i pół do pięciu lat. Badanie krwi, testy psychologiczne, określenie biotypu, następnie rentgen przegubów i badanie encefalograficzne. Bezbłędnie wykrywamy wszystkich sprytnych małych Piotrusiów Panów i natychmiast rozpoczynamy odpowiednie leczenie. W rok później wszyscy są absolutnie normalni. Zamiast zebrać plon złożony z potencjalnych nieudaczników i kryminalistów, potencjalnych tyranów i sadystów, potencjalnych mizantropów i rewolucjonistów dla samej rewolucji, przekształcamy go w plon złożony z użytecznych obywateli, którymi można rządzić adandena asatthena – bez karania i bez miecza. W twojej części świata problem przestępczości ciągle zostawia się do rozwiązania duchownym, pracownikom opieki społecznej i policji. Nieustanne kazania z terapią uzupełniającą, którą jest obfitość więzień. Jaki jest tego wynik? Nasilanie się przestępczości. Nic w tym dziwnego. Gadanie o rywalizacji w rodzeństwie, o piekle i o osobowości Jezusa nie zastąpi biochemii. Rok spędzony w więzieniu nie wyleczy Piotrusia Pana z jego deficytów endokrynologicznych ani nie pomoże byłemu Piotrusiowi pozbyć się ich psychologicznych konsekwencji. Przestępczość z gatunku Piotrusia Pana potrzebuje wczesnej diagnozy i trzech różowych pigułek dziennie, przed jedzeniem. Jeżeli jest do dyspozycji znośne otoczenie, jako wynik w ciągu osiemnastu miesięcy otrzymamy zachwycającą roztropność i odrobinę cnót podstawowych. Nie wspominając o zaistnieniu pokaźnej szansy, tam gdzie wcześniej absolutnie nie było żadnej możliwości na prajnaparamita i karuna – ostateczną wiedzę i współczucie. A teraz proszę namówić Widżaję, żeby panu opowiedział o Mięśniowcach. Jak zapewne spostrzegłeś, on sam jest jednym z nich. – Pochyliwszy się do przodu, doktor Robert walnął w szerokie plecy olbrzyma. – Masywny jak tur! – zawołał i dodał: – Co to za szczęście dla nas, lichych krewetek, że takie zwierzę, jak to, nie jest dzikie.

Widżaja zdjął jedną rękę z kierownicy i zabębnił nią w swoje piersi, wydając groźny ryk.

– Nie drażnić goryla – powiedział i roześmiał się pogodnie. Po chwili zwrócił się do Willa: – Przypomnij sobie drugiego wielkiego dyktatora. Pomyśl o Józefie Wisarionowiczu Stalinie. Hitler stanowi najlepszy przykład przestępczego Piotrusia Pana. Stalin – najwspanialszy przykład przestępczego Mięśniowca. Sądząc po kształtach, przeznaczenie przypisało go do ekstrawertyków. Nie do tych miękkich, okrąglutkich, „wypaple wszystko” ekstrawertyków, którzy wyłażą ze skóry, żeby się z każdym kolegować. To inny ekstrawertyk. Taki, który rozpycha się i tratuje, który zawsze czuje przymus Zrobienia Czegoś i nie jest nigdy hamowany wątpliwościami lub skrupułami, współczuciem albo wrażliwością. Lenin w testamencie radził swoim następcom, żeby pozbyli się Stalina, jako za bardzo upajającego się władzą i skłonnego do jej nadużywania. Ale ta rada była spóźniona. Stalin zdążył się już tak okopać, że nie dało się go ruszyć. Dziesięć lat później miał już władzę absolutną. Wyeliminował Trockiego i sprzątnął wszystkich swoich starych przyjaciół. Jak Bóg pośród chórów anielskich, znalazł się sam w przytulnym, małym niebie zaludnionym wyłącznie pochlebcami i potakiwaczami. Cały czas wypełniały mu działania bezlitosne: likwidowanie kułaków, organizowanie kołchozów, budowanie przemysłu zbrojeniowego, przesiedlanie niechętnych milionów z roli do fabryk. Pracował z nieustępliwością i przejrzystą skutecznością, do jakiej był całkowicie niezdolny niemiecki Piotruś Pan, ze swoimi apokaliptycznymi wizjami i huśtawką nastrojów. A porównajcie, proszę, strategię Stalina i Hitlera w ostatniej fazie wojny. Chłodna kalkulacja u pierwszego, a u drugiego sny na jawie, potrzebne mu do skompensowania czegoś tam, przejrzysty realizm walczący o lepsze z bezsensowną retoryką, w którą Hitler na koniec sam tak się wgadał, że uwierzył. Dwa potwory równe w zbrodniczości, lecz gruntownie różniące się temperamentem, nieuświadomioną motywacją, a także skutecznością. Gatunek Piotruś Pan jest znakomity w rozpoczynaniu wojen i rewolucji, ale do tego, żeby je z powodzeniem przeprowadzić do końca, potrzebny jest Mięśniowiec. Ale oto i dżungla – dodał Widżaja, przerywając swój wywód i wskazując ręką wielką ścianę drzew, wyglądającą, jakby miała uniemożliwić ich dalsze poruszanie się w górę.

W chwilę potem nie znajdowali się już na zalanym słońcem, otwartym stoku, lecz byli zanurzeni w zielony półmrok wąskiego tunelu, który zygzakiem piął się w górę między ścianami tropikalnej roślinności. Z łukowatych gałęzi nad głową zwieszały się pnącza, a pomiędzy pniami wielkich drzew rosły paprocie i rododendrony o ciemnych liściach. Obfitość gęstego poszycia z krzaków i zarośli wydała się Willowi, kiedy rozejrzał się dokoła, bezimienna i obca. W powietrzu wisiała dusząca wilgoć, a wraz z nią ciepła, drażniąca woń, w której bujne rozrastanie się zieleni miesza się z tym drugim rodzajem życia, jakim jest rozkład, gnicie. Z oddali, tłumione gęstą roślinnością, dobiegało dźwięczne stukanie siekier i rytmiczny pisk piły. Droga znowu zmieniła kierunek i zielony mrok tunelu ustąpił nagle pełnemu słońcu. Wjechali na polanę. Pół tuzina wysokich i barczystych, niemal nagich robotników obcinało gałęzie świeżo ściętego drzewa. Setki motyli migocących w słońcu błękitem i barwą ametystu goniło się, to trzepocząc, to znów szybując w niekończącym się, bezcelowym tańcu. W odległym końcu polany starszy mężczyzna zajęty był powolnym mieszaniem zawartości żeliwnego kociołka, wiszącego nad ogniem. Obok niego pasł się spokojnie mały, oswojony jeleń o wdzięcznie kształtnych nogach i eleganckim, łaciatym futerku.

– To przyjaciele z dawnych lat – odezwał się Widżaja i krzyknął coś po palasku. Tamci odkrzyknęli i pomachali w odpowiedzi. Droga skręciła gwałtownie w lewo. Jechali znowu w górę zielonym tunelem między drzewami.

– Skoro mówimy o Mięśniowcach – powiedział Will, kiedy opuszczali polanę – to tamci są ich naprawdę świetnymi przykładami.

– Typ budowy fizycznej narzuca taką sugestię – odpowiedział Widżaja. – Tymczasem pośród tych mężczyzn – a pracowałem z bardzo wieloma – nie spotkałem nigdy ani jednego napastliwego, nikogo potencjalnie zagrożonego żądzą władzy.

– Co jest tylko innym sposobem wyrażenia faktu – wtrącił Murugan z niechęcią – że nikt w tym miejscu nie ma jakichkolwiek ambicji.

– Czym to się tłumaczy? – kontynuował Will.

– W odniesieniu do gatunku Piotrusia Pana to proste. Nie daje im się nigdy hodować apetytu na władzę. Ich skłonności przestępcze są leczone, zanim się rozwiną. Inaczej ma się rzecz z Mięśniowcami. Ci są tutaj równie muskularni, są tak samo tratującymi wszystkich ekstrawertykami jak u was. Dlaczego zatem nie zamieniają się w Stalinów lub Dipów, albo przynajmniej w tyranów domowych? Po pierwsze, nasza organizacja społeczeństwa daje im niewiele sposobności do prześladowania własnych rodzin, a rozwiązania polityczne czynią dominowanie na jakąś większą skałę praktycznie niemożliwym. Po drugie, naszych Mięśniowców szkolimy w świadomym odbiorze i we wrażliwości, uczymy ich witać z radością banalne zdarzenia codzienności. Znaczy to, że mają oni zawsze alternatywę, być może niezliczone alternatywy, przyjemności bycia szefem. No a na koniec poddajemy bezpośrednim zabiegom żądzę władzy i dominacji, jaka towarzyszy temu rodzajowi budowy fizycznej w niemal wszystkich jej wariantach. Ukierunkowujemy tę żądzę władzy, odwracając ją od kierunku „ludzie” i zwracając na „rzeczy”. Dajemy im do wykonania wszystkie możliwe rodzaje trudnych zadań – wyczerpujących i wymagających odwagi zadań, które dają pole do popisu ich muskulaturze i zaspokajają chęć dominacji – ale tę ostatnią zaspakajają bez ujmy dla kogokolwiek i w sposób albo nieszkodliwy, albo pozytywnie użyteczny.

– Aha, zatem tamte wspaniale zbudowane stworzenia ścinały drzewa zamiast ścinać ludzi, tak mam to rozumieć?

– Właśnie tak. A kiedy będą mieli dość lasu, mogą przenieść się na morze, mogą spróbować górnictwa czy też odpocząć przy względnie lżejszej pracy na polach ryżowych.

Will Farnaby roześmiał się nagle.

– Czemu panu tak wesoło?

– Przypomniał mi się ojciec. Trochę rąbania drzewa mogłoby go zupełnie inaczej ukształtować, nie mówiąc o wybawieniu dla jego prześladowanej rodziny. Na nieszczęście był to angielski gentleman. Dla takiego rąbanie drzewa nie wchodzi w grę.

– Czy miał jakieś ujście dla swojej energii fizycznej?

Will pokręcił głową przecząco.

– Oprócz tego, że był gentlemanem – wyjaśnił – mój ojciec uważał się za intelektualistę. A intelektualista nie poluje, nie strzela ani nie gra w golfa, tylko myśli i pije. Jedynymi rozrywkami mojego ojca oprócz brandy było tłamszenie rodziny, gra w winta i teoria polityki. Widział w sobie dwudziestowieczną wersję lorda Actona – ostatniego samotnego filozofa liberalizmu. Warto było posłuchać, jak rozprawiał o niegodziwości nowoczesnego, wszechmocnego państwa. „Władza korumpuje. Absolutna władza korumpuje absolutnie. Ab-so-lut-nie”. – Po takim oświadczeniu wlewał w siebie następną brandy i ze świeżym apetytem zabierał się do ulubionej rozrywki – tratowania swojej żony i dzieci.

– To, że sam Acton nie zachowywał się w ten sposób – wtrącił doktor Robert – wynika wyłącznie z tego, że przypadkiem był także człowiekiem prawym i inteligentnym. W jego teoriach nie było nic zamierzonego na powstrzymanie zbrodniczego Mięśniowca czy nieleczonego Piotrusia Pana od podeptania kogoś, na kim tylko dałoby się postawić stopę. Była to nad wyraz niedobra w skutkach słabość Actona. Jako psycholog polityczny prawie nie istniał. Wydaje się, że myślał, iż problem władzy może być rozwiązany przez dobrą opiekę społeczną, wspieraną, rzecz jasna, zdrową moralnością i odrobiną religii objawionej. Ale żądza władzy ma swe korzenie w anatomii, biochemii i temperamencie. Jest oczywiste, że władzę należy ograniczać metodami prawnymi i politycznymi. Ale jest także oczywiste, że potrzebne jest również zapobieganie patologiom w skali jednostki. W skali instynktu i uczuć, w skali gruczołów i trzewi, mięśni i krwi. Jeśli kiedykolwiek znajdę czas, chciałbym napisać małą książkę o fizjologii w odniesieniu do etyki, religii, polityki i prawa.

– Prawo – powtórzył jak echo Will. – Chciałem właśnie zapytać was o prawo. Czy obchodzicie się bez aparatu sprawiedliwości i karania? Czy też macie jednak i sędziów, i policjantów?

– Ciągle jednak ich potrzebujemy – odparł doktor Robert. – Choć znacznie mniej niż to ma miejsce u was. Po pierwsze, u nas, dzięki zapobiegawczemu leczeniu i edukacji zapobiegawczej, nie popełnia się wielu przestępstw. Po drugie, większość spraw kryminalnych, które się zdarzą, jest załatwianych przez KWA, do którego należy kryminalista. Grupowa terapia w społeczności, która przyjęła grupową odpowiedzialność za przestępcę. A w trudnych przypadkach terapia grupowa jest uzupełniana medyczną i serią eksperymentów z lekiem moksza, prowadzonych przez osobę obdarzoną wyjątkowym darem rozumienia.

– W którym miejscu zatem pojawiają się sędziowie?

– Sędzia ocenia materiał dowodowy, decyduje, czy osoba oskarżona jest winna czy niewinna: jeśli jest winna, przekazuje ją do zatrzymania w jej KWA, a gdy wydaje się to wskazane, kieruje także do lokalnej rady ekspertów od medycyny i mikomistycyzmu. Zarówno KWA, jak ci eksperci składają sędziemu meldunki w zadanych odstępach czasu. Kiedy meldunki staną się zadowalające, zamyka się sprawę.

– A jeśli nigdy nie staną się zadawalające?

– W dłuższej perspektywie czasowej wszystkie stają się zadawalające.

Zapadła cisza.

– Czy próbowałeś kiedyś wspinaczki? – znienacka zapytał Widżaja.

Will roześmiał się.

– A od czego, twoim zdaniem, kuleję?

– To była wspinaczka wymuszona. Czy wspinałeś się kiedyś dla przyjemności?

– Dostatecznie dużo – odparł Will – żeby nabrać przekonania, że kiepsko mi to idzie.

Widżaja rzucił okiem w stronę Murugana.

– A ty, kiedy byłeś w Szwajcarii?

Chłopak oblał się rumieńcem i potrząsnął głową.

– Nie wolno robić takich rzeczy, jeśli ma się skłonności do gruźlicy – wymamrotał.

– Jaka szkoda! – podsumował Widżaja. – Tak by ci to dobrze zrobiło!

Will zapytał:

– Czy ludzie dużo się wspinają w tutejszych górach?

– Wspinaczka jest integralną częścią naszego programu szkolnego.

– Dla każdego?

– Po troszę dla każdego. Bardziej zaawansowane wspinanie skałkowe dla pełnokrwistych Mięśniowców – to jest dla jednego na dwunastu chłopców i jednej na dwadzieścia siedem dziewcząt. Wkrótce będziemy oglądać grupę młodzieży wykonującej pierwsze wejście o podwyższonym stopniu trudności.

Zielony tunel zrobił się szerszy, jaśniejszy, i nagle wypadli z obwieszonego kroplami wody lasu na szeroka półkę niemal płaskiego terenu, otoczoną z trzech stron czerwonymi ścianami skalnymi, wypiętrzonymi do sześciuset metrów, a wyżej postrzępionymi grzebieniami i pojedynczymi wierzchołkami. Powietrze stało się orzeźwiające, a kiedy ze słońca wpadli w cień płynącego górą kumulusa, zrobiło się chłodno. Doktor Robert pochylił się do przodu, wskazując przez szybę na grupkę białych zabudowań ulokowaną na małym pagórku pośrodku płaskowyżu.

– Oto Stacja Wysokogórska – powiedział. – Wysokość ponad dwóch tysięcy metrów, ponad dwa tysiące hektarów dobrej, płaskiej ziemi, na której można hodować praktycznie wszystko, co rośnie w południowej Europie. Pszenicę i jęczmień, zielony groszek i kapustę, sałatę i pomidory – owoce nie tolerują nocnych temperatur powyżej dwudziestu stopni Celsjusza – agrest, truskawki, orzechy włoskie, renklody, brzoskwinie i morele. Oraz wszystkie wartościowe rośliny rodzime dla dużych wysokości na tych szerokościach geograficznych – łącznie 231 z grzybami, przeciwko którym tak gwałtownie protestuje nasz młody przyjaciel.

– Czy to do tego miejsca zmierzaliśmy? – zapytał Will.

– Nie, jedziemy jeszcze wyżej. – Doktor Robert wskazał ciemnoczerwony, skalny grzbiet ulokowany na samym końcu widocznego łańcucha. Teren od wskazanego miejsca z jednej strony opadał łagodnie w kierunku dżungli, a z drugiej wznosił się stromo do niewidocznego, okrytego chmurami szczytu. – W górę, do starej świątyni Śiwy, do której kiedyś wędrowali pielgrzymi na każde wiosenne i jesienne zrównanie dnia z nocą. To jedno z miejsc, które najbardziej lubię z całej wyspy. Kiedy moje dzieci były małe, przyjeżdżaliśmy tu na piknik, Lakszmi i ja, prawie co tydzień. Ile to już lat temu! – W jego głosie pojawiła się nuta smutku. Westchnął i zamknął oczy, opadając na oparcie.

Opuścili drogę prowadzącą do Stacji Wysokogórskiej, skręcając w lewo, żeby znowu piąć się w górę.

– Wjeżdżamy na ostatni, najgorszy odcinek – oznajmił Widżaja. – Siedem zakrętów typu agrafka i pół mili tunelu bez wentylacji.

Przeszedł na pierwszy bieg i rozmowa stała się niemożliwa. W dziesięć minut później byli na miejscu.

Rozdział 10

Ostrożnie manipulując swoją sztywną nogą, Will wydostał się z samochodu. Rozejrzał się wokół. Grzbiet górskiego grzebienia, na którym się znajdowali, został ścięty na płasko. Pomiędzy czerwonymi, strzelistymi graniami po stronie południowej a opadającymi na łeb na szyję we wszystkich pozostałych kierunkach zboczami stała – pośrodku otrzymanego w ten sposób wąskiego i długiego tarasu – świątynia. Wielka, czerwona wieża z tego samego materiału co góry, masywna, czworograniasta, z biegnącymi pionowo żebrami. Jej symetria uderzająco kontrastowała ze skałami. Była foremna nie w ten sposób, w jaki foremne są abstrakcje Euklidesa, lecz z pragmatyczną geometrią żywej istoty. Tak, żywej istoty, bo jej wszystkie powierzchnie o bogatej fakturze, wszystkie obrysy wyznaczające jej granice na niebie naturalnie zakrzywiały się do wewnątrz i zwężały, idąc w górę, w stronę pierścienia z marmuru. Powyżej pierścienia budowla z czerwonego kamienia znowu pęczniała, jak torebka nasienna kwitnącej rośliny, tworząc spłaszczoną, gęsto użebrowaną kopułę wieńczącą całość.

– Zbudowano ją pięćdziesiąt lat przed najazdem Normanów[55] – powiedział doktor Robert.

– A wygląda, jakby nikt jej nie zbudował – skomentował Will. – Jakby sama wyrosła ze skały. Tak jak wyrasta pąk agawy, który wystrzeliwuje w górę jako czterometrowa łodyga zakończona eksplozją kwiatów.

Widżaja dotknął jego ramienia.

– Popatrz – powiedział. – Właśnie schodzi w dół grupa Początkujących.

Will spojrzał w stronę góry. Młody człowiek wyposażony w buty, raki i strój do wspinaczki pracowicie pokonywał drogę zejścia kominem w ścianie skalnego urwiska. Schodzący zatrzymał się w miejscu, gdzie ukształtowanie komina pozwalało mu odsapnąć, odrzucił w tył głowę i głośno zajodłował na alpejską modłę. Piętnaście metrów wyżej ukazał się chłopak, niewidoczny dotąd na półce za skalnym filarem, i on z kolei rozpoczął schodzenie kominem.

Widżaja, zwracając się do Murugana, zapytał:

– Czy coś takiego nie jest dla ciebie pokusą?

Murugan wzruszył ramionami, akcentując przesadnie pozę znudzonego, dorosłego mądrali, który ma ciekawsze zajęcia niż przyglądanie się dziecięcym zabawom:

– Nie, w najmniejszym stopniu.

Następnie odszedł na bok, usiadł na wyniszczonej długim działaniem sił przyrody rzeźbie lwa, wyciągnął z kieszeni amerykańskie pisemko z krzykliwą okładką i zaczął czytać.

– Co to za lektura? – zapytał Widżaja.

– Fantastyka – w głosie Murugana pojawiła się nutka lekceważenia.

Doktor Robert roześmiał się.

– Wszystko jest dobre, żeby uciec od rzeczywistości.

Murugan przewrócił stronę i kontynuował czytanie, udając, że nie słyszy.

– Nieźle daje sobie radę – powiedział Widżaja, obserwujący postępy młodego wspinacza. – Oni tam mają po jednym doświadczonym na każdym końcu liny – dodał. – Lider zespołu nie jest widoczny. Jest zasłonięty filarem, w równoległym kominie, dziesięć czy piętnaście metrów wyżej. W tamtym miejscu mamy wbity na stałe hak, do którego przypina się linę asekuracyjną. Nawet gdyby cała ich paczka odpadła od ściany, będą całkowicie bezpieczni. – Rozparty szeroko włożonymi pomiędzy wybranymi punktami oparcia na ścianach wąskiego komina rękami i nogami, prowadzący nie przestawał wykrzykiwać ku górze instrukcji i słów zachęty. Następnie, gdy chłopak już się zbliżał, oddał mu swoje stanowisko, zszedł w dół o dalsze kilka metrów i, zatrzymując się, zajodłował ponownie. Zza filara wysunęła się teraz wysoka dziewczyna z warkoczykami, w butach i spodniach, i zaczęła mozolne zejście kominem w dół.

Śledzący jej ruchy, Widżaja mruknął z aprobatą:

– Świetnie!

Z niskiego budynku stojącego u stóp skalnej ściany – jakby tropikalnej wersji alpejskiego szałasu – wyroiła się tymczasem grupa młodzieży, żeby zobaczyć, co się dzieje. Ci należeli, jak wyjaśniono Willowi, do trzech innych grup wspinaczy, które wcześniej tego dnia stawały do Testu Podstawowego.

– Czy jest nagroda dla najlepszego zespołu? – zapytał Will.

– Nikt tu nic nie wygrywa – odpowiedział Widżaja. – Tu nie ma żadnego współzawodnictwa. Raczej, powiedziałbym, ciężka próba.

– Próba odporności – wyjaśnił doktor Robert – będąca pierwszym krokiem w ich wychodzeniu z dzieciństwa i inicjacji do dorosłości. Porcja mordęgi, pomagająca lepiej zrozumieć świat, w którym będą musieli żyć. Pomagająca także zdać sobie sprawę z wszechobecności śmierci. Tej ciągłej niepewności jutra, jaka towarzyszy każdemu istnieniu. Ale po tej porcji mordęgi czeka ich objawienie. Ci chłopcy i dziewczęta za kilka minut doświadczą po raz pierwszy leku moksza. Wszyscy razem zażyją go, po czym nastąpi obrzęd religijny w świątyni.

– Coś jak Bierzmowanie?

– Z tym że jest tam coś więcej niż tylko teologiczne blablabla. Dzięki wprowadzeniu leku moksza jest to autentyczne doznanie czegoś rzeczywistego.

– Czegoś rzeczywistego? – Will pokręcił głowa z powątpiewaniem. – Coś takiego ma miejsce? Chciałbym w to wierzyć.

– Nikt cię nie prosi, żebyś wierzył – skontrował doktor Robert. – To coś rzeczywistego nie jest sugerowaniem czegokolwiek, to pewien stan istnienia. My naszych dzieci nie uczymy wyznawać ani nie wprawiamy ich w stan podniecenia przy pomocy symboli niosących ładunek emocjonalny. Kiedy przychodzi dla nich czas poznania najgłębszej prawdy religijnej, idą wspinać się nad przepaścią, a potem dajemy im po czterysta miligramów objawienia. Dwa razy doświadczają rzeczywistości z pierwszej ręki. Każdy umiarkowanie inteligentny chłopak czy dziewczyna ma szansę wynieść z tego bardzo dobre rozeznanie w tym, „co jest co”.

– Nie zapominajmy także o poznanym wcześniej kłopocie z żądzą władzy – dodał Widżaja. – Wspinaczka jest także dziedziną etyki stosowanej. To także jeden z substytutów, pozwalający zapobiegać postawom dręczycielskim.

– Aha, zatem mój ojciec powinien był być także alpinistą, nie tylko drwalem.

– Można się śmiać – rzekł Widżaja śmiejąc się stosownie. – Ale faktem jest, że to działa. Po prostu działa. Jak sobie chcecie, ale ja, praktykując wspinanie się, zostawiałem za sobą krocie, dosłownie krocie najgorszych pokus. Na przykład żeby rzucać się na otoczenie mocą całej mojej masy. A ponieważ masa była pokaźna – dodał – odpowiednio silne były chętki.

– Wydaje się, że jest tu tylko jeden haczyk – powiedział Will. – Uprawiając wspinaczkę jako sposób pozbycia się pokus, można spaść i wtedy... – nagle przerwał, przypominając sobie, co się zdarzyło Dugaldowi MacPhailowi.

Zdanie dokończył doktor Robert, mówiąc powoli:

– Można spaść i zabić się. Dugald wspinał się samotnie – mówił dalej, po krótkiej przerwie. – Nikt nie wie, co się stało. Ciało znaleziono dopiero następnego ranka.

Zapadło długie milczenie.

– Ciągle jesteście zdania, że to dobry pomysł? – zapytał Will, wskazując swoją bambusową laską na małe postacie, pracowicie pełznące po karkołomnej stromiźnie nagiej skały.

– Nadal uważam, że to dobry pomysł – powiedział doktor MacPhail.

– Ale ta nieszczęsna Susila...

– No tak, biedna Susila – powtórzył doktor Robert. – I biedne dzieci, biedna Lakszmi, biedny ja. Lecz gdyby Dugald nie miał zwyczaju ryzykować życiem, to mogłoby się zdarzyć, że z jakiegoś innego powodu biedni byliby wszyscy. Lepiej się wystawiać na niebezpieczeństwo własnej śmierci niż innych ludzi narażać na śmierć albo co najmniej na los godny pożałowania. Ranić ich, ponieważ ty sam jesteś z natury agresywny, ale zbyt ostrożny lub niedostatecznie świadomy, żeby swoją agresję wyładować na skalnej ścianie. Teraz jednak – mówił już innym głosem – chciałbym ci pokazać widok.

– A ja podejdę pogadać do tamtych chłopaków i dziewczyn. – Widżaja odszedł w kierunku grupy zebranej u podnóża czerwonych grani.

Pozostawiając Murugana z jego fantastyką, Will ruszył za doktorem Robertem przez bramę okoloną filarami i szeroką, kamienną płytę ułożoną wokół świątyni. W jednym z rogów tej płyty stał mały budynek nakryty kopułą. Weszli do jego wnętrza, żeby popatrzeć przez szerokie, nieoszklone okno. Było z niego widać morze, wznoszące się do linii widnokręgu jak pełna, zielonkawolazurowa ściana. W dole, za stromym, trzystumetrowym uskokiem, rozłożyła się zieleń dżungli. Dalej, za dżunglą, pofałdowane pionowo w źleby i grzbiety, a poziomo ułożone w ogromne schody tarasów i niezliczonych pól będących tworem człowieka, biegły stromo w dół stoki kończące się szeroką płaszczyzną, na której odległym skraju, pomiędzy uprawami warzyw a okoloną palmami plażą leżało spore miasto. Widziane z tak wysoko położonego punktu, połyskliwe i bez szczegółów, wyglądało jak mały, pedantycznie namalowany wizerunek miasta ze średniowiecznej kroniki.

– To, co tam widać, to Śiwapuram – powiedział doktor Robert. – A ten zespół budynków na wzgórzu za rzeką to wielka świątynia buddyjska. Nieco wcześniejsza niż Borobudur, ale jej rzeźby dorównują najwspanialszym na kontynencie Indii. – Zapadło milczenie. – Ten mały letni domek – podjął doktor – to miejsce, gdzie spędzaliśmy nasze pikniki, kiedy padało. Nigdy nie zapomnę, jak Dugald – wtedy chyba dziesięcioletni – robił sobie zabawę wdrapując się na parapet okna i stając tam na jednej nodze w pozie tańczącego Śiwy. Biedna Lakszmi, była nieprzytomna ze strachu. Ale Dugald urodził się do tańca nad przepaścią. Co sprawia, że jego wypadek jest jeszcze trudniejszy do wytłumaczenia. – Pokręcił w zamyśleniu głową, a po chwili mówił dalej. – Ostatni raz przyjechaliśmy tu osiem czy dziewięć miesięcy temu. Dugald żył jeszcze, a Lakszmi nie była jeszcze tak słaba, żeby nie mogła wybrać się na jednodniową wycieczkę z wnukami. Zrobił wtedy jeszcze raz ten akrobatyczny numer z Śiwą, żeby zabawić Mary Sarodżini i Toma Krysznę. Stał na jednej nodze, a ramionami poruszał tak szybko, iż można było przysiąc, że są ich cztery. – Doktor Robert przerwał. Podniósł z podłogi kawałek tynku i cisnął go przez okno. – W dół, w dół, dalej w dół... W nieskończoną pustkę. Pascal avait son gouffre[56]. Jakie to dziwne, że ma to być zarazem najpotężniejszy symbol śmierci i najpotężniejszy symbol spełnionego, intensywnego życia.

Nagle jego twarz pojaśniała.

– Czy widzi pan jastrzębia?

– Jastrzębia?

Doktor Robert wskazał miejsce, gdzie, w pół drogi między ich orlim gniazdem a ciemną powierzchnią koron drzew lasu, małe, brązowe wcielenie szybkości i żądzy łupu leniwie szybowało po kręgu na nieruchomych skrzydłach.

– Przypomina mi to wiersz, który dawno temu napisał o tym miejscu Radża Stary.

Doktor odczekał chwilę, a potem zaczął recytować:

Pytasz, tu w górze
Tu, w górze, wysoko, gdzie Śiwa
Tańczy ponad światem,
Cóż u diabła myślę sobie, że robię?

Brak odpowiedzi, przyjacielu – tylko
Ten krążący pod nami jastrząb,
Te czarne jeżyki, jak strzały
Ciągnące przez powietrze długie srebrne nitki –
Przenikliwość ich krzyków.

Jakże daleko, powiadasz, od tych upalnych nizin,
Jakże daleko, wyrzucasz mi, od mych wszystkich ludzi!
A jednak, jak blisko! Bo tu, pomiędzy chmurnym
Niebem i morzem w dole, widoczną niespodzianie,
Czytam świetlistą tajemnicę ich i moją własną.

– A tajemnica, jak przyjmuję, to ta pusta przestrzeń.

– To, co jest pustą przestrzenią, jest raczej symbolem Natury Buddy w całym naszym wiecznym umieraniu. Ale, ale, nie zapominajmy... – Popatrzył na zegarek.

– Jaki jest następny punkt programu? – zapytał Will, kiedy znowu znaleźli się na słońcu.

– Obrządek w świątyni – odpowiedział doktor Robert. – Młodzi adepci wspinaczki złożą swoje osiągnięcie w ofierze Śiwie – czyli, inaczej mówiąc, swojej własnej Takości postrzeganej jako Bóg. Następnie przejdą do drugiej części swojej inicjacji – doświadczenia uwolnienia się od siebie samego.

– Przy pomocy leku moksza?

Doktor Robert skinął twierdząco głową.

– Ich przodownicy podadzą im go przed opuszczeniem schroniska Stowarzyszenia Wysokogórskiego. Potem przejdą do świątyni. Specyfik zacznie działać podczas obrzędów. Tak wypadło – dodał – że cała ceremonia będzie w sanskrycie, to znaczy pan nie zrozumie z tego ani słowa. Wystąpienie Widżaji będzie po angielsku – on przemówi jako prezes Klubu Wysokogórskiego. To samo będzie z moim. No i młodzi ludzie, oni oczywiście będą w większości mówić po angielsku.

W świątyni panowała chłodna, piwniczna ciemność, łagodzona tylko odrobiną światła dziennego przenikającego przez kratki dwóch okienek i płomieniami siedmiu lamp wiszących jak aureola z żółtych, migotliwych gwiazd wokół głowy wizerunku na ołtarzu. Był to miedziany posąg Śiwy, najwyżej wzrostu dziecka. Otoczony pochwalnym kręgiem ognia, gestykulujący czterema ramionami, jego uplecione w warkoczyki włosy dziko rozwiane, prawą stopą rozdeptywał karzełkowatą postać – szczyt złośliwości i ohydy, a lewą stopę wdzięcznie unosił, zastygły w połowicznej ekstazie. Gromada chłopców i dziewcząt, już nie w strojach do wspinaczki, lecz w sandałach, z nagimi torsami, w szortach i kolorowych spódniczkach, a wraz z nimi sześciu młodych ludzi, którzy pełnili rolę ich prowadzących i instruktorów, siedziała na podłodze ze skrzyżowanymi nogami. Nad nimi, na najwyższym stopniu ołtarza, stary kapłan w żółtej szacie i z ogoloną głową intonował jakiś śpiew – tyle dźwięczny, co niezrozumiały. Doktor Robert ulokował Willa na względnie wygodnym do siedzenia parapecie, a sam przekradł się na palcach do miejsca, gdzie siedzieli Widżaja i Murugan i przycupnął obok.

Subtelny pomruk sanskrytu ustąpił miejsca nosowemu skandowaniu na wysokiej nucie, a skandowanie przeszło wkrótce w litanię, w której nawoływania kapłana były przeplatane odpowiedziami zgromadzenia.

Zapalono kadzidło w mosiężnej kadzielnicy. Stary kapłan uniósł nad głowę obie ręce, żądając ciszy. Przez długą, brzemienną absolutnym bezruchem chwilę smużka szarego dymu z kadzidła unosiła się, niezachwiana, prosto w samo oblicze boga. Następnie, napotykając jakiś powiew z okien, rozpadała się i znikała z oczu w niewidocznej chmurze, która wypełniała całą mroczną przestrzeń, emanując tajemniczy zapach innego świata. Will otworzył oczy i zobaczył, że, z dala od całego zgromadzenia i samotnie, Murugan nieustannie się wierci. Nie tylko nie może spokojnie usiedzieć w jednym miejscu, ale na dodatek robi miny wyrażające zniecierpliwienie i niechęć. Uznawał wspinaczkę za głupotę, bo sam nigdy się nie wspinał. On sam zawsze odmawiał wypróbowania leku moksza, dlatego nie mógł akceptować tych, którzy go zażywali. Jego matka wierzyła w Mistrzów Nawiedzonych i miała regularne pogawędki z Kootem Hoomi, wobec tego wyobrażenie Siwy było tylko prymitywnym idolem. Obserwując chłopaka, Will nie mógł się nadziwić, jak wymowną potrafił odstawić pantomimę. Ale, niestety dla biedaka, nikt nie zwracał na jego wygłupy najmniejszej uwagi.

– Śiwanajama – powiedział stary kapłan, przerywając dłuższą chwilę milczenia. Potem ponownie: – Śiwanajama – i wykonał gest przywoływania.

Ze swego miejsca poderwała się ta sama wysoka dziewczyna, która wcześniej na oczach Willa wykonywała zejście ze skalnego urwiska, i weszła na stopnie ołtarza. Wspięła się na palce i, pobłyskując ciałem namaszczonym olejem jak jeszcze jeden miedziany posąg odbijający światło lamp, zawiesiła girlandę bladożółtych kwiatów na lewym górnym ramieniu Śiwy. Następnie, złożywszy razem dłonie, skierowała wzrok w górę i patrząc w dobrotliwie uśmiechniętą twarz bóstwa, zaczęła mówić, zrazu łamiącym się, a stopniowo coraz spokojniejszym głosem:

O ty, który tworzysz, ty, który niszczysz, ty, który podtrzymujesz życie i który sprowadzasz koniec,
Który w słońcu dnia tańczysz pośród ptaków i bawiących się dzieci,
Który o północy tańczysz wśród zwłok na placach gorejących stosów,
Śiwo, ty mroczny i prerażający Bhairawo,
Tyś Takością i Złudzeniem, Pustką Wszystkich Rzeczy,
Tyś jest królem życia, dlatego przyniosłam ci kwiaty,
Tyś jest królem śmierci, dlatego przyniosłam Ci moje serce –

To serce, co teraz Twoim, na gorejący stos,
Niewiedzę w nim i ego niech pochłonie ogień,
Żebyś mógł tańczyć, Bhairawo, pośród popiołów,
Żebyś mógł tańczyć Bogu Śiwa, tam gdzie rosną kwiaty.
A ja zatańczę z Tobą.

Unosząc w górę ramiona, dziewczyna zastygła w pozie ekstatycznego oddania, którą dzieliła z setką pokoleń innych tańczących wyznawców, po chwili odwróciła się i odeszła w półmrok. Ktoś zawołał: Śiwanajama. Inne młode glosy podjęły refren, co Murugan powitał wzgardliwym chrząkaniem. – Śiwanajama, Śiwanajama...

Stary kapłan zaintonował następny fragment pisma. W połowie recytacji przez jedno z okratowanych okienek wleciał mały, szary ptak z pąsową główką, zatrzepotał wokół płomieni lamp na ołtarzu, a potem wystrzelił z powrotem przez okno, ćwierkając głośno z przestrachu i oburzenia. Chóralna recytacja trwała, stopniowo narastając aż do przesilenia, po którym zastąpiła ją mówiona szeptem modlitwa o pokój: śanti, śanti, śanti. Stary kapłan odwrócił się w stronę ołtarza, wziął drążek z knotem do zapalania świec i pożyczając płomień od lamp nad głową Siwy, zaczął zapalać siedem innych lamp, wiszących w głębokiej wnęce pod płytą podpierającą posąg tancerza. Ich światło, pobłyskując na wypolerowanych wypukłościach metalu, ujawniło drugi posąg – Śiwy i Parvati. W tej parze Arcyjogin siedzi, dwie jego ręce wzniesione nad głową dzierżą symboliczny bębenek i ogień, pozostałe dwie pieszczą rozkochaną Boginię o wijących się nogach i rękach, przez którą jest dosiadany w odwiecznym uścisku miłosnym brązów. Stary kapłan przywołał kogoś ruchem ręki. Tym razem był to chłopak o ciemnej karnacji i potężnej muskulaturze, który wyszedł z półmroku w krąg światła. Pochylił się, żeby zawiesić przyniesiony wieniec na szyi Parvati, następnie, zwijając długi warkocz upleciony z białych storczyków, nałożył wianek z kwiatów na głowę Śiwy.

Powiedział przy tym:

– Każde jest obojgiem.

– Każde jest obojgiem – powtórzył chór młodych głosów.

Murugan kręcił gwałtownie głową.

– O ty, który odszedłeś – powiedział ciemnoskóry chłopak – który odszedłeś, który odszedłeś na tamten brzeg, który osiadłeś na tamtym brzegu. O ty, będący oświeceniem, i ty, będący innym oświeceniem, ty – wyzwolenie stanowiące jedność z wyzwoleniem, ty, będący współczuciem w ramionach nieskończonego współczucia.

– Śiwanajama.

Chłopak wrócił na swoje miejsce. Zapadło przedłużające się milczenie. Wreszcie podniósł się Widżaja, żeby zabrać głos.

– Niebezpieczeństwo – powiedział i zaraz powtórzył – niebezpieczeństwo. Zagrożenie przyjmowane dobrowolnie i bez tragedii. Zagrożenie przeżywane wspólnie z przyjacielem, z grupą przyjaciół. Zagrożenie, którym się świadomie dzielimy, do granic zdawania sobie z niego sprawy, tak że to dzielenie się i to zagrożenie stają się jogą. Dwoje przyjaciół złączonych liną na skalnej ścianie. Czasem trójka albo czwórka przyjaciół. Każdy z nich w pełni świadomy swoich własnych napiętych mięśni, swoich umiejętności, swego strachu i tego, co w nim sięga dalej niż strach. I każde z was, naturalnie cały czas zdające sobie jednocześnie sprawę z obecności tych pozostałych, troszczące się o nich, robiące, co trzeba, żeby na pewno byli bezpieczni. Życie na najwyższym rejestrze napięcia cielesnego i duchowego. Życie bogatsze, bardziej cenne w trudny do oszacowania sposób, z powodu nieustannego zagrożenia śmiercią. Po jodze zagrożenia przychodzi jednak joga szczytu, joga odpoczynku i odprężenia, joga pełnej i totalnej otwartości, to jest joga, która polega na świadomym przyjmowaniu tego, co dane, tak jak jest dane, bez cenzurowania przez własny, pracowicie moralizujący umysł, bez żadnych dodatków z waszego zapasu zasłyszanych pomysłów ani z jeszcze większego zapasu życzeniowych fantazji. Po prostu siedzicie tam: mięśnie odprężone, umysł otwarty na światło słoneczne i chmury, otwarty na odległy widnokrąg, a w końcu otwarty także na bezpostaciowe i niedające się wyrazić słowami Niemyślenie. Niemyślenie, na świętowanie którego pozwala wam wielki bezruch szczytu, głęboki i nieprzemijający na tle trajkoczącego strumienia, jakim jest wasze myślenie codzienności.

A potem nadchodzi czas, żeby zejść, czas na drugą rundę jogi zagrożenia, raz jeszcze czas napiętych nerwów i uświadomienia sobie ceny życia w jego rozpalonej pełni, kiedy jesteście na progu zagłady, zawieszeni w niepewności. W końcu odpinacie się od liny pod ścianą, żeby przejść skalistą ścieżką w stronę pierwszych drzew. Nagle jesteście w lesie, co przywołuje jogę innego rodzaju – jogę dżungli, jogę pełnego uświadomienia sobie życia w zbliżeniu, bujności procesów powstawania i rozkładu w tropikalnym lesie, pełzającego obrzydlistwa, całej tej dramatycznej ambiwalencji storczyków i stonóg, pijawek i kolibrów, tych pijących nektar i tych pijących krew. Życia rodzącego ład z chaosu i brzydoty, życia dokonującego cudów narodzin i dorastania, lecz dokonującego tych cudów, jak się wydaje, po nic innego, jak tylko po to, żeby się unicestwić. Piękno i przerażenie – powtórzył – piękno i przerażenie. A potem, nieoczekiwanie, kiedy wracacie z jednej z waszych wypraw w góry, już wam skądś wiadomo, że istnieje pogodzenie. I nie tylko coś, co jest zaledwie pogodzeniem. Zlewanie się w jedno, w tożsamość. Piękno stanowiące, jako joga dżungli, jedność z przerażeniem. Życie pogodzone z nieustanną bliskością śmierci jako joga zagrożenia. Pustka utożsamiana z samym sobą w odświętnej jodze szczytu.

Zapadło milczenie. Murugan ziewnął ostentacyjnie. Stary kapłan zapalił następną laseczkę kadzidła i mamrocząc coś, okadzał nią raz jeszcze Śiwę i jego Boginię zajętych kosmicznym kochaniem się.

– Oddychajcie głęboko – powiedział Widżaja – a podczas oddychania zwróćcie uwagę na zapach kadzidła. Skoncentrujcie na nim całą uwagę, rozpoznajcie go takim, jaki jest, niewypowiedziany słowami fakt, nieracjonalny i niewyjaśniony. Zapoznajcie się z nagim faktem. Rozpoznajcie go jako tajemnicę. Perfumy, kobiety i modlitwa – oto trzy rzeczy, które ponad wszystko inne kochał Mahomet. Niewytłumaczalne działanie wdychanego kadzidła, dotknięcia skóry, uczucia miłości, a poza ich zasięgiem owa tajemnica tajemnic – ów Jeden w wielości, owa Pustka, która jest wszystkim, owa Takość totalnie obecna w każdym przejawie, w każdym miejscu i chwili. Oddychajcie więc – powtórzył – oddychajcie – i kończąc, szeptem, kiedy siadał: – Oddychajcie.

– Śiwanajama – wymamrotał w ekstazie stary kapłan.

Doktor Robert podniósł się i ruszył do ołtarza, zatrzymał się jednak, odwrócił do tyłu i ruchem ręki zaprosił Willa Farnaby’ego.

– Proszę podejść i usiąść ze mną – wyszeptał, kiedy Will zrównał się z nim. – Chciałbym, żeby pan przyjrzał się ich twarzom.

– Czy nie będę im zasłaniał?

Doktor zaprzeczył ruchem głowy. Ruszyli razem do przodu, wspięli się na stopnie ołtarza i, gdzieś w trzech czwartych tych schodów, przysiedli obok siebie w półcieniu oddzielającym ciemność od światła lamp. Głosem bardzo spokojnym doktor Robert rozpoczął opowieść o Śiwie-Nataradży, Królu Tańca.

– Przypatrzcie się jego wizerunkowi – mówił. – Spojrzyjcie na niego tymi nowymi oczami, które wam daje lek moksza. Zobaczcie, jak oddycha i pulsuje, jak wyrasta z jasności w jasność ciągle coraz jaśniejszą. Tańczący w czasie i poza czasem, tańczący bezustannie w wiecznej teraźniejszości. Tańczący bez znużenia we wszystkich światach naraz. Patrzcie na niego.

Prześlizgując się wzrokiem po zwróconych w górę twarzach, Will zauważył, początkowo na jednej, potem na jeszcze jednej, napływające rozjaśnienie rozkoszą, rozpoznaniem, zrozumieniem, oznakami modlitewnego zachwytu balansującego na granicy pomiędzy ekstazą a przerażeniem.

– Przyjrzyjcie się dokładnie – upierał się doktor Robert. – Przyjrzyjcie się jeszcze dokładniej. – A potem, po ciągnącej się długo minucie milczenia dodał: – Tańczą we wszystkich światach naraz. – I powtórzył: – We wszystkich światach. Ale w pierwszym rzędzie w świecie materii. Popatrzcie na to wielkie, okrągłe halo, okolone symbolami ognia, wewnątrz którego tańczy bóg. Wyobraża ono Przyrodę, świat masy i energii. Śiwa-Nataradża tańczy w nim taniec wiecznego stawania się i umierania. To jego lila, jego kosmiczna zabawa. Zabawa dla zabawy, jak to czyni dziecko. Z tym że to dziecko jest Porządkiem Rzeczy. Gwiazdozbiory są jego zabawkami, nieskończona przestrzeń jest jego placem zabaw, a każdy odstęp pomiędzy jego jednym a drugim palcem to miliard lat świetlnych. Przypatrzcie mu się, tam, na ołtarzu. Jest to wizerunek zrobiony ludzką ręką, nieduży wyrób z miedzi, wysoki na metr i dwadzieścia centymetrów. Ale Śiwa-Nataradża wypełnia wszechświat, jest wszechświatem. Zamknijcie oczy i zobaczcie go wystającego w noc jak wieża, idźcie wzrokiem za bezgraniczną rozpiętością jego ramion i włosami dziko rozwianymi w nieskończoność. Nataradża, który bawi się pośród gwiazd i wewnątrz atomów. Ale także – dodał – także wewnątrz wszystkiego, co żyje, każdego czującego stworzenia, każdego dziecka, i mężczyzny, i kobiety. Zabawa dla zabawy. Ale naraz plac zabaw zostaje obdarzony świadomością, parkiet do tańca potrafi odczuwać cierpienie. Nam taka zabawa bez celu wydaje się jakąś obelgą. Naprawdę podobałby się nam Bóg, który nigdy nie niszczy tego, co stworzył. A jeśli koniecznie ma być ból i śmierć, to niech je wymierza Bóg sprawiedliwy, który niegodziwych ukarze, a dobrych nagrodzi szczęściem na wieki. A tu w rzeczywistości dobrych się rani, a niewinni cierpią. Niechże wreszcie będzie Bóg, który współczuje i daje pocieszenie. Tymczasem Nataradża tylko tańczy – to wszystko. Jego zabawa to, bezstronnie, zabawa śmierci i życia, wszelkiego zła, jak również wszelkiego dobra. Dzierży bębenek w prawej górnej ręce, wzywa nim do wyjścia z niebytu w istnienie. Ta-ram-bam-bam – capstrzyk tworzenia, kosmiczna pobudka. A teraz popatrzcie na jego lewą górną rękę. Ogień, którym wymachuje ta ręka, niszczy niezwłocznie wszystko, co zostało stworzone. Gdy Bóg tańczy na sposób pierwszy – co za szczęśliwość! Gdy tańczy na sposób drugi – ból, okropny strach i przygnębienie! A więc: podskocz, odskocz i wyskocz. Podskocz w górę i w doskonałe zdrowie. Odskocz w chorobę nowotworową i starczą demencję. Wyskocz z pełni życia w niebyt, a potem na powrót z niebytu w życie. Dla Nataradży wszystko to jest zabawą, a zabawa jest celem samym w sobie, jest nieustanna i bezcelowa. Tańczy, bo tańczy, i to tańczenie jest jego maka-sukha, jego nieskończoną i wieczystą rozkoszą. Wieczystą rozkoszą. – Doktor Robert powtórzył raz jeszcze, tym razem pytająco: – Wieczysta rozkosz? – Przecząco pokręcił głową. – Dla nas nie ma rozkoszy, my oscylujemy między szczęśliwością a przerażeniem, z głębokim oburzeniem na myśl, że nasze bóle są taką samą integralną częścią tańca Nataradży jak nasze rozkosze, nasze umieranie jak nasze życie. Przemyślmy to sobie przez chwilę w spokoju.

Sekundy upływały, cisza stawała się coraz głębsza. Nagle i nieoczekiwanie jedna z dziewczyn zaczęła szlochać. Widżaja przeszedł ze swego miejsca i, klękając obok, położył rękę na jej ramieniu. Szlochanie zamarło.

– Cierpienie i choroby – na koniec podjął ponownie doktor Robert – starość, niedołęstwo, śmierć. Pokażę ci smutek. Ale nie tylko to pokazał nam Budda. Pokazał nam też zrywanie ze smutkiem.

– Śiwanajama – zawołał tryumfalnie stary kapłan.

– Jeszcze raz otwórzcie oczy i popatrzcie na Natanaradżę tam wysoko, na ołtarzu. Przyjrzyjcie się dokładnie. W prawej górnej ręce, jak pamiętacie, trzyma bębenek, którym powołuje świat do istnienia, a w lewej górnej niesie niszczący wszystko ogień. Życie i śmierć, ład i rozkład, na równych prawach. Popatrzcie jednak na pozostałą parę rąk Śiwy. Dolna prawa ręka jest uniesiona, z dłonią zwróconą na zewnątrz. Co oznacza ten gest? On mówi: „Nie bój się. Wszystko jest w porządku”. Ale czy ktokolwiek przy zdrowych zmysłach może się nie bać? Jak mógłby ktoś udawać, że zło i cierpienie są w porządku, skoro tak oczywiste jest, że są nie w porządku? Nataradża ma na to odpowiedź. Popatrzcie tylko na jego lewą, trzymaną niżej rękę, którą wskazuje na swoją stopę. A cóż takiego dzieje się z jego stopą? Przypatrzcie się uważnie, to zobaczycie, że prawa stopa oparta jest prosto na pewnym szkaradnym, nieludzkim stworzeniu, demonie Muyalaka. Karzeł, lecz niezwykle potężny w swojej złośliwości, Muyalaka jest wcieleniem nieuctwa, symbolem osobowości łakomej i zaborczej. Rozdeptać go, złamać mu kark! To właśnie czyni Nataradża. Miażdży małego potwora swą prawą stopą. Zauważcie jednak, że wcale nie wskazuje palcem na tę prawą, depczącą stopę. To na lewą stopę wskazuje, tę, którą właśnie unosi w tańcu do góry. A dlaczego pokazuje na nią? Dlaczego? Ta uniesiona stopa, to taneczne wyzwanie wobec prawa grawitacji jest symbolem uwolnienia, moksza, wyzwolenia. Nataradża tańczy we wszystkich światach naraz – w świecie fizyki i chemii, w świecie pospolitego, aż-nadto-ludzkiego doświadczenia, a na koniec w świecie Takości, Umysłu i Czystego Światła. A teraz – doktor Robert mówił dalej po dłuższej chwili milczenia – chcę, byście popatrzyli na ten drugi posąg, na wizerunek Śiwy i Bogini. Przyjrzyjcie się im, w ich maleńkiej jaskini światła. A teraz zamknijcie oczy i zobaczcie ich ponownie – rozpromienionych, żywych, wysławianych. Jacy są piękni! A jaka głębia znaczeń jest w ich czułości! Jakąż mądrością ponad wszelkie mądrości dające się wypowiedzieć jest to doświadczenie zmysłowe duchowego połączenia i pojednania. Wieczność i czas w związku miłosnym. Ten Jeden połączony małżeństwem z wieloma, to, co względne, staje się absolutne przez związek z tym Jednym. Nirwana utożsamiona z samsarą, przejaw Natury Buddy w czasie, w fizycznej istocie i w odczuciu.

– Śiwanajama. – Stary kapłan zapalił następną laseczkę kadzidła i zaczął recytować coś w sanskrycie, miękko, wyśpiewując kolejno oddzielne sylaby. Will czytał na młodych twarzach przed sobą znaki zasłuchania w powadze, ledwie dostrzegalny, ekstatyczny uśmiech, jaki towarzyszy nagłemu olśnieniu, objawieniu prawdy i piękna. W tym samym czasie, gdzieś z tyłu, znużony Murugan siedział oparty o filar, dłubiąc w swoim klasycznym nosie.

– Wyzwolenie – mówił znowu doktor Robert – zrywanie z cierpieniem. Przestajemy być tymi, za których uważaliśmy się w swej niewiedzy, i stajemy się tymi, którymi jesteśmy naprawdę. Dzięki lekowi moksza będziecie przez krótką chwilę wiedzieć, jak to jest być tym, czym się jest naprawdę, czym się w rzeczywistości zawsze było. Jakaż to bezczasowa szczęśliwość! Ale jej bezczasowość jest nietrwała, tak jak wszystko inne. Przemija, tak jak wszystko inne. A kiedy już przeminęła, co zrobicie z tym doświadczeniem? Co zrobicie ze wszystkimi innymi podobnymi doświadczeniami, których dostarczy wam lek moksza w następnych latach? Czy będziecie zaledwie potrafili cieszyć się nimi tak, jakby was radował wieczór spędzony w teatrze kukiełkowym, po którym wszystko wraca do normy, a wy na powrót zachowujecie się jak te głupie łobuziaki, za których się uważacie? Czy też, pamiętając ten przebłysk, nie będziecie poświęcać się temu, co dotychczas, lecz temu, czym jesteście naprawdę? Wszystko, co my, ludzie starsi, możemy dla was zrobić naszym nauczaniem, wszystko, co może dla was zrobić Pala swoimi rozwiązaniami w życiu społecznym, to dostarczenie wam środków technicznych i stworzenie możliwości. A wszystko, co może dla was zrobić lek moksza, to dać wam szereg przebłysków szczęśliwości, od czasu do czasu godzinę lub dwie łaski oświecenia i wyzwolenia. Wam się zostawia decyzję, czy będziecie z tej łaski mieć pożytek i czy wykorzystacie te możliwości. Ale to wszystko na przyszłość. Wszystko, co musicie zrobić tu i teraz, to pójść za radą gwarka: „Uwaga!”. Uważać nieustannie, a staniecie się, może stopniowo, a może raptownie, świadomi tych ważnych sprawczych faktów, jakie się kryją w symbolach na ołtarzu.

– Śiwanajama! – Stary kapłan zamachał laseczką kadzidła. U stóp ołtarza chłopcy i dziewczęta trwali nieruchomo jak posągi. Zaskrzypiały drzwi i rozległ się odgłos kroków. Will odwrócił głowę i zobaczył niskiego, krępego mężczyznę manewrującego ostrożnie pomiędzy medytującą młodzieżą. Mężczyzna wszedł na stopnie ołtarza i nachylił się, szepcząc coś do ucha doktor Roberta, po czym odwrócił się na pięcie i powędrował z powrotem do drzwi.

Doktor Robert położył dłoń na kolanie Willa.

– To rozkaz królewski – szepnął z uśmiechem, wzruszając ramionami. – Ten człowiek prowadzi tu górskie schronisko. Przed chwilą telefonowała do niego Rani, żeby powiedzieć, że chce widzieć Murugana tak szybko, jak tylko to możliwe. Bardzo pilnie. – Śmiejąc się bezgłośnie, wstał i pomógł Willowi się podnieść.

Rozdział 11

Will Farnaby sam zrobił sobie śniadanie, a kiedy doktor Robert powrócił ze swej porannej wizyty w szpitalu, pił już drugą filiżankę palaskiej herbaty, zagryzając grzankami z owoców drzewa chlebowego, posmarowanymi marmoladą z pomelo.

Odpowiadając na zadane przez Willa pytania, doktor referował:

– Umiarkowane bóle w nocy. Lakszmi nieźle spała – cztery do pięciu godzin, a rano była w stanie przyjąć trochę bulionu.

Mówił dalej, że można liczyć na jeszcze jeden dzień wytchnienia. Dlatego, żeby nie męczyć pacjentki swoją stałą obecnością przy niej, i ponieważ mimo wszystko życie ma się toczyć dalej i trzeba z niego czerpać, co najlepsze, doktor postanowił pojechać do Stacji Wysokogórskiej i tam popracować z zespołem badawczym w laboratorium farmaceutycznym.

– Popracować nad lekiem moksza?

Doktor Robert zaprzeczył, kręcąc głową.

– Tamto jest tylko powtarzaniem rutynowych działań, zajęciem dla techników, a nie dla badaczy. Ci ostatni pracują nad czymś zupełnie nowym.

Zaczął opowiadać o indolach[57] wyizolowanych ostatnio z nasion ololiuhqui, rośliny sprowadzonej rok temu z Meksyku i uprawianej obecnie w ogrodzie botanicznym Stacji. Otrzymano już nie mniej niż trzy rozmaite indole, z których jeden wydaje się mieć specjalną moc. Doświadczenia na zwierzętach wykazały, że oddziaływał na układ siatkowy wątroby.

Kiedy już został sam, Will rozsiadł się pod wentylatorem sufitowym do czytania Uwag o tym, co jest co.

Nie jesteśmy w stanie wyperswadować sobie naszej zasadniczej irracjonalności. Możemy co najwyżej, nauczyć się sztuki bycia irracjonalnym w rozsądny sposób.

Po prowadzonej przez trzy pokolenia reformie na Pali nie ma żadnej trzody podobnej owcom i baranom ani eklezjastycznych Dobrych Pasterzy, którzy by ją strzygli i kastrowali. Nie ma także stad rogacizny lub nierogacizny ani żadnych koncesjonowanych poganiaczy, monarszych czy wojskowych, kapitalistycznych czy rewolucyjnych, po to by piętnować, zamykać i zarzynać. Istnieją tylko dobrowolne stowarzyszenia mężczyzn i kobiet zmierzających do osiągnięcia pełnego człowieczeństwa.

Muzyczki czy kamyczki, stany przejściowe czy rzeczy materialne? Buddyzm i współczesna nauka odpowiadają „muzyczki”. Klasyczni filozofowie Zachodu mówią „kamyczki”. W buddyzmie i współczesnej nauce myśli się o świecie w kategoriach muzyki. A kiedy czyta się filozofów Zachodu, to wyobrażenie, jakie przychodzi na myśl, jest postacią z bizantyńskiej mozaiki, prostą, symetryczną, zrobioną z milionów małych kwadracików jakiegoś kamienia i na stałe związaną cementem ze ścianami bazyliki bez okien.

Zarówno wdzięk tancerki, jak i jej artretyzm po czterdziestu dalszych latach są funkcjami jej szkieletu. To dzięki sztywnej ramie z kości dziewczyna może kręcić piruety, dzięki tym samym kościom, kiedy nieco podrdzewieją, babcia może zostać skazana na wózek inwalidzki. Podobnie do tego zdecydowane wspieranie jakiejś kultury jest podstawowym warunkiem całej szczególnej oryginalności i kreatywności tej kultury, a jednocześnie jej głównym wrogiem. Rzeczą, bez której nie możemy wyrosnąć na ludzkie istoty w pełnym tego słowa znaczeniu, jest, aż nazbyt często, to samo, co nasz wzrost powstrzymuje.

W czasie całego wieku badań nad lekiem moksza wykazano, że ludzie zupełnie przeciętni są w pełni zdolni do przeżywania doznań typu wizjonerstwo czy nawet odczuwania pełnego wyzwolenia. Ludzie będący twórcami i odbiorcami wysokiej kultury nie mają w tym względzie żadnej przewagi nad mało wybrednymi. Doświadczenia wyższego lotu doskonale idą w parze z niewybredną ekspresją symboliczną. Symbole ekspresywne tworzone przez artystów palaskich nie są lepsze niż takie symbole tworzone przez artystów gdzie indziej. Są zapewne mniej poruszające, ponieważ są wytworami szczęścia i poczucia spełnienia. Prawdopodobnie są także mniej satysfakcjonujące estetycznie niż symbole tragiczne lub kompensacyjne, stworzone przez ofiary frustracji i niewiedzy, tyranii, wojny oraz kryminogennych lub generujących poczucie winy przesądów. Przewaga Pali nie leży w ekspresji symbolicznej, lecz w sztuce, która, chociaż wyższa i znacznie więcej warta niż cała reszta, może być uprawiana przez każdego – sztuce adekwatnego doświadczania, sztuce stawania się zapoznanym bardziej intymnie z całym światem, który zamieszkujemy jako istoty ludzkie. Kultura palaska ma nie być oceniana tak, jak (z braku lepszych kryteriów) oceniamy inne kultury. Ma nie być oceniana na podstawie osiągnięć garstki tych utalentowanych, którzy manipulują symbolami artystycznymi czy też filozoficznymi. Nie, ona ma być oceniana na podstawie tego, czego wszyscy członkowie tej społeczności, ci pospolici, jak i ci nadzwyczajni, potrafią doświadczać i doświadczają w każdej sytuacji nieprzewidzianej oraz przy każdym kolejnym przecięciu się czasu z wiecznością.

Odezwał się dzwonek telefonu. Ma pozwolić mu dzwonić czy lepiej podnieść słuchawkę i powiedzieć rozmówcy, że doktor wyruszył na cały dzień? Wybierając to drugie, Will podniósł słuchawkę.

– Bungalow doktora MacPhaila – powiedział, parodiując sprawną sekretarkę – ale doktor wyjechał na cały dzień.

– Tant mieux[58] – powiedział dźwięcznie królewski głos na drugim końcu linii. – Jak się pan ma, mon cher[59] Farnaby?

Zaskoczony, Will wyjąkał jakieś słowa podzięki za łaskawe zainteresowanie Jej Wysokości.

– Więc wczoraj po południu został pan zabrany – mówiła Rani – żeby zobaczyć jedną z tych ich, tak zwanych, uroczystości inicjacyjnych.

Przytomniejąc po zaskoczeniu, Will był już w stanie odpowiedzieć obojętnie, tonem doskonale niezaangażowanym:

– To było naprawdę nadzwyczajne – powiedział.

– Naddzzwyczajne – wymówiła Rani, przeciągając z rozmysłem dźwięki będące odpowiednikami wielkich liter, którym zwykła nadawać pejoratywne lub pochwalne znaczenia – ale tylko jako świętokradcza karykatura PRAWDZIWEJ inicjacji. Oni nigdy się nie nauczyli elementarnego rozróżnienia między Porządkiem Natury a tym Nadprzyrodzonym.

– Zapewne – wymamrotał Will – zapewne.

– Co pan powiedział? – upomniał go głos na drugim końcu linii.

Will powtórzył głośniej:

– Zapewne.

– Miło mi, że pan się zgadza. Nie dzwonię wszakże – mówiła dalej Rani – żeby dyskutować różnicę między Porządkiem Natury a Nadprzyrodzonym, wszystko jedno, jak niezwykle ważna jest ta różnica. Dzwonię w bardziej pilnej sprawie.

– W sprawie ropy?

– Tak – potwierdziła. – Właśnie otrzymałam bardzo niepokojącą wiadomość od mojego osobistego przedstawiciela w Rendangu. Bardzo wysoko postawionego – dodała jakby od niechcenia – i niezmiennie dobrze poinformowanego.

Will złapał się na przemyśliwaniu, który z tych licznych, eleganckich i obwieszonych medalami gości, spotkanych na cocktail party w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, przechytrzył swoich kolegów spryciarzy, łącznie z nim samym.

– W ciągu ostatnich kilku dni – ciągnęła dalej Rani – do Rendang-Lobo przylecieli przedstawiciele co najmniej trzech ważnych spółek naftowych z Europy i Ameryki. Jak donosi mój informator, są już w toku rozmów z czterema lub pięcioma kluczowymi postaciami administracji, które w przyszłości mogą mieć wpływ na decyzję, kto otrzyma koncesję na Palę.

Will mruknął z dezaprobatą.

Rani nadmieniła jeszcze, że poważne sumy, jeśli nie po prostu zaoferowano, to przynajmniej wymieniono i kusząco podsunięto pod nos.

– Nikczemni – skomentował Will.

– Nikczemni to właściwe słowo – zgodziła się Rani. I z tego powodu należało coś zrobić w tej sprawie, i to zrobić bezzwłocznie. Wiedziała już od Bahu, że Will napisał do lorda Aldehyda i że odpowiedź na pewno nadejdzie za parę dni. Ale kilka dni to za długo. Czas był tu najistotniejszy, nie tylko wobec kroków podjętych przez spółki konkurencyjne, lecz także (i tu Rani tajemniczo zniżyła glos) z innych powodów. „Teraz, teraz” nawoływał bez przerwy jej Prywatny Podszept. „Teraz, bez zwłoki!”. Lord Aldehyde musi zostać poinformowany o tym, co się dzieje, depeszą (ten niezawodny Bahu, dodała nawiasem, zaoferował przesłanie tej wiadomości szyfrem przez Poselstwo Rendangu w Londynie). Wraz z tą informacją musi pójść pilna prośba o upoważnienie Specjalnego Korespondenta lorda do podjęcia takich kroków (na tym etapie właściwe będą przeważnie kroki natury finansowej), jakie mogłyby być niezbędne dla zabezpieczenia tryumfu ich Wspólnej Sprawy.

– Dlatego, za pozwoleniem pana – podsumował głos w słuchawce – powiem Bahu, żeby tę depeszę wysłał natychmiast. W imieniu nas obojga, panie Farnaby, pana i moim. Mam nadzieję, że to panu odpowiada, mon cher.

Nie odpowiadało mu to wcale, ale nie było chyba żadnej wymówki mogącej powstrzymać Rani, skoro tamten list do Joego Aldehyda został już dawno napisany. Pozostawało więc zawołać: „Tak, oczywiście” – z entuzjazmem, któremu zadawała kłam podejrzanie długa pauza na szukanie innej odpowiedzi, zanim zdołał wydobyć z siebie tę pożądaną. Dodał jeszcze:

– Powinniśmy gdzieś jutro dostać odpowiedź.

– Dostaniemy ją jeszcze dziś – zapewniła go Rani.

– Istnieje taka możliwość?

– Z Bogiem, con espressione[60] – wszystko jest możliwe.

– Zapewne – powiedział Will – zapewne. Ale tym niemniej...

– Robię to, co mi doradza mój Prywatny Podszept. A on mówi „Dzisiaj” i dodaje: „On da Willowi Farnaby’emu carte blanche”. Carte blanche – powtórzyła ze smakiem. – „I Farnaby odniesie pełen sukces”.

– Tego nie jestem pewien – powiedział Will tonem wątpliwości.

– Musi pan odnieść sukces.

– Muszę?

– Bezwzględnie – upierała się.

– Dlaczego?

– Ponieważ to Bóg zainspirował mnie do rozpoczęcia Krucjaty Ducha.

– Nie całkiem dostrzegam tu związek.

– Być może nie powinnam mówić panu tego – powiedziała, a następnie, po krótkim milczeniu, dodała: – Ale dlaczego nie? Jeżeli nasza sprawa wygra, lord Aldehyde obiecał wesprzeć Krucjatę wszystkimi swymi zasobami. A skoro Bóg chce, żeby nasza Krucjata odnosiła sukcesy, nasza Sprawa nie ma innego wyjścia, musi tryumfować.

Chciał zakrzyknąć quod erat demonstrandum[61], ale się zreflektował. To nie byłoby grzecznie. I sam temat nie nadawał się do żartów.

– Teraz już muszę dzwonić do Bahu – powiedziała Rani. – À bientôt[62], mój drogi Farnaby.

Przerwała połączenie.

Will wzruszył ramionami i powrócił do lektury Uwag o tym, co jest co. To było wszystko, co zostało mu do roboty.

Dualizm... Dobra literatura jest prawie niemożliwa bez niego. A z nim, z całą pewnością, nie może być dobrego życia.

„Ja” deklaruje pewną oddzielną i trwałą substancję ego, „jestem” jest zaprzeczeniem faktu, że każde istnienie jest zależnością i przemianą.

„Ja jestem”. Dwa niewielkie wyrazy, a jaka porażająca ilość nieprawdy!

Religijnie nastawiony dualista wywołuje duchy domowej roboty z bezkresnej głębi. Niedualista przywołuje bezkresną głębię do swojego ducha czy też, dokładniej biorąc, odkrywa, że bezkresna głębia już tam jest.

Usłyszał pomruk nadjeżdżającego samochodu, potem była cisza po wyłączeniu silnika, trzask zamykanych drzwiczek i kroki, dochodzące najpierw ze żwiru ścieżki, a potem ze schodków werandy.

– Jesteś gotowy? – zapytał tubalny głos Widżaji.

Will odłożył Uwagi o tym, co jest co, chwycił swój bambusowy kostur, dźwignął się na nogi i podszedł do drzwi frontowych.

– Gotowy i pełen zapału – powiedział, wychodząc na werandę.

– Jeśli tak, to jedziemy – Widżaja wziął go pod ramię, nie zapominając wykazać się troską za pomocą formułki: – Ostrożnie po tych schodach.

Obok jeepa stała puszysta dama po czterdziestce, o okrągłej twarzy, przybrana w różowe szaty oraz korale wiszące na szyi i wpięte w uszy.

– To jest Lila Rao – powiedział Widżaja. – Nasza bibliotekarka, sekretarka, skarbniczka, a zarazem generalna strażniczka wszelkiego ładu. Bez niej bylibyśmy zgubieni.

Willowi, kiedy wymieniał z nią uścisk dłoni, Lila wydała się jakąś bardziej brązową wersją jednej z tych angielskich dam, ugrzecznionych, a jednocześnie wykazujących niespożytą energię, które, kiedy ich dzieci już dorosną, zabierają się do dobroczynności lub działania na rzecz ukulturalnienia społeczeństwa. Biedaczki bez wielkiej inteligencji, jednak jakże wolne od wszelkiego samolubstwa, jak oddane sprawie i jak szczerze dobrotliwe! Niestety także: jakie potworne nudziary!

– Mówili mi o panu moi młodzi przyjaciele Radha i Ranga – zainicjowała rozmowę pani Rao, kiedy już terkotali, mijając staw z lotosami i zbliżając się do wyjazdu na drogę główną.

– Mam nadzieję – odparł Will – że aprobują mnie z taką samą serdecznością, z jaką ja ich podziwiam.

Twarz pani Rao rozjaśniło zadowolenie.

– Tak się cieszę, że pan ich polubił.

– Ranga jest wyjątkowo błyskotliwy – dodał Widżaja, a pani Rao poparła go, mówiąc:

– I potrafi zachować tę delikatną równowagę między światem zewnętrznym a jego własnym. Wiecznie kuszony – i jakże mocno – żeby uciec w nirwanę arhata lub w pięknie uporządkowany raj czystej abstrakcji naukowca. Wiecznie kuszony, lecz często odporny na pokusę, bowiem ten arhat i naukowiec Ranga jest także innym Rangą – pełnym współczucia i gotowym, gdy ktoś zwróci się do niego w odpowiedni sposób, do otwarcia się na konkretne życiowe realia, do wykazania zrozumienia, troski i aktywnej pomocy. Cóż to za wielki dar losu dla niego i wszystkich innych, że znalazł taką dziewczynę jak mała Radha. Dziewczynę o tak inteligentnej prostocie, pełną humoru i czułości, po prostu wymarzoną do dawania miłości i szczęścia. Radha i Ranga należeli kiedyś – wyznała pani Rao – do mych ulubionych uczniów.

„Pewnie uczniów w jakiejś szkółce niedzielnej buddystów” – pomyślał sobie protekcjonalnie Will. Jednak w rzeczywistości tym, w czym przez ostatnie sześć lat szkoliła młodych ta zawzięta działaczka społeczna w przerwach zajęć bibliotekarki, była – jak się dowiedział z osłupieniem za chwilę – joga miłości. Aha, to pewnie te nauki, pomyślał Will, na których wspomnienie gorszył się Murugan, a które Rani ze swą niemal kazirodczą zaborczością uznała za tak oburzające. Otworzył nawet usta, żeby o to zapytać. Na przeszkodzie stanęły mu jego własne reakcje, wykształcone na innych szerokościach geograficznych, w kontaktach z działaczami społecznymi innego gatunku. Pytania po prostu nie przeszły mu przez gardło. A po chwili było na nie już za późno, bo pani Rao zaczęła opowiadać o swym innym powołaniu.

– Gdyby pan wiedział – ciągnęła – jak kłopotliwe w tym klimacie są książki! Papier pleśnieje i jest podgryzany przez owady, klej się rozpuszcza, a oprawy rozpadają się. Całkiem serio, literatura i tropiki nie idą w parze.

– Ale, ale, jeśli wierzyć waszemu Staremu Radży – skontrował Will – literatura nie pasuje do was pod wieloma innymi względami, nie tylko klimatu. Nie sprzyja ludzkiej prawości ani zdrowiu psychicznemu, nie oddaje prawdy filozoficznej, nie jest odpowiednia dla uczciwego systemu społecznego. Nie jest zatem zachęcająca do niczego z wyjątkiem dualizmu, kryminalnych ekscesów, nieosiągalnych aspiracji i niepotrzebnego poczucia winy. Ale spokojna głowa. – Wykrzywił się w uśmiechu. – Pułkownik Dipa zrobi z tym porządek. Kiedy dokona inwazji i przekształci Palę w wyspę gotową do wojny, ropy naftowej i ciężkiego przemysłu, będziecie tu bez wątpienia mieć Złoty Wiek literatury i teologii.

– Bardzo chciałbym się z tego śmiać – powiedział Widżaja. – Kłopot w tym, że chyba masz rację. Mam ponure przeczucie, że moje dzieci dożyją spełnienia twego proroctwa.

Zaparkowali jeepa przy wjeździe do wioski, pomiędzy wozem zaprzężonym w woły a nowiutką japońską ciężarówką. Dalej poszli piechotą, wąską uliczką prowadzącą do centralnego targowiska pomiędzy strzechami domów w ogrodach ocienionych palmami, papajami i drzewami chlebowymi. Will zatrzymał się i rozejrzał, opierając się na swym bambusowym kosturze. Po jednej stronie prostokątnego placyku stał czarujący przykład orientalnego rokoko z fasadą zdobioną różową sztukaterią i altankami na czterech rogach – z pewnością ratusz. Naprzeciwko, po drugiej stronie skweru, widniała świątynka z czerwonego kamienia, mająca po środku wieżę, na której ustawiono rzędami rzeźbione figurki obrazujące legendę przemiany Buddy z rozpieszczonego dziecka w Tathagatę. Połowę wolnej przestrzeni między tymi ceremonialnymi budowlami zajmował olbrzymi figowiec bengalski[63], którego odnogi okalały stragany licznych kupców i handlarek. Wpadające ukośnie przez szczeliny w zielonym sklepieniu długie macki słonecznego światła ujawniały na chybił-trafił: tu rząd czarno-żółtych naczyń do wody, tam srebrną bransoletę, pomalowaną drewnianą zabawkę, belę wzorzystego kretonu, gdzie indziej znowu ułożone w stos owoce, dziewczęce staniki, wesolutkie od kwiaciastych szlaczków, czy też odblask wyszczerzonych w uśmiechu zębów, błysk oczu albo czerwonawą złocistość nagiego torsu.

– Wszyscy robią tu wrażenie bardzo zdrowych – zauważył Will, kiedy przepychali się pomiędzy stoiskami w cieniu wielkiego drzewa.

– Wyglądają zdrowo, ponieważ są zdrowi – odpaliła pani Rao.

– I szczęśliwi. To inaczej, niż oczekiwałem. – Przyszły mu na myśl twarze widziane niegdyś w Kalkucie, w Manili, w Rendang-Lobo – zresztą takie same jak twarze, jakie widuje się codziennie na Fleet Street czy na Strandzie. – Nawet kobiety – zauważył, przenosząc wzrok z jednej twarzy na drugą – nawet kobiety wyglądają na szczęśliwe.

– Nie mają po dziesiątce dzieciaków – pośpieszyła z wyjaśnieniem.

– Tam, skąd przybywam, również nie mają po dziesiątce dzieci – powiedział Will – a jednak... „Słabości i niedoli piętno...”[64]. – Na chwilę przestał mówić, obserwując przekupkę, jak odważa wysuszone na słońcu plastry owoców drzewa chlebowego jakiejś młodziutkiej matce z dzieckiem wiszącym na plecach w worku-nosidełku. – One jakby coś emanują – zawyrokował.

– To skutek maithuny, efekt jogi miłości – oświadczyła tryumfalnie pani Rao, z twarzą rozjaśnioną przypływem religijnego zapału i zawodowej dumy.

Z placu zacienionego kolumnadą figowca przeszli, przecinając obszar prażony bezlitośnie słońcem, na wydeptane schody prowadzące w górę, w mroczne wnętrze świątynki. Z ciemności wychynął olbrzymi Bodhisattwa, cały ze złota. Panował tu zapach kadzidła i więdnących kwiatów. Skądś zza posągu dochodził szept niewidocznego wiernego, który odmawiał niekończącą się litanię. Przez boczne drzwi bezszelestnie wbiegła mała, bosa dziewczynka. Nie oglądając się na dorosłych, ze zwinnością kota wspięła się na ołtarz i rozłożyła wachlarz białych storczyków na dłoni bóstwa obróconej wewnętrzną stroną do góry. Potem wymamrotała kilka słów, patrząc w górę, w ogromną, złotą twarz, na chwilę zamknęła oczy, pomruczała, a następnie odwróciła się, ruszyła w dół i podśpiewując słodko do samej siebie, wywędrowała przez te same drzwi, przez które niedawno weszła.

– Czarująca – powiedział Will, obserwując ją, kiedy wychodziła. – Nie znalazłbyś śliczniejszej. Ale, poważnie, co robi to dziecko w swoim własnym rozumieniu? Jaką to religię ma niby praktykować?

– Ona praktykuje lokalną odmianę buddyzmu mahajana – wyjaśnił Widżaja – pewnie trochę przyprawionego śiwaizmem.

– A czy wy, elita intelektualna, zachęcacie do tego?

– Ani zachęcamy, ani zniechęcamy. Po prostu godzimy się z tym. Zgadzamy się tak samo jak na tę pajęczynę, którą widzisz tam, u góry, na gzymsie. Z natury pająka wynika, że niezbędna jest pajęczyna. Podobnie jest z istotą ludzką, dla której z natury niezbędne są religie. Pająki nie mogą się oprzeć imperatywowi robienia pułapek na muchy, a ludzie nie ustają w tworzeniu symboli. Zdarza się, że te symbole względnie dobrze przystają do pewnych aspektów zewnętrznej rzeczywistości, pozostającej poza naszym doświadczeniem; wtedy jest to nauka i zdrowy rozsądek. Niekiedy przeciwnie, te symbole nie mają prawie żadnego związku z zewnętrzną rzeczywistością, wtedy mamy paranoję i delirium. Częściej zdarza się mieszanka po części realistyczna, a po części fantastyczna – to jest religia. Dobra religia lub zła religia – zależnie od proporcji w tym koktajlu. Na przykład w kalwinizmie – takim, w jakim wychował się doktor Andrew – ma się do dyspozycji tylko lilipucią miareczkę rzeczywistości i pełen dzban urojenia. W innych przypadkach mieszanka bywa bardziej godziwa. Pół na pół, czy nawet sześćdziesiąt do czterdziestu, a może i siedemdziesiąt do trzydziestu na korzyść prawdy i uczciwości. Ta nasza tutejsza staroświecka mieszanka zawiera nad podziw małą domieszkę trucizny.

Will pokiwał głową zgodliwie.

– Z pewnością nie czyni szkody, jak się wydaje, składanie ofiar z białych storczyków przed wyobrażeniem współczucia i oświecenia. A po tym, co widziałem wczoraj, byłbym gotowy występować z poparciem dla kosmicznego tańca i kopulowania natchnionego boskością.

– Pamiętaj przy tym – dodał Widżaja – że te rzeczy nie są obowiązkowe. Każdemu daje się szansę wejścia w to głębiej. Zapytałeś, jak to dziecko rozumie to, co robi. Powiem ci. Częścią swego umysłu wyobraża sobie, że rozmawia z osobą – olbrzymią, świętą osobą, od której może dostać coś, czego by chciała, przymilając się i przynosząc kwiaty. Jednocześnie jest już dość duża i powiedziano już jej o tych ważniejszych symbolach, jakie się kryją w posągu Amitabhy, i o doświadczeniach, z których wywodzą się te ważniejsze symbole. W wyniku tego inną częścią swego umysłu doskonale wie, że Amitabha nie jest osobą. Wie nawet więcej, bo wytłumaczono jej, że jeśli modlitwy zostają czasem wysłuchane, to dlatego, że pomysły w naszym dziwnym psychofizycznym świecie, jeśli skoncentrujemy na nich swoje władze umysłowe, mają większe szanse urzeczywistniania się. Ona także wie, że świątynia, o której nadal lubi myśleć, że jest domem Buddy, wcale nim nie jest. Zdaje sobie sprawę, że to tylko kalka w jej własnej nieświadomej głowie – a naprawdę mała, ciemna salka z jaszczurkami pełzającymi do góry nogami po suficie i karaluchami we wszystkich szczelinach. Ale w sercu tej pełnej robactwa ciemności zasiada Oświecenie. I jest coś jeszcze – ona podświadomie przerabia lekcję na temat siebie samej. Podszeptuje się jej, że gdyby tylko sama przestała sugerować sobie coś przeciwnego, to mogłaby odkryć, że jej mały, pracowity rozumek jest także Rozumem przez duże R.

– No a jak rychło ta lekcja zostanie przyswojona? Kiedy przestanie to sobie sugerować?

– Może nigdy do tego nie dojdzie. Tak jest z wieloma ludźmi. Ale także wielu się to udaje.

Widżaja wziął Willa za ramię i pociągnął w gęstszy mrok za wizerunkiem Oświecenia. Skandowanie stało się wyraźniejsze i, ledwo dostrzegalny w ciemnościach, pojawił się skandujący – bardzo stary mężczyzna o nagim torsie, tak doskonale nieruchomy, jak złoty posąg Amitabhy, gdyby nie poruszające się wargi.

– Co to za inkantacja? – zapytał Will.

– Coś w sanskrycie.

Słychać było siedem niezrozumiałych sylab powtarzanych 265 w kółko.

– Znowu jakieś powtarzanie na darmo!

– Niekoniecznie na darmo – zaprotestowała pani Rao. – Czasami to naprawdę do czegoś prowadzi.

– Prowadzi do czegoś – rozwinął Widżaja – nie dlatego, że słowa coś znaczą lub sugerują, lecz po prostu dlatego, że się je powtarza. Mógłbyś sobie powtarzać „Oj, dana, dana” z efektem tak samo dobrym jak „Om” czy „Kyrie Eleison”, czy „La ila illa’llah”. To działa, bo kiedy jesteś zajęty powtarzaniem „Oj, dana, dana” czy imienia Boga, nie możesz poświęcać całej uwagi sobie. Kłopot tylko w tym, że możesz się „oj-dana-danować” równie dobrze w górę, jak w dół – na poziom niższy, to jest bezmyślności i kompletnego zidiocenia, jak również na poziom wyższy: niemyślenia i czystej samoświadomości.

– Wnioskuję z tego, że nie polecałbyś postępowania tego rodzaju naszej małej przyjaciółce ze storczykami?

– O nie, chyba że byłaby bardzo roztrzęsiona czy niezwykle zaniepokojona. Co nie ma miejsca. Znam ją bardzo dobrze, bawi się z moimi dziećmi.

– Co byś zatem zrobił w jej sprawie?

– Między innymi – odparł Widżaja – zabrałbym ją tam, gdzie się teraz udajemy.

– To znaczy gdzie?

– Do sali medytacji.

Will poszedł za nim przez sklepione przejście krótkim korytarzem. Rozsunęli ciężkie kotary i weszli do wielkiego, wybielonego pokoju, mającego po lewej stronie długie okno, które wychodziło na niewielki ogród wysadzony bananowcami i drzewami chlebowymi. Nie było tam mebli, rozrzucone po podłodze leżały tylko małe, kwadratowe poduszki. Wielki obraz olejny wisiał na ścianie naprzeciwko okna. Will początkowo tylko rzucił okiem, ale zaraz potem podszedł obejrzeć go dokładniej.

– Wielkie nieba! – powiedział na koniec. – Kto to namalował?

– Gobind Singh.

– A któż to jest Gobind Singh?

– Najlepszy pejzażysta, jakiego Pala kiedykolwiek wydała. Zmarł w czterdziestym ósmym.

– Dlaczego my w Europie nie widzieliśmy nigdy żadnej z jego prac?

– Bo u nas lubi się je za bardzo na to, żeby którąś wyeksportować.

– To dobrze dla was – powiedział Will. – A dla nas strata. – Jeszcze raz przyjrzał się obrazowi. – Czy ten człowiek był kiedyś w Chinach?

– Nie. Ale studiował z malarzem z Kantonu, który potem mieszkał na Pali. A także miał mnóstwo reprodukcji pejzaży Sunga, rzecz jasna.

– Mistrz Sung – przypomniał sobie Will – który uprawiał malarstwo olejne, ale interesował się także światłocieniem.

– To dopiero wtedy, gdy udał się do Paryża, to znaczy w roku 1910. Zaprzyjaźnił się wtedy z Vuillardem.

Will pokiwał głową.

– Tyle, to dałoby się odgadnąć z niezwykłego bogactwa jego faktury. – W milczeniu oglądał dalej obraz. W końcu zapytał: – Dlaczego to wisi u was właśnie w sali medytacyjnej?

– A jak tobie się zdaje, dlaczego? – odparował Widżaja.

– Czy dlatego, że to, co tu widzimy, jest tym, co nazywacie schematem umysłu?

– Schematem była świątynia. To jest znacznie lepsze. To jest autentyczny przejaw. Przejaw Umysłu przez duże U, w umyśle jakiegoś osobnika, w powiązaniu z pejzażem, z płótnem i z doświadczaniem malowania. Przypadkiem jest to obraz najbliższej doliny leżącej na zachód stąd. Namalowany z tamtego miejsca, w którym znikają linie energetyczne, kryjąc się za górskim grzbietem.

– Co za chmury! – powiedział Will. – A to światło!

– To jest światło – drobiazgowo wyjaśniał Widżaja – ostatniej godziny przed zmierzchem. Właśnie przestało padać i słońce ukazało się znowu, świecąc jaśniej niż kiedykolwiek. Jaśniej z powodu nadnaturalnej jasności światła padającego ukośnie spod pułapu chmur. Taka ostatnia, skazana na zagładę popołudniowa jasność, która uwypukla każdą powierzchnię, jakiej dotknie, a każdy cień czyni głębokim.

– Każdy cień czyni głębokim – powtórzył Will do siebie, patrząc na obraz. Cień tamtej ogromnej jak kontynent, wypiętrzonej chmury, pod którą grzbiety górskie ciemnieją niemal do czerni, a w planie pośrednim – cienie chmur nad wyspą. Pomiędzy czernią a czernią widać było płomień młodego ryżu albo czerwony żar zaoranej gleby, świecenie nagiej skały wapiennej, czy wreszcie przepych cieni i diamentowego migotania w wiecznie zielonym listowiu. Pośrodku doliny stała grupa domów krytych strzechą, maleńkich z odległości, ale jakże wyraźnie pokazanych, doskonale dopowiedzianych, jakoś w najwyższym stopniu znaczących! Tak, znaczących. Ale gdyby zapytać samego siebie: „Z jakiego powodu?” – nie sposób znaleźć żadnej odpowiedzi. Will postawił zadać na głos to pytanie.

– Pytasz, co one znaczą? – powtórzył Widżaja. – Znaczą dokładnie to, czym są. I to samo jest z górami, to samo z chmurami, to samo ze światłem i porozrzucanym cieniem. I z tego właśnie powodu jest to wizerunek autentycznie religijny. Obrazy pseudoreligijne odnoszą się do czegoś więcej, czegoś poza tym, co na nich widać – jakiejś próbki metafizycznego nonsensu, a może jakiegoś absurdalnego dogmatu z lokalnej teologii. Wyobrażenie autentycznie religijne jest znaczące ze swej istoty. Dlatego też w naszej sali medytacyjnej wieszamy malowidła tego rodzaju.

– Zawsze są to pejzaże?

– Prawie zawsze. Pejzaże mogą naprawdę przypominać ludziom, kim w istocie są.

– Lepiej niż sceny wzięte z życia jakiegoś świętego lub zbawiciela?

Widżaja skinął głową na tak.

– Jest to różnica, w pierwszym rzędzie, pomiędzy obiektywnym a subiektywnym. Obraz Chrystusa lub Buddy to zaledwie zapis czegoś zaobserwowanego przez behawiorystę i zinterpretowanego przez teologa. Natomiast kiedy masz przed sobą krajobraz taki jak ten, jest psychologicznie wykluczone, żebyś patrzył nań oczami Johna B. Watsona czy przez myślenie Tomasza z Akwinu. Jesteś niejako zmuszony do poddania się temu bezpośredniemu doświadczeniu, pchany do dokonania aktu samopoznania.

– Samopoznania?

– Tak, samopoznania – uparcie powtórzył Widżaja. – Ten widok następnej doliny jest widokiem o krok od twego własnego umysłu, od umysłu każdego – tak jak on istnieje ponad i poniżej poziomu osobistej historii. Tajemnice ciemności, ale ciemności tętniącej życiem. Apokalipsy światła, a światło świeci równie jasno z lichych, małych domków, jak z drzew, z trawy, błękitnych odstępów między chmurami. Czynimy wszystko, co w naszej mocy, żeby ten fakt zanegować, ale fakt pozostaje; człowiek jest tak święty jak przyroda, tak nieskończony jak Pustka. Ale tu zbliżamy się niebezpiecznie do teologii, a nikt nie był nigdy ocalony przez pogląd. Trzymajmy się danych, trzymajmy się konkretnych faktów. – Wskazał palcem na obraz. – Faktem jest, że wioska jest do połowy w słońcu, a do połowy w cieniu i w ukryciu. Faktem są tamte góry w kolorze indygo i jeszcze bardziej fantastyczne góry pary wodnej ponad nimi. Faktem są błękitne jeziora na niebie, jeziora bladozielone i nasłoneczniona ziemia, o barwie surowej sieny. Faktem jest ta trawa na pierwszym planie, ta kępa bambusów tylko kilka metrów dalej na zboczu i faktem są jednocześnie tamte odległe szczyty i te absurdalne małe domki w dolinie, o sześćset metrów niżej. Odległość – dodał dla uzupełnienia – ich zdolność do wyrażania faktu odległości, oto jeszcze jeden powód, dla którego pejzaże są najbardziej autentycznie obrazami religijnymi.

– Czy dlatego, że odległość nadaje widokom urok?

– Nie. Dlatego, że przydaje im realności. Odległość przypomina nam, że wszechświat to znacznie więcej niż tylko ludzie – że jest tam nawet o wiele więcej dla ludzi niż sami ludzie. Przypomina nam, że wewnątrz naszych czaszek istnieją przestrzenie mentalne tak ogromne, jak te przestrzenie tam daleko. Doświadczenie odległości, odległości wewnętrznej i odległości zewnętrznej, odległości w czasie i odległości w przestrzeni – jest tym pierwszym i fundamentalnym przeżyciem religijnym. „O Śmierci w życiu, dni, których już nie ma”[65], także „O miejsca, nieskończona liczbo miejsc, które nie są TYM miejscem”. Dawne rozkosze, dawne chwile nieszczęścia i akty zrozumienia – wszystko to, żyjące tak intensywnie w naszej pamięci, a jednocześnie tak zupełnie martwe, martwe bez nadziei na zmartwychwstanie. A wioska, tam daleko w dolinie, tak wyraźnie widoczna nawet w cieniu, tak rzeczywista i niewątpliwa, a jednak tak beznadziejnie poza zasięgiem, samotnie zagubiona. Obraz taki jak ten jest dowodem zdolności człowieka do zaakceptowania wszystkich śmierci w życiu, wszystkich tych ziejących nieobecności, jakie towarzyszą każdej obecności. Moim zdaniem – dodał Widżaja – najgorszą właściwością waszej sztuki niefiguratywnej jest jej systematyczna dwuwymiarowość, to, że odmawia ona brania pod uwagę tak uniwersalnego doznania jak odległość. Kawałek abstrakcyjnego ekspresjonizmu może być bardzo urodziwy jako kolorowy obiekt. Można także posłużyć się nim jako czymś w rodzaju wychwalanego, atramentowego kleksa Rorschacha. Każdy może doszukać się w nim symbolicznego wyobrażenia swoich lęków, pożądań, nienawiści i snów na jawie. Ale czy ktoś potrafi kiedykolwiek znaleźć w nim owe bardziej niż ludzkie – czy może należałoby powiedzieć: owe inne niż zbyt ludzkie – fakty, które odkrywa się w sobie, kiedy umysł konfrontowany jest z odległościami na zewnątrz – w przyrodzie, lub jednocześnie z wewnętrznymi i zewnętrznymi odległościami namalowanego pejzażu, jak ten, na który patrzymy? Wiem tylko tyle, że w waszych abstrakcjach nie odnajduję realiów, które ujawniają się tutaj, i wątpię, żeby komuś się to udało. To z tego powodu wasz modny, nieprzedstawiający ekspresjonizm abstrakcyjny jest tak z natury niereligijny. Mogę też dodać, że z tego samego powodu jest bardzo nudny i bezdennie banalny.

– Czy często tu przychodzisz? – zapytał Will po małej przerwie.

– Kiedy tylko jestem bardziej usposobiony do medytacji w grupie niż samotnie.

– A jak często to bywa?

– Mniej więcej raz na tydzień. Oczywiście, ktoś inny może chcieć to robić częściej, a ktoś jeszcze inny – znacznie rzadziej lub nawet nigdy. Decyduje temperament. Weźmy na przykład naszą przyjaciółkę Susilę – ta potrzebuje wielkich dawek samotności, a więc w sali medytacyjnej prawie nie bywa. Natomiast Szanta, to moja żona, lubi tu wpadać codziennie.

– Ja tak samo – wtrąciła pani Rao. – Ale to jest zgodne z oczekiwaniami. Ludzie otyli lubią towarzystwo – nawet podczas medytacji.

– A czy medytuje pani nad tym obrazem? – zapytał Will.

– Nie nad nim. Czerpiąc z niego, jeśli pan rozumie, co mam na myśli. Czy może raczej równolegle z nim. Patrzę na ten obraz i inni ludzie patrzą na niego, a on nam wszystkim przypomina, kim jesteśmy, czym nie jesteśmy i jak to, czym nie jesteśmy, mogłoby się zmienić w tych, którymi jesteśmy.

– Czy jest jakiś związek – zapytał Will – między tym, o czym pani mówiła, a tym, co widziałem w tamtej świątyni Siwy w górach?

– Oczywiście, że jest – odpowiedziała. – Lek moksza przenosi cię w to samo miejsce, do którego docierasz drogą medytacji.

– Więc po co ten trud medytowania?

– Mógłby pan z równym powodzeniem spytać: „Po co trud jedzenia obiadu?”

– Ale, ale. Wszak mówi pani, że lek moksza to obiad.

– To rodzaj bankietu – powiedziała z naciskiem. – Z tego właśnie powodu musimy mieć medytację. Bankietów nie można mieć codziennie. Są zbyt obfite i trwają za długo. Bankiety, ponadto, zamawia się w firmie gastronomicznej, nie masz żadnego udziału w ich przygotowaniu. A tymczasem powinieneś sam gotować swoje własne, codzienne pożywienie. Lek moksza to rzadki smakołyk, na specjalne okazje.

– W kategoriach teologicznych – powiedział Widżaja – lek moksza przygotowuje cię do przyjęcia zdolności darowanych, to jest łaski wizji przedmistycznych lub też w pełni rozbudowanego doznania mistycznego. Medytacja jest jednym ze sposobów, w jaki się współpracuje ze zdolnościami darowanymi.

– Jak?

– Przez utrzymywanie umysłu w stanie, który pozwala ekstatycznym przebłyskom zrozumienia przechodzić w trwałe i ugruntowane oświecenie. Przez doprowadzenie samowiedzy do poziomu, na którym nie będzie się przymuszanym przez własną podświadomość do czynienia tych wszystkich nieładnych, absurdalnych, samoogłupiających rzeczy, jakie często nam się zdarzają.

– Mam rozumieć, że jest się od tego bardziej inteligentnym?

– Nie bardziej inteligentnym w odniesieniu do nauki czy logicznej argumentacji. Bardziej inteligentnym głębiej – na poziomie bezpośredniego doświadczania i osobistych związków z innymi.

– Bardziej inteligentnym na tym właśnie poziomie – dodała pani Rao – nawet kiedy ktoś ma maleńko oleju w głowie. – Poklepała się po ciemieniu. – Ja jestem za tępa, żeby rozumieć te rzeczy, w których dobrzy są doktor Robert i Widżaja – genetyce i biochemii, i filozofii, i całej tej reszcie. Nie jestem także dobra w malowaniu, poezji czy aktorstwie. Powinnam zatem czuć się okropnie mało warta i nieszczęśliwa. A wcale się tak nie czuję. Zawdzięczam to w całości medytacji i lekowi moksza. Żadnych talentów i ani krzty mądrości. Ale w sprawach życiowych, tam, gdzie trzeba rozumieć i pomagać ludziom, mam przekonanie, że ciągle mi przybywa umiejętności i wyczucia. Wreszcie, co do tego, co Widżaja nazywa zdolnościami darowanymi... – przerwała. – Mógłbyś być największym geniuszem świata, a i tak nie będziesz miał nic więcej niż to, co darowano mnie. Prawda, Widżaja?

– Ależ tak, to jest prawda.

Pani Rao jeszcze raz zwróciła się do Willa:

– Zatem widzi pan, panie Farnaby. Pala jest rajem dla ludzi głupich. Największe szczęście dla najbardziej licznych – wszak to my, głupi, jesteśmy najliczniejsi. Uznajemy wyższość takich ludzi, jak doktor Robert i Widżaja, i mój kochany Ranga. Doskonale wiemy, że rodzaj inteligencji, jaki oni posiadają, jest niezwykle potrzebny. Wiemy jednak także, że równie ważny jest nasz rodzaj inteligencji. I nie zazdrościmy im, ponieważ nam się dostaje tyle samo, co im. Niekiedy nawet więcej.

– Niekiedy nawet więcej – zgodził się Widżaja. – Z tego prostego powodu, że talent do manipulowania symbolami jest dla obdarzonych nim pokusą do nawykowego manipulowania symbolami, a nawykowe manipulowanie symbolami przeszkadza w przejściu do bezpośredniego doświadczania i do przyjmowania zdolności darowanych.

– Widzi pan zatem – powiedziała pani Rao – że nie musi pan żałować nas tak bardzo. – Popatrzyła na zegarek. – O Boże, jeśli się nie pospieszę, spóźnię się na obiad Dillipa.

Raźno ruszyła w stronę drzwi.

– Czas, czas, czas – przedrzeźniał ją Will. – Problem czasu istnieje nawet w tym przybytku bezczasowej medytacji. Czas na obiad nieuchronnie przechodzący w wieczność. – Roześmiał się. – Nigdy nie wierz na słowo w żadne „tak”. Natura rzeczy jest zawsze na „nie”.

Pani Rao przystanęła na chwilę i obejrzała się na niego.

– Ale czasami – powiedziała z uśmiechem – to wieczność jakimś cudem zaczyna dzielić się, przechodząc w czas, nawet w czas obiadu. Do widzenia. – Pomachała ręką i już jej nie było.

– Jak jest lepiej – myślał głośno Will, kiedy szedł za Widżają przez mroczną świątynię, a potem, kiedy wychodził na południowy skwar. – Jak jest lepiej: urodzić się głupim w inteligentnym społeczeństwie czy inteligentnym wśród umysłowo chorych?

Rozdział 12

– Jesteśmy na miejscu – powiedział Widżaja, kiedy znaleźli się na końcu krótkiej uliczki, wiodącej w dół od rynku. Otworzył furtkę i wprowadził swego gościa do małego ogródka, w którego głębi stał na niskich palach niewielki domek kryty strzechą.

Zza domku wyskoczył żółty kundel i witał ich ekstatycznym ujadaniem, podskokami i wymachiwaniem ogona. W chwilę później wypadła lotem nurkowym nie wiadomo skąd wielka zielona papuga, o białych policzkach i dziobie z polerowanego gagatu, żeby zaskrzeczeć i z głośnym trzepotaniem skrzydłami przysiąść na ramieniu Widżaji.

– Ty masz papugę, a mała Mary Sarodżini ma gwarka – powiedział Will. – Wygląda na to, że jesteście tutaj w świetnej komitywie z miejscową fauną.

Widżaja kiwnął potakująco głową.

– Pala jest zapewne jedynym krajem, w którym zwierzę-teolog nie miałoby powodu wierzyć w diabły. Dla zwierząt żyjących w dowolnym innym miejscu szatanem jest, rzecz oczywista, Homo Sapiens.

Wspięli się po schodach na werandę i przez otwarte drzwi frontowe weszli do salonu – głównego pomieszczenia bungalowu. Na stołeczku przy oknie siedziała ubrana na niebiesko młoda kobieta, trzymająca przy piersi malutkiego synka. Zwróciła ku nim twarz o kształcie serca, zwężającą się od szerokiego czoła do lekko zaostrzonego podbródka, i obdarzyła uśmiechem na powitanie.

– Przyprowadziłem Willa Farnaby’ego – powiedział Widżaja, pochylając się, żeby ją pocałować.

Szanta wyciągnęła do gościa wolną rękę.

– Mam nadzieję, że pan Farnaby godzi się oglądać procesy natury bez osłonek – powiedziała. Niemowlak, jakby dla zobrazowania jej słów, wypuścił z ust brązową brodawkę piersiową i beknął. Między jego wargami ukazał się pęcherzyk mleka. Pojawił się, napęczniał i pękł. Dzieciak beknął jeszcze raz i powrócił do ssania. – Mimo że Rama ma już osiem miesięcy – dodała Szanta – jego maniery przy posiłku są, ciągle jeszcze, raczej nieokrzesane.

– Piękny okaz – uprzejmie znalazł się Will. Nigdy nie przejawiał wielkiego zainteresowania niemowlętami i kiedyś dziękował losowi za powtarzające się poronienia Molly, które obracały w niwecz jej nadzieje i tęsknotę za dzieckiem. – Do kogo będzie podobny – do pani czy do Widżaji?

Rozśmieszyło to Szantę, a Widżaja zawtórował jej szczerze ubawiony, o oktawę niżej.

– Z całą pewnością nie będzie podobny do Widżaji – odpowiedziała.

– A dlaczego nie?

– Z takiego oto wystarczającego powodu – odezwał się Widżaja – że nie ja jestem odpowiedzialny genetycznie.

– Innymi słowy, niemowlak nie jest synem Widżaji.

Will przez chwilę przenosił wzrok z jednej śmiejącej się twarzy na drugą, na koniec wzruszył ramionami.

– Poddaję się.

– Cztery lata temu – tłumaczyła Szanta – wyprodukowaliśmy parę bliźniaków będących żywym wizerunkiem Widżaji. Tym razem przyszło nam do głowy, że zabawna byłaby zasadnicza odmiana. Podjęliśmy decyzję wzbogacenia rodziny o całkowicie nowy typ budowy fizycznej i temperamentu. Czy pan kiedyś słyszał o Gobindzie Singhu?

– Widżaja pokazał mi przed chwilą jego obraz w waszej sali medytacyjnej.

– Właśnie to jest mężczyzna, którego wybraliśmy na ojca Ramy.

– On przecież umarł, jeżeli dobrze zrozumiałem.

Szanta przytaknęła ruchem głowy.

– Ale jego duch żyje pośród nas.

– Jak mam to rozumieć?

– GZ oraz SZ.

– GZ oraz SZ?

– Głębokie Zamrożenie oraz Sztuczne Zapłodnienie.

– No tak, rozumiem.

– Tak naprawdę – podjął Widżaja – to my opracowaliśmy techniki SZ niemal dwadzieścia lat wcześniej, niż zrobiono to u was. Tylko, oczywiście, nie mogliśmy z nimi wiele zdziałać do czasu, kiedy pojawiła się energia elektryczna i urządzenia chłodnicze pewne w działaniu. A te dostaliśmy w latach dwudziestych. Od tego czasu stosujemy SZ na szeroką skalę.

– No i widzi pan – włączyła się Szanta – moje dziecko mogłoby wyrosnąć na malarza – to znaczy, jeśli ten rodzaj talentu jest dziedziczony. A nawet jeśli nie jest, on będzie znacznie bardziej łagodny i spokojny niż jego bracia czy którekolwiek z jego rodziców. Co będzie niezwykle interesujące i pouczające dla każdego, kto tego potrzebuje.

– Czy wielu ludzi stosuje to rozwiązanie? – zapytał Will.

– Jest ich coraz więcej. Powiedziałabym, że praktycznie wszystkie pary, które decydują się na trzecie dziecko, korzystają dziś z SZ. I całkiem spora część tych, którzy postanowili pozostać przy dwojgu. Weźmy na przykład moją rodzinę. Wśród bliskich mego ojca pojawiała się cukrzyca; moi rodzice wymyślili zatem, że najlepiej mieć nas dwójkę przez SZ. W ten sposób mój brat jest potomkiem tancerzy od trzech pokoleń, a ja genetycznie jestem córką najbliższego krewnego doktora Roberta, czyli Malcolma Chakravarti MacPhaila, który był osobistym sekretarzem Radży Starego.

– A także autorem – dodał Widżaja – najlepszej książki o historii Pali. Chakravarti MacPhail był jednym z najzdolniejszych ludzi swojego pokolenia.

Will popatrzył na Szantę, potem znów na Widżaję.

– A czy te uzdolnienia zostały odziedziczone? – zapytał.

– Do tego stopnia – odpowiedział Widżaja – że mnie teraz utrzymanie męskiej dominacji przychodzi z największym trudem i Szanta ma ode mnie lepszy pomyślunek, ale na szczęście nie może ze mną konkurować w fizycznej krzepie.

– Krzepa – powtórzyła sarkastycznie Szanta. – Krzepa... Chyba sobie przypominam historię o pewnej młodej damie, imieniem Dalila.

– Nawiasem mówiąc – kontynuował Widżaja – Szanta ma trzydziestu dwóch przyrodnich braci i dwadzieścia dziewięć przyrodnich sióstr. Ponad jedna trzecia z nich wyróżnia się wyjątkową bystrością.

– W ten sposób poprawiacie rasę.

– Zdecydowanie. Dajcie nam jeszcze jedno stulecie, a nasz średni iloraz inteligencji wzrośnie do stu piętnastu.

– Natomiast nasz, przy obecnym tempie zmian, spadnie do około osiemdziesięciu pięciu. Dzięki lepszym lekarstwom mamy także więcej utrwalanych i przekazanych dalej wad wrodzonych. Wielkie ułatwienie dla wszystkich dyktatorów. – Will zaśmiał się wesoło, zadowolony ze swego dowcipu. Po chwili milczenia zapytał: – A co z aspektem religijnym i etycznym SZ?

– W początkowym okresie – wyjaśnił Widżaja – zdarzało się sporo przeciwników ze względów moralnych. Obecnie jednak, kiedy jasno wykazano zalety SZ, większość par małżeńskich uważa, że bardziej moralne jest zdecydować się na dziecko najwyższej jakości niż podejmować ryzyko niewolniczego reprodukowania jakichś dziwactw i wad, mogących się pojawić na skutek dziedziczenia po rodzinie męża. Jednocześnie do roboty wzięli się teolodzy. Wychodząc od teorii karmy i reinkarnacji, znaleźli uzasadnienie dla SZ. Pobożni ojcowie myślą teraz uszczęśliwieni, że dają dzieciom swoich żon szansę na przydział lepszego losu dla nich i ich potomstwa.

– Przydział lepszego losu?

– Ponieważ przenoszą geny z lepszych zasobów. A zasoby są lepsze dlatego, że są w nich reprezentowane lepsze karmy. Mamy centralny bank wyborowych zasobów. Są one starannie wyselekcjonowane dla każdej odmiany budowy fizycznej i temperamentu. W układzie społecznym, w jakim wy żyjecie, nie ma prawie wcale możliwości dziedziczenia po obcych. U nas daje się takie możliwości. A także, przy okazji, mamy doskonałe rejestry genealogiczne i antropometryczne, sięgające wstecz do lat siedemdziesiątych dziewiętnastego wieku. Jak zatem widać, nie poruszamy się całkiem po omacku. Wiemy, na przykład, że babka Gobinda Singha od strony matki była utalentowanym medium i dożyła lat dziewięć dziesięciu sześciu.

– No i widzi pan – powiedziała Szanta – możemy nawet mieć w rodzinie stuletniego jasnowidza.

Jej niemowlakowi znowu się odbiło. Zaśmiała się.

– Oto przemówiła wyrocznia! Dość niezrozumiale, jak za wsze. Jeśli chcesz mieć lunch na czas – dodała, zwracając się do Widżaji – idź lepiej i zadziałaj coś w tej sprawie. Będę zajęta Ramą jeszcze przez co najmniej dziesięć minut.

Widżaja podniósł się, położył jedną rękę na ramieniu żony, a drugą zaczął łagodnie pocierać brązowy karczek niemowlęcia.

Szanta pochyliła się i przesunęła policzkiem po pokrytej meszkiem głowie dziecka.

– To ojciec – szepnęła. – Dobry ojciec, dobry, dobry...

Widżaja pogłaskał dziecko raz jeszcze i wyprostował się.

– Dziwiłeś się – powiedział do Willa – jak to jest, że tak dobrze żyjemy z miejscową fauną. Pokażę ci. – Podniósł rękę. – Polly, Polly. – Wielkie ptaszysko ostrożnie postąpiło parę kroków, przechodząc z jego ramienia na wysunięty palec wskazujący. – Polly to dobry ptak – powiedział śpiewnie. – Polly to bardzo dobry ptak. – Opuścił rękę tak, by ptak mógł dotknąć ciała dziecka i przesunął wolno pióra po brunatnej skórze. Cofnął i jeszcze raz, tam i z powrotem. – Polly to dobry ptak – powtarzał – dobry ptak.

Papuga wydała serię dźwięków podobnych chichotowi w niskiej tonacji, potem ze swego miejsca grzędowania na palcu Widżaji wychyliła się w przód i jęła bardzo delikatnie skubać maleńkie ucho dziecka.

– Taki dobry ptak – szepnęła Szanta, przejmując poprzedni refren – taki dobry ptak.

– Ten pomysł przejął doktor Andrew – powiedział Widżaja – od jakiegoś szczepu w północnej Nowej Gwinei, kiedy jako przyrodnik służył na Melampusie. Byli to ludzie neolitu, ale podobnie jak wy chrześcijanie i my buddyści, wierzyli w miłość. Tyle że w przeciwieństwie do was i do nas potrafili wynaleźć bardzo praktyczne sposoby zamiany tej wiary w czyn. To jedno z ich najszczęśliwszych odkryć. Metoda jest taka. Pogłaszcz niemowlę, kiedy je karmisz – to podwaja przyjemność, jaką ono czuje. Następnie, kiedy ono ssie i jest pieszczone, przedstaw je zwierzęciu lub osobie, którą chcesz, żeby pokochało. Pocieraj ich ciała jedno o drugie, dopilnuj, żeby zaistniał ciepły kontakt fizyczny pomiędzy dzieckiem a przedmiotem jego miłości. Powtarzaj przy tym takie słowa jak „dobry”. Będzie, co prawda, początkowo poznawało tylko ton twego głosu. Znaczenie słów pozna znacznie później, kiedy nauczy się mówić. Jedzenie plus pieszczota, plus kontakt, plus „dobry” równa się miłość. A miłość równa się przyjemność, miłość to zadowolenie.

– To czysty Pawłow.

– Tak, ale Pawłow wyłącznie w dobrych zamiarach. Pawłow w dążeniu do bliskości, zaufania i współczucia. Podczas gdy u was wolą stosować Pawłowa do prania mózgu. Pawłow w marketingu papierosów, wódki i patriotyzmu. Pawłow na użytek dyktatorów, generałów i rekinów finansowych.

Żółty kundel, nie mogąc ścierpieć pozostawienia na boku, przyłączył się do grupy i zaczął lizać każdy bez różnicy dostępny kawałek materii obdarzonej czuciem: ramię Szanty, dłoń Widżaji, pazury papugi i plecy niemowlaka. Szanta przyciągnęła psa bliżej do siebie i potarła dziecko o sierść na jego boku.

– A to jest dobry, dobry pies – powiedziała. – Pies Toby, dobry, dobry pies Toby.

Will roześmiał się.

– Czy nie powinienem się przyłączyć?

– To właśnie chciałam zaproponować – odpowiedziała Szanta. – Bałam się tylko, że to poniżej pana godności.

– Możesz zająć moje miejsce – powiedział Widżaja. – Ja muszę pójść i zatroszczyć się o lunch.

Z papugą na ramieniu wymaszerował przez drzwi prowadzące do kuchni. Will przysunął sobie krzesło i pochylając się do przodu, zaczął głaskać ciałko dziecka.

– To jest człowiek – wyszeptała Szanta. – Dobry człowiek, mój mały. Dobry człowiek.

– Chciałbym, żeby to była prawda – powiedział Will z żałosnym uśmieszkiem.

– Tu i teraz to jest prawda – i pochylając się ponownie nad dzieckiem, powtórzyła: – To jest dobry człowiek. Dobry, dobry człowiek.

Patrzył na jej radośnie, tajemniczo uśmiechniętą twarz, pod opuszkami palców czuł gładkość i ciepło drobnego ciałka niemowlaka. Dobry, dobry, dobry. On także mógłby był zapewne doznać takiej dobroci – lecz tylko gdyby jego życie potoczyło się zupełnie inaczej niż w rzeczywistości, w bezsensownej i odrażającej rzeczywistości. A więc „ja to nie wierzę na słowo”, nawet, jak to ma miejsce teraz, kiedy nikt nie ma zamiaru mnie okłamywać. Popatrzył znowu, lecz, dostrajając widzenie do innej długości fali na skali wartości, zobaczył jakby karykaturę ołtarza Memlinga: „Madonna z Dzieciątkiem, Psem, Pawłowem i Przypadkowym Znajomym”. Nagle zdał sobie sprawę, że prywatnie byłby niemal gotowy zrozumieć, dlaczego pan Bahu tak nienawidził tych ludzi. Dlaczego tak się zawziął – nie trzeba dodawać, że w imię Boże, jak zwykle w takich razach – żeby ich zniszczyć.

– Dobry – wciąż jeszcze mruczała Szanta do swego dziecka – dobry, dobry, dobry.

Są ZA DOBRZY – to ich zbrodnia. Do tego nie można, zwyczajnie, dopuścić. A jakie to jest jednocześnie bezcenne! I jak namiętnie on pragnął móc wziąć w tym udział! „Czysty sentymentalizm!” – powiedział do siebie po cichu, a potem jak echo na głos, ironicznie:

– Dobry, dobry, dobry. Ale co się stanie, kiedy dziecko trochę podrośnie i odkryje, że wiele jest rzeczy złych i liczni ludzie są na wskroś źli, źli, źli?

– Przyjazne traktowanie wyzwala przyjazne odnoszenie się drugiej strony – odpowiedziała.

– Tak, ale u przyjaznych. Nie u tych chciwych, nie u tych kochających władzę, nie u tych sfrustrowanych i zgorzkniałych. Dla nich przyjazny stosunek do ludzi to słabość, to tylko zaproszenie do wykorzystywania, do dręczenia, do tego, żeby się mścić bezkarnie.

– Trzeba jednak podejmować ryzyko, trzeba robić pierwszy krok. A nikt nie jest, na szczęście, nieśmiertelny. Ludzie z utrwalonym nawykiem szwindlowania, dręczenia i siania goryczy wymrą za parę lat. Umrą i zastąpią ich kobiety i mężczyźni wychowani w nowy sposób. Stało się tak z nami, tak samo może się stać z wami.

– Owszem, być może – zgodził się Will. – Ale w kontekście bomby wodorowej i nacjonalizmów, i pięćdziesięciu milionów ludzi przybywających co roku, to prawie na pewno nie nastąpi.

– Nie można tego powiedzieć, dopóki się nie spróbuje.

– A nie spróbujemy, póki świat będzie w swoim obecnym stanie. A on, rzecz jasna, pozostanie w obecnym stanie, póki naprawdę nie spróbujemy. Spróbujemy i w dodatku z powodzeniem, co najmniej takim, jak wasze powodzenie. W ten sposób wracam do pytania zadanego wcześniej. Co się dzieje, kiedy dobry, dobry, dobry odkryje, że nawet na Pali jest mnóstwo złego, złego, złego? Czy wasze dzieci nie przeżywają bardzo niemiłych szoków?

– Staramy się je na nie uodpornić.

– Ale jak? Przez wystawianie ich na nieprzyjemne doznania, kiedy jeszcze są młode?

– Nieprzyjemne to nie jest właściwe słowo. Nazwijmy to rzeczywiste. Uczymy je miłości i zaufania, ale zderzamy je z rzeczywistością, rzeczywistością w jej wszystkich aspektach. Następnie obarczamy je różnymi rodzajami odpowiedzialności. Uświadamiamy im, że Pala nie jest Rajem ani Ziemią Obiecaną Cockaigne[66]. To miły kraj. Ale pozostanie miły tylko wtedy, jeśli każdy będzie uczciwie pracował i postępował. A tymczasem fakty bywają różne, jak w życiu. Tu u nas także.

– A co z takimi życiowymi zdarzeniami, jak moje mrożące krew w żyłach spotkanie z wężami w połowie ściany nad przepaścią? Możecie sobie mówić „dobre, dobre, dobre”, a węże będą dalej kąsać.

– Powiedzmy: nadal będą mogły kąsać. Ale czy rzeczywiście wykorzystają tę swoją zdolność?

– A dlaczego miałyby nie wykorzystać?

– Proszę popatrzeć w tamtą stronę – zaproponowała Szanta. Will odwrócił głowę w stronę wskazanej małej wnęki w ścianie za jego plecami. Wnękę wypełniał kamienny Budda wzrostu połowy naturalnego, siedzący na przedziwnie rowkowanym, cylindrycznym postumencie, mający nad głową daszek jakby z grubego kabla, który zwężał się, schodząc w postaci słupka za posąg. – To mała replika – mówiła dalej Szanta – Buddy z terenu stacji doświadczalnej, no wie pan – wielkiego posągu przy stawie z lotosami.

– Który jest wspaniałym przykładem sztuki rzeźbiarskiej – dodał Will. – A jego uśmiech daje jakieś niejasne pojęcie o tym, jak może wyglądać Natchniony. Ale co to ma wspólnego z wężami?

– Niech pan popatrzy jeszcze raz.

Spojrzał. Nie dostrzegł nic szczególnie znaczącego.

– Proszę popatrzeć uważniej.

Upływały sekundy. Wreszcie, całkowicie zaskoczony, odkrył coś nie tylko dziwnego, lecz także niepokojącego. To, co poprzednio wziął za dziwacznie ozdobiony postument, nagle okazało się wielkim, zwiniętym wężem. A zwężający się ku dołowi daszek, pod którym siedział Budda, był rozpostartym kapturem gigantycznej kobry, wraz ze spłaszczoną po środku głową, stanowiącą jego przednią krawędź.

– Mój Boże! – powiedział. – Nic nie widziałem. Jakże można być tak mało spostrzegawczym!

– Czy widzi pan Buddę w takiej postaci po raz pierwszy?

– Po raz pierwszy. Jest o tym jakaś legenda?

Skinęła głową.

– Jedna z moich ulubionych. Słyszał pan, oczywiście, o Drzewie Bodhi?

– Tak, wiem o Drzewie Bodhi.

– A więc nie było to jedyne drzewo, pod którym siedział Gotama w czasie swego Oświecenia. Po Drzewie Bodhi siedział jeszcze siedem dni pod banianem, nazwanym Drzewem Stada Kóz. A potem przeniósł się dalej, do Drzewa Muchalindy.

– Kto to był Muchalinda?

– Muchalinda był Królem Węży i, będąc bogiem, wiedział, co się dzieje. Kiedy Budda usiadł pod jego drzewem, Król Węży wypełzł ze swej nory, metr po metrze jego boskiej długości, żeby oddać Mądrości hołd Przyrody. Wtedy zerwała się wielka burza od zachodu. Święta kobra owinęła swymi zwojami ciało tego bardziej niż świętego męża, rozpostarła swój kaptur nad jego głową i przez siedem dni jego kontemplacji trwała tak, broniąc Tathaghatę od wiatru i deszczu. Tak też siedzi on po dziś dzień, mając kobrę pod sobą, kobrę nad sobą, świadomy jednocześnie kobry i Czystego Światła oraz ich ostatecznej tożsamości.

– Jak bardzo to odmienne – powiedział Will – od tego, co my myślimy o wężach.

– A wasze opinie o wężach pochodzą ponoć od Boga. Przypomnijmy sobie Księgę Rodzaju.

– „Wprowadzam nieprzyjaźń między ciebie a niewiastę – zacytował Will – pomiędzy potomstwo twoje a potomstwo jej...”

– Tymczasem mądrość nie wprowadzi nieprzyjaźni nigdy i nigdzie. Wszystkie te zajadłe utarczki między Człowiekiem a Przyrodą, między Przyrodą a Bogiem, między Ciałem a Duchem są bezsensowne i bezprzedmiotowe. Mądrość nie robi takich wariackich podziałów.

– Ani Nauka.

– Mądrość spokojnie bierze Naukę pod uwagę i idzie o krok dalej.

– A co z Totemizmem? – ciągnął dalej Will. – Co powiemy o kultach płodności? W nich nie robiono żadnych podziałów. Czy były Mądrością?

– Oczywiście, że były: prymitywną Mądrością. Mądrością na poziomie epoki kamiennej. Jednak z czasem ludzie nabywają samowiedzy i ich dawne Bóstwa Ciemności zaczynają tracić poważanie. Na scenie następują zmiany. Pojawiają się Bogowie Światła, pojawiają się Prorocy. Wchodzi na nią Pitagoras i Zoroaster, wchodzą dżiniści i wcześni buddyści. To oni wszyscy zapoczątkowują wiek kosmicznych walk kogucich między sobą – Ormuzd przeciw Arymanowi, Jehowa przeciw Szatanowi i idolom, nirwana przeciwstawiana samsarze, pozory rzeczywistości przeciw Platońskiej idealnej rzeczywistości. Te walki kogutów we wszystkich umysłach, z niewielkim wyjątkiem tantrystów, mahajanistów, taoistów i chrześcijańskich heretyków, ciągną się przez niewiele mniej niż dwa tysiące lat.

– A później? – prowokował Will.

– A później pojawiają się początki nowoczesnej biologii.

Will zaczął się śmiać.

– I rzekł Bóg: „Niech się stanie Darwin”, i oto pojawił się Nietzsche, imperializm i Adolf Hitler.

– Owszem, cały ten kram – przystała Szanta. – Ale także możliwość nabycia nowego rodzaju Mądrości dla każdego. Darwin wziął ten dawny totemizm i podniósł go do rangi biologii. Kulty płodności pojawiły się ponownie jako genetyka i poglądy Havelocka Ellisa[67]. Teraz naszym zadaniem jest pokonać następną połówkę zwoju spirali, wspinając się w górę. Darwinizm był dawną neolityczną Mądrością zamienioną na koncepcje naukowe. Nowa, świadoma Mądrość, Mądrość taka, jakiej przebłyski zostały proroczo pokazane w zenie, taoizmie i tantrze – to teoria biologiczna realizowana w życiowej praktyce. Jest ona darwinizmem awansowanym do poziomu współodczuwania i wglądu w sferę duchowości. Widzi pan zatem – doszła do końcowych wniosków – że nie ma żadnych ziemskich powodów, a jeszcze mniej niebiańskich powodów, dla których ten Budda, czy ktokolwiek inny, miałby nie kontemplować Czystego Światła przejawiającego się w wężu!

– Mimo że ten wąż może go zabić.

– Mimo że mógłby go zabić.

– A także mimo że to jeden z najstarszych i najbardziej uniwersalnych symboli fallicznych?

Szanta roześmiała się.

– My każdej parze kochanków dajemy taką radę: medytujcie pod Drzewem Muchalindy. A w przerwach między tymi pełnymi miłości medytacjami pamiętajcie, czego was nauczono w dzieciństwie. Węże są waszymi braćmi, węże zasługują na wasze współczucie i szacunek: jednym słowem węże są dobre, dobre, dobre.

– Węże są także jadowite, jadowite, jadowite.

– Ale gdy będziesz pamiętać, że są równie dobre jak jadowite, i odpowiednio do tego działać, to nie zrobią użytku ze swego jadu.

– Kto to powiedział?

– To jest fakt sprawdzony. Rzadko kiedy zostają ukąszeni ludzie niebojący się węży, ludzie, którzy nie podchodzą do nich z przekonaniem, że jedyny dobry wąż to martwy wąż. Za tydzień wypożyczę sobie oswojonego pytona moich sąsiadów. Rama będzie dostawał swój lunch przez kilka dni wewnątrz splotów Starego Węża.

Spoza domu doleciał ich piskliwy, dziecięcy śmiech, a potem – mieszanina dziecięcych głosów, usiłujących się przekrzyczeć po angielsku i po palasku. W chwilę potem do pokoju weszła Mary Sarodżini, macierzyńska i wysoka w porównaniu z jej, idącymi obok, podopiecznymi – parą identycznych czterolatków. Za nią wkroczył krępy cherubinek – ten, z którym była, kiedy Will po raz pierwszy otworzył oczy na Pali.

– Odebraliśmy Tarę i Ardżunę z przedszkola – wyjaśniła Mary Sarodżini, a bliźniaki tymczasem rzuciły się do matki.

Szanta podziękowała uśmiechem, mając jedną rękę zajętą niemowlęciem, a drugą obejmując dwóch chłopców.

– Bardzo jesteście mili.

– Cała przyjemność po naszej stronie – odpowiedział Tom Kryszna. To także on wysunął się naprzód i po chwili wahania zaczął: – Zastanawiałem się... – i zaraz przerwał, patrząc prosząco na swoją siostrę. Mary Sarodżini pokręciła głową przecząco.

– Nad czym się zastanawiałeś? – zainteresowała się Szanta.

– No, tak naprawdę, to zastanawialiśmy się oboje... to znaczy, czy moglibyśmy przyjść i zjeść z wami obiad?

– Aha, rozumiem. – Szanta przyjrzała się po kolei twarzy Toma Kryszny i Mary Sarodżini. – Lepiej zapytajcie Widżaję, czy będzie miał dostatecznie dużo jedzenia. To on dzisiaj gotuje.

– W porządku – powiedział bez entuzjazmu Tom Kryszna. Wolno, ociągając się, przeszedł przez pokój i wyszedł przez drzwi prowadzące do kuchni. Szanta zwróciła się do Mary Sarodżini:

– Co się stało?

– Mama powiedziała mu co najmniej pięćdziesiąt razy, że nie życzy sobie przynoszenia do domu jaszczurek. Ale on to znowu zrobił dziś rano. Była na niego bardzo zła.

– A wy uznaliście, że lepiej będzie przyjść tu na obiad?

– Jeśli ci to nie odpowiada, Szanta, możemy spróbować pójść do rodziny Rao lub Rajajinnadas.

– To mi z pewnością odpowiada – uspokoiła ją Szanta. – Myślałam tylko, że byłoby dobrze, gdyby Tom Kryszna porozmawiał trochę z Widżają.

– Zgadzam się całkowicie – odpowiedziała ponuro Mary Sarodżini. A potem, już rzeczowym tonem, zawołała: – Tara, Ardżuna. Chodźcie ze mną do łazienki, umyjemy się. Są nieźle wybrudzeni – powiedziała na koniec do Szanty i wyprowadziła chłopaków.

Will odczekał, aż znajdą się poza zasięgiem słuchu, i zwrócił się do Szanty:

– Przyjmuję, że właśnie obejrzałem Klub Wzajemnej Adopcji w akcji.

– Na szczęście – uzupełniła Szanta – w akcji bardzo łagodnej. Tom Kryszna i Mary Sarodżini żyją nadzwyczaj dobrze ze swoja matką. Nie ma tam konfliktów osobistych, tylko problem celu. Wielki i okropny problem to Dugald, który nie żyje.

– Czy Susila wyjdzie ponownie za mąż?

– Mam taką nadzieję. Dla dobra wszystkich. A w międzyczasie dobrze będzie, jak dzieci spędzą pewien czas z którymś z ich ojców zastępczych. Szczególnie Tom Kryszna. Jest już blisko wieku, w którym mali chłopcy zaczynają odkrywać swoją męskość. Ciągle jeszcze potrafi płakać jak niemowlę, ale za chwilę już się przechwala, chce się pokazać, przynosi do domu jaszczurki – tylko żeby udowodnić, że jest dwustuprocentowym mężczyzną. To dlatego posłałam go do Widżaji. Widżaja jest wszystkim, czym Tom Kryszna lubi wyobrażać sobie, że będzie. Trzy metry wzrostu, w barach dwa metry, straszliwie silny, wszystko potrafi... Kiedy on mówi Tomowi Krysznie, jak należy się zachowywać, ten słucha. Słucha tak, jak nie słuchałby nigdy mnie czy swojej matki mówiących to samo. A Widżaja rzeczywiście mówi dokładnie te same rzeczy, które my byśmy powiedziały. A to dlatego, że oprócz swej dwustuprocentowej męskości posiada pięćdziesiąt procent kobiecej wrażliwości. Może pan być pewny, że Tom Kryszna słucha wszystkiego, czego mu trzeba. A teraz – zakończyła, spoglądając na śpiące w jej ramionach dziecko – muszę tego młodego człowieka położyć spać i ogarnąć się sama do lunchu.

Rozdział 13

Bliźniaki siedziały już, umyte i uczesane, w swoich wysokich krzesełkach. Mary Sarodżini doglądała ich jak dumna, choć niespokojna matka. Widżaja nakładał ryż i jarzyny z glinianego garnka. Tom Kryszna, wyraźnie przejęty swoją funkcją, ostrożnie nosił miski na stół w miarę napełniania.

– Gotowe! – oznajmił Widżaja, kiedy ostatnia nałożona z czubem miska ruszyła w drogę. Wytarł ręce, podszedł i zasiadł do stołu. – Powiedz lepiej gościowi, jaką mamy modlitwę przy posiłkach – powiedział do Szanty.

– Na Pali nie mówi się modlitwy przed jedzeniem – wyjaśniła Szanta. – Mówimy ją podczas jedzenia. A może raczej nie mówimy, tylko żujemy tę modlitwę.

– Jak to, żujemy?

– Modlitwa to pierwsza porcja każdego dania – to, co jest w ustach, należy dokładnie przeżuć, tak żeby nic nie zostało. A podczas przeżuwania zwrócić baczną uwagę na smak potrawy, rozpoznać jej konsystencję, temperaturę, a także poczuć jej nacisk na zęby i jak pracują mięśnie naszych szczęk.

– A jednocześnie, jak się domyślam, dziękujecie jedynemu Oświeconemu lub Śiwie, czy może jeszcze innemu bóstwu?

Szanta energicznie zaprzeczyła ruchem głowy.

– To by odwróciło naszą uwagę, a o uwagę tu wyłącznie chodzi. O zaobserwowanie, jak odbierasz to, co ci dano, coś, czego sam nie przygotowałeś. Nie o pamiętanie jakiejś słownej formułki kierowanej do kogoś w twojej wyobraźni. – Rozejrzała się dookoła stołu. – Czy możemy zaczynać?

– Hurra! – zakrzyknęły zgodnie bliźniaki, chwytając łyżki. Na długie minuty zapadło milczenie, przerywane jedynie dziecięcym mlaskaniem, którego jeszcze nie wszystkich udało się oduczyć.

– Czy możemy już połknąć? – zapytał w końcu jeden z malców.

Szanta skinęła głową. Wszyscy połknęli. Stół w jednej chwili wybuchł hałasem szczękających łyżek i rozmów z pełnymi ustami.

– Dowiedzmy się teraz – badała Szanta – jak smakowała twoja porcja modlitewna.

– Smakowała – odpowiedział Will – jak cały szereg różnych rzeczy. A może raczej jak szereg wariacji na podstawowy temat ryżu i kurkumy, i czerwonej papryki, i cukinii, i jeszcze czegoś liściastego, czego nie rozpoznałem. Ciekawe, że jej smak nie pozostaje cały czas ten sam. Nigdy dotąd nie zdarzyło mi się nic podobnego.

– Czy na czas koncentrowania się na smakowaniu tego wszystkiego czułeś się uwolniony od swoich snów na jawie, od pamiętania o czymś, przewidywania czegoś i innych głupot – czyli od wszystkich symptomów twego „ja”?

– A czy smakowanie to nie „ja”?

Szanta rzuciła spojrzenie przez stół w stronę męża.

– Co ty na to, Widżaja?

– Powiedziałbym, że w połowie drogi między „ja” i „nie-ja”. Podczas smakowania „nie-ja” robi coś dla całego organizmu. Ale jednocześnie samo smakowanie to „ja”, które jest świadome, co się dzieje. I na tym polega cały dowcip naszego modlitewnego przeżuwania – uczynić to „ja” bardziej świadomym tego, do czego zmierza to „nie-ja”.

– To bardzo ładnie – pochwalił Will. – Ale gdzie puenta tego dowcipu?

Tym razem odpowiedziała Szanta:

– Puentą tego dowcipu jest, że kiedy nauczyłeś się zwracać baczniejszą uwagę na więcej tego „nie-ja” w otoczeniu, to jest na jedzenie, i na więcej tego „nie-ja” w twoim własnym organizmie, to jest na wrażenia smakowe, to nagle możesz odkryć, że odbierasz „nie-ja” na odległej stronie świadomości. Może lepiej – ciągnęła dalej Szanta – powiedzieć to inaczej. Ten „nie-ja” na odległej stronie świadomości odkryje, że łatwiej mu jest uświadomić swoje istnienie jakiemuś „ja”, który nauczył się zdawać sobie lepiej sprawę ze swego „nie-ja” po stronie fizjologii. – Tu przerwał jej trzask rozbijanego naczynia, a po nim wycie jednego z bliźniaków. – Po czym – mówiła dalej, sprzątając skorupy z podłogi – musi się rozważyć trudność z „ja” i „nie-ja” w odniesieniu do ludzi mających mniej niż sto pięć centymetrów wzrostu. Za skuteczne rozwiązanie tej trudności wyznaczona jest nagroda sześćdziesięciu czterech tysięcy rupii. – Wytarła dzieciakowi oczy, pomogła wytrzeć nos, wreszcie pocałowała go i podeszła do kuchni po drugą miskę ryżu.

Kiedy było już po lunchu, Widżaja spytał:

– Jakie macie prace wyznaczone dziś na popołudnie?

– Mamy służbę przy strachach na wróble – odpowiedział z powagą Tom Kryszna.

– Na polu, tuż pod budynkiem szkolnym – dodała Mary Sarodżini.

– Wobec tego zabiorę was tam samochodem – zawyrokował Widżaja, a zwracając się do Willa Farnaby’ego, zapytał: – Chciałbyś się zabrać?

Will przyjął propozycję i powiedział:

– Jeśli to dozwolone, chciałbym przy tej okazji zobaczyć szkołę, być może posiedzieć na jakichś lekcjach.

Szanta na pożegnanie pomachała im z werandy. W kilka minut później dotarli do zaparkowanego jeepa.

– Szkoła jest po drugiej stronie wioski – wyjaśnił Widżaja, 293 uruchamiając silnik. – Musimy pojechać skrótem, który prowadzi w dół, a potem znowu pod górę.

Zjechali w dół, przecinając tarasy zajęte uprawą ryżu, kukurydzy i słodkich ziemniaków, pojechali następnie poziomo po obrzeżu jednego z nich, mijając mały, błotnisty staw rybny po lewej, a po prawej – sad drzew chlebowych. Wreszcie wspięli się znowu przez dalsze pola uprawne, jedne zielone, inne złote, i oto pojawił się biały i przestronny budynek szkolny, pod drzewami górującymi nad nim jak wieże.

– Tam w dole – pokazała Mary Sarodżini – są nasze strachy na wróble.

Will popatrzył we wskazanym przez nią kierunku. Ryż na najbliższym z tarasowych pól był już niemal gotowy do zbioru. Dwaj mali chłopcy w różowych opaskach na biodrach i mała dziewczynka w niebieskiej spódniczce na zmianę pociągali za sznurki wprawiające w ruch dwie kukły wielkości człowieka, przyczepione do słupów stojących na końcach wąskiego pasa pola. Kukły były pięknie wyrzeźbione z drewna i wystrojone, nie w szmaty, lecz w najbardziej wytworne draperie. Will gapił się na nie zaskoczony.

– Nawet Salomon w pełni swojej chwały – wykrzyknął – nie był tak wystrojony jak ci dwaj!

Pomyślał jednak zaraz, że Salomon był tylko królem, natomiast te wspaniałe strachy na wróble należały do zdecydowanie wyższej klasy. Jeden z nich był Przyszłym Buddą, a drugi był zachwycająco wesołą, wschodnioindyjską wersją Boga Ojca, jak się go widzi w Kaplicy Sykstyńskiej, spadającego na dopiero co stworzonego Adama. Przy każdym pociągnięciu sznurka Przyszły Budda machał ręką, rozkrzyżowywał nogi, wypadając z pozycji lotosu, tańczył w powietrzu krótkie fandango, następnie krzyżował nogi na powrót i przez chwilę siedział spokojnie, dopóki następne szarpnięcie za sznurek nie zakłóciło znowu jego medytacji. Tymczasem Bóg Ojciec machał wyciągniętą ręką, kiwał palcem w geście złowieszczego ostrzeżenia, otwierał i zamykał usta obramowane końskim włosiem i wywracał parą gałek ocznych zrobionych ze szkła i dzięki temu strzelających ogniem piekielnym do każdego ptaka, który odważył się podlecieć do ryżu. Żwawy wiaterek nieustannie trzepotał jego draperiami, które były jaskrawo żółte ze śmiałym rysunkiem składającym się z brązowych, białych i czarnych tygrysów i małp. Wspaniałe szaty Przyszłego Buddy z czerwonego i pomarańczowego sztucznego jedwabiu wydymały się i łopotały wokół niego, także za sprawą boga Eola, który w dodatku podzwaniał w nich tuzinami małych, srebrnych dzwoneczków.

– Czy wszystkie wasze strachy są podobne do tych?

– To był pomysł Radży Starego – odpowiedział Widżaja. – Chciał, żeby dzieci zrozumiały, że wszystkich bogów produkujemy sami w domu i że to my pociągamy za kręcące nimi sznurki, kiedy im dajemy władzę do pociągania za nasze.

– Niech zatańczą – zawołał Tom Kryszna. – Zrób, żeby kołysały biodrami!

Widżaja wyciągnął swa wielgachną rękę i pogłaskał czarną, kędzierzawą głowę dziecka.

– Oto właściwy duch! – A odwracając się do Willa, dodał: – Cudzysłów bogowie zamknąć cudzysłów – jawnie naśladując manierę Radży Starego. – Jedyna ich wielka zasługa, oprócz odstraszania ptaków oraz cudzysłów grzeszników zamknąć cudzysłów, oraz, być może, od czasu do czasu pocieszania strapionych, sprowadza się do tego, że będąc zawieszeni na słupach wysoko w górze, zmuszają, kiedy się na nich patrzy, do kierowania wzroku do góry. A kiedy ktoś patrzy do góry, nawet na bóstwo, nie może uniknąć zobaczenia nieba, które jest za tym bóstwem. Zapytajmy: co to jest niebo? To powietrze i rozproszone światło, ale także symbol nieograniczonej i, wybaczcie tę przenośnię, brzemiennej pustki, z której wszystko – to żywe i to nieożywione, twórcy tych kukieł i ich świętobliwe lalki – wychodzi do tego wszechświata, który znamy, czy raczej wydaje nam się, że znamy.

Przysłuchująca się dotąd uważnie Mary Sarodżini przytaknęła ruchem głowy i odezwała się bez zaproszenia:

– Mój tata uważał, że jeszcze lepiej jest patrzeć w górę na ptaki na niebie. Mawiał wtedy, że ptaki to nie słowa. Ptaki są naprawdę. Są tak rzeczywiste jak samo niebo.

Widżaja zatrzymał jeepa.

– Bawcie się dobrze – powiedział do wyskakujących z wozu dzieci. – Niech tańczą i kołyszą biodrami!

Tom Kryszna i Mary Sarodżini popędzili z krzykiem w kierunku małej grupki na polu poniżej drogi.

– Czas na poważniejsze aspekty edukacji. – Widżaja skierował jeepa na podjazd budynku szkolnego. – Zostawię tu samochód i wrócę do Stacji piechotą. Kiedy już będziesz miał dość, niech cię ktoś przywiezie do domu. – Wyłączył silnik i wręczył Willowi kluczyki.

W sekretariacie szkoły jej kierowniczka, pani Narayan, prowadziła rozmowę z siwym mężczyzną o wydłużonej, raczej smętnej twarzy, przypominającej pofałdowaną i pełną zmarszczek mordę psa tropiącego, siedzącym po drugiej stronie biurka.

Kiedy już dokonano wstępnych prezentacji, Widżaja wyjaśnił:

– Pan Chandra Menon jest naszym wiceministrem edukacji.

– Który składa nam jedną ze swych okresowych wizyt inspekcyjnych – dodała pani kierowniczka.

– I który całkowicie aprobuje to, co tu widzi – dodał wiceminister z dwornym ukłonem w stronę pani Narayan.

– Muszę wracać do mojej roboty – przeprosił Widżaja i znikł za drzwiami.

Pan Menon zapytał Willa:

– Czy jest pan szczególnie zainteresowany edukacją?

– Stosowniej będzie mnie nazwać szczególnym ignorantem – odpowiedział Will. – Mnie zaledwie wychowywano, a nigdy nie edukowano. Dlatego chciałbym się trochę przypatrzyć edukacji autentycznej.

– Wspaniale, nie mógł pan trafić lepiej – zapewnił go wiceminister. – New Rothamsted to jedna z naszych najlepszych szkół.

– Jakie, w takim razie, jest wasze kryterium dobrej szkoły? – zapytał Will.

– Jej sukces.

– W jakim rozumieniu? Zdobywania stypendiów? Przygotowania do zawodu? Posłuszeństwa wobec lokalnych imperatywów kategorycznych?

– Oczywiście, wszystko, co pan wymienił, jest istotne – odpowiedział pan Menon. – Ale pozostaje pytanie zasadnicze. Do czego są chłopcy i dziewczęta?

Will wzruszył ramionami.

– Odpowiedź zależy od tego, gdzie, przypadkiem, jest ich dom. Do czego, na przykład, są chłopcy i dziewczęta w Ameryce? Odpowiedź: do roli konsumenta w masowej konsumpcji. A w następstwie konsumpcji masowej do masowej komunikacji, masowej reklamy i masowego narkotyzowania się takimi środkami, jak telewizja, meprobamat, myślenie pozytywne i papierosy. A teraz, skoro Europa dokonała swego przełomu w produkcji masowej, do czego będą chłopcy i dziewczęta Europy? Do masowej konsumpcji i całej tej reszty – zupełnie jak chłopcy i dziewczęta w Ameryce. Natomiast w Rosji odpowiedź jest inna. Chłopcy i dziewczęta służą do zwiększenia potęgi państwa. Po to ci wszyscy inżynierowie i nauczyciele przedmiotów ścisłych, żeby nie wspomnieć pięćdziesięciu dywizji w ciągłym pogotowiu bojowym, wyposażonych we wszystko, od czołgów i bomby wodorowej do rakiet dalekiego zasięgu. A w Chinach to samo, tylko jeszcze znacznie bardziej. Na mięso armatnie, na mięso dla przemysłu, dla rolnictwa, na mięso do budowy dróg. A więc, na razie, Wschód swoje, a Zachód swoje. Ale zachowania tej pary mogą stać się zbieżne, z jednego z następujących powodów. Zachód może zacząć tak się bać Wschodu, że porzuci przekonanie, iż chłopcy i dziewczęta są do masowej konsumpcji, i zamiast tego postanowi, że są na mięso armatnie i do zwiększenia potęgi państwa. Alternatywnie na Wschodzie mogą się pojawić takie naciski ze strony łaknących udogodnień mas, które marzą, żeby stać się Zachodem, że Wschód będzie musiał zmienić zdanie i powie, że chłopcy i dziewczęta mają naprawdę być masowym konsumentem. Ale to w przyszłości. Co do teraz, bieżące odpowiedzi na pana pytanie wykluczają się wzajemnie.

– Nasza odpowiedź jest odmienna od obu tamtych – wtrącił pan Menon. – Do czego są chłopcy i dziewczęta na Pali? Ani do roli masowego konsumenta, ani do budowania potęgi państwa. Oczywiście, państwo musi istnieć. Musi także wystarczać dla wszystkich. To wiadomo bez gadania. I tylko pod tymi warunkami chłopcy i dziewczęta mogą odkryć, do czego naprawdę są, tylko pod tymi warunkami możemy coś w tej sprawie zrobić.

– A naprawdę, do czego oni są?

– Do formowania się, w poczuciu rzeczywistości, na istoty ludzkie w pełnym tego słowa znaczeniu.

Will pokiwał głową ze zrozumieniem i zauważył:

– To jest w Uwagach o tym, co jest co. Stań się tym, czym jesteś w rzeczywistości.

– Głównym zmartwieniem Radży Starego – powiedział pan Menon – było, czym ludzie są w rzeczywistości, na poziomie powyżej indywidualnego. Oczywiście, my interesujemy się tym nie mniej od niego. Ale naszym pierwszym zadaniem jest edukacja elementarna, a edukacja elementarna ma z konieczności do czynienia z jednostkami w całej ich różnorodności kształtów, wymiarów, temperamentów, talentów i braków. Jednostki w ich transcendentnej jedności są sprawą szkół wyższych. To zaczyna się z dorosłością i jest przerabiane równolegle z zaawansowaną edukacją elementarną.

– Rozumiem, że zaczyna się z pierwszym kontaktem z lekiem moksza – powiedział Will.

– To pan już słyszał o leku moksza?

– Nawet obserwowałem, jak działa.

– Doktor Robert zabrał pana Farnaby’ego wczoraj, żeby zobaczył inicjację – wyjaśniła pani kierowniczka.

– Zrobiło to na mnie ogromne wrażenie – dorzucił Will. – Kiedy to porównuję z moimi pierwszymi naukami religii... – Will zamilkł, pozostawiając ostatnie zdanie wymownie niedokończone.

– Mówiłem właśnie – ciągnął dalej pan Menon – że dorośli otrzymują równolegle oba rodzaje edukacji. Pomaga się im doświadczyć transcendentnej jedności ze wszystkimi innymi istotami obdarzonymi czuciem, a w tym samym czasie na lekcjach psychologii i fizjologii uczy, że każdy z nas wykazuje fizyczną odrębność, każdy różni się od wszystkich innych.

– Kiedy byłem w szkole – wtrącił się Will – nasi pedagodzy robili wszystko, żeby zniwelować tamte różnice lub przynajmniej zaklajstrować je, używając ciągle tego samego późno-wiktoriańskiego ideału – ideału gentlemana wykształconego, ale grającego w futbol, i koniecznie anglikanina. Proszę teraz mi powiedzieć, jaki się robi użytek z faktu, że każdy różni się od wszystkich pozostałych.

– Rozpoczynamy od oszacowania tych różnic – mówił pan Menon. – Kim i czym, anatomicznie, biochemicznie i psychologicznie, jest dane dziecko? Co jest na pierwszym miejscu w hierarchii jego organizmu – trzewia, mięśnie czy układ nerwowy? Jak jest blisko trzech ekstremów biegunowych?[68] Jak dalece harmonijna lub dysharmonijna jest u niego kombinacja elementów składowych: fizycznych i umysłowych? Jak silne są jego wrodzone tendencje do dominowania albo do bratania się, albo też do ucieczki w swój wewnętrzny świat? Jak funkcjonuje jego myślenie, percepcja i pamięć? Czy jest, czy nie jest wzrokowcem? Czy jego umysł pracuje obrazami, czy słowami, a może jednymi i drugimi, albo w ogóle ich nie potrzebuje? I czy łatwo przychodzi mu snucie opowieści? Czy widzi świat tak, jak go widzieli Wordsworth lub Traherne[69], kiedy byli dziećmi? A jeśli tak, to co można zrobić, żeby ta „świetność i świeżość nie zblakły w świetle powszedniego dnia”? Lub żeby to powiedzieć bardziej przystępnie, jak możemy edukować dzieci na poziomie pojęciowym bez uśmiercania ich zdolności do intensywnych doznań niewerbalnych? Jak można pogodzić podejście analityczne z wizjonerstwem? Są jeszcze tuziny innych pytań, które należy postawić i na które trzeba otrzymać odpowiedź. Weźmy przykład: czy wszystkie witaminy w pożywieniu dziecka są przez nie przyswajane, czy też występuje u niego jakiś chroniczny niedobór, który, jeśli nie będzie rozpoznany i leczony, obniży jego witalność i pogorszy samopoczucie, a co za tym idzie – sprawi, że będzie widzieć brzydotę, odczuwać nudę i myśleć o głupotach i złośliwościach? A poziom cukru we krwi? A jak z oddychaniem? Co z przyjmowaną przez nie postawą i sposobem, w jaki robi użytek ze swego organizmu podczas pracy, zabawy, uczenia się? Następnie te wszystkie pytania, które dotyczą specjalnych uzdolnień. Czy dziecko zdradza oznaki talentu do muzyki lub do matematyki, do obracania słowami, do zaobserwowania czegoś precyzyjnie i przemyślenia tego później logicznie i z wyobraźnia? A na koniec – jak dalece będzie ulegać wpływom, gdy dorośnie? Wszystkie dzieci są podatne na hipnozę tak dalece, że czterem z pięciu można wmówić somnambulizm. To proporcja odwrotna w porównaniu z dorosłymi, gdzie czterech z pięciu nie da się nigdy wprowadzić w tę przypadłość. A zatem, która dwudziestka z dowolnej setki dzieciaków wyrośnie podatna na wpływy aż do stopnia lunatycznego?

– Czy możliwe jest ustalenie z góry, które to będą? – zapytał Will. – A jeśli tak, to w jakim celu?

– Potrafimy je wyszukać – odpowiedział pan Menon. – Ustalenie, które to, jest bardzo ważne, szczególnie ważne w waszej części świata. Z politycznego punktu widzenia te dwadzieścia procent dających się hipnotyzować łatwo i do końca to najbardziej niebezpieczny element w waszych społeczeństwach.

– Niebezpieczny?

– Bo tacy ludzie są z góry przeznaczeni na ofiary propagandystów. W ramach staroświeckiej, przednaukowej demokracji każdy złotousty z dobrym zapleczem organizacyjnym może zamienić te dwadzieścia procent potencjalnych somnambulików w karną armię fanatyków walczących o większą chwałę i potęgę swego hipnotyzera. W ustroju dyktatury tym samym potencjalnym somnambulikom można wmówić jakąś ideologię i zmobilizować jako trzon wszechwładnej partii. Widzi pan zatem, że dla każdego miłującego wolność społeczeństwa ważne jest, żeby zidentyfikować przyszłych somnambulików, kiedy są młodzi. Raz wyszukani, dadzą się regularnie hipnotyzować i ćwiczyć tak, żeby potem nie dali się zahipnotyzować przez wrogów wolności. A niezależnie od tego, pożądane będzie zreorganizować system społeczny w taki sposób, żeby pojawianie się i zyskiwanie wpływów przez wrogów wolności utrudnić lub nawet uniemożliwić.

– Co, jak zgaduję, ma miejsce na Pali.

– Właśnie tak – powiedział pan Menon. – Dlatego nasi potencjalni somnambulicy nie stanowią zagrożenia.

– Dlaczego zatem zadajecie sobie trud ustalenia z góry, którzy to?

– Ponieważ ich zdolności są cenne, jeśli użyte właściwie.

– Do sterowania przeznaczeniem? – zapytał Will, przypominając sobie to, co Susila mówiła o naciskaniu swoich własnych guzików, przy okazji terapeutycznych łabędzi.

Wiceminister pokręcił głową przecząco.

– Sterowanie Przeznaczeniem wymaga tylko bardzo lekkiego transu, w jaki potrafi wejść praktycznie każdy. Natomiast te dwadzieścia procent potencjalnych somnambulików jest w stanie wchodzić w trans bardzo głęboki. A w bardzo głębokim – i tylko w bardzo głębokim transie – można kogoś nauczyć fałszować czas.

– A pan potrafi fałszować czas? – zapytał Will.

Pan Menon znów pokręcił głową.

– Nigdy, niestety, nie udał mi się trans dostatecznie głęboki. Wszystkiego, co wiem, dowiadywałem się drogą długą i powolną. Więcej szczęścia miała pani Narayan. Jako jedna z tych uprzywilejowanych dwudziestu procent, mogła wykorzystać wszystkie możliwe skróty edukacyjne, które dla nas, reszty, były absolutnie niedostępne.

– O jakich skrótach mowa? – zwrócił się Will do pani kierowniczki.

– Chodzi o skróty w zapamiętywaniu – odpowiedziała – skróty w liczeniu, myśleniu i rozwiązywaniu zadań. Zaczynamy to od nauczenia się, jak odebrać dwadzieścia sekund jako dziesięć minut, czyli minutę jako pół godziny. W głębokim transie takie rzeczy dzieją się z wielką łatwością. Siedzi się po prostu spokojnie, słuchając sugestii nauczyciela przez długi, bardzo długi czas. Dwie bite godziny, byłbyś gotów przysiąc. Kiedy cię wyprowadzą z transu, patrzysz na zegarek i twoje odczucie dwóch godzin okazuje się powiększeniem, jak przez teleskop, bo upłynęły cztery minuty czasu zegarowego.

– Jak to się dzieje?

– Nikt nie wie jak – odparł pan Menon. – Ale wszystkie te historie o tonących, którym w kilka sekund przelatuje przed oczami całe życie, są w zasadzie prawdziwe. My wiemy tylko, że umysł i układ nerwowy, czy może niektóre umysły i układy nerwowe, jakoś potrafią zdobyć się na taki wyczyn. Odkryliśmy ten fakt sześćdziesiąt lat temu i od tego czasu robimy z niego użytek. Między innymi wykorzystujemy go do celów edukacyjnych.

– Weźmy na przykład zadanie z matematyki – podjęła pani Narayan. – W swoim normalnym stanie potrzebujesz prawie pół godziny, żeby je rozwiązać. Ale możesz zafałszować czas tak, że jedna minuta jest subiektywnie ekwiwalentem trzydziestu minut. Wtedy zabierasz się do rozwiązywania zadania. Po trzydziestu subiektywnych minutach masz rozwiązanie. Ale trzydzieści subiektywnych minut to jedna minuta zegarowa. Bez najlżejszego nawet odczucia pośpiechu czy napięcia, popracowałeś sobie w tempie znanym tylko u chłopców o nadzwyczajnych zdolnościach do liczenia, jacy rodzą się od czasu do czasu. Późniejsi geniusze, jak Ampere czy Gauss, lub tacy, co później okazują się idiotami, jak Dase[70] – ale wszyscy, dzięki jakiejś wbudowanej maszynce do fałszowania czasu, zdolni są do wykonania trudnej, kilkugodzinnej roboty w kilka minut, a czasem w kilka sekund. Ja mam tylko przeciętne zdolności, ale potrafiłam wchodzić w głęboki trans, w którym nauczyłam się redukować mój czas do jednej trzydziestej jego normalnej rozpiętości. W wyniku tego mogłam przestudiować podstawy wiedzy w znacznie szerszym zakresie, niż było to możliwe przy uczeniu się w zwykły sposób. Może pan sobie wyobrazić, co się dzieje, gdy zdolność do takiego oszukiwania czasu trafi się komuś z ilorazem inteligencji geniusza. Wtedy dopiero mamy fantastyczne wyniki!

– To niestety nie zdarza się często – powiedział pan Menon. – W ostatnich dwóch pokoleniach byli tylko dwaj tacy naprawdę genialni i pięciu lub sześciu nieprzeciętnie zdolnych. Ale zasługi tych niewielu dla Pali są nieocenione. Nic więc dziwnego, że bardzo pilnie wyglądamy potencjalnych somnambulików!

Po chwili przerwy Will podsumował:

– Przekonałem się, że stawiacie sobie mnóstwo wnikliwych pytań dotyczących waszych małych uczniów. Jak postępujecie, kiedy już wszystkie odpowiedzi są znane?

– Zaczynamy edukację, kierując się nimi – odparł pan Menon. – Weźmy przykład pytań o budowę fizyczną i temperament każdego dziecka. Kiedy już mamy odpowiedzi, wyłuskujemy wszystkich najbardziej wstydliwych, najbardziej zestresowanych, nadpobudliwych i introwertyków. Tworzymy z nich wszystkich jedną grupę. Następnie powiększa się tę grupę, krok po kroku. Najpierw wprowadzamy kilkoro dzieci ze skłonnością do bratania się ze wszystkimi bez wyboru. Potem jedno lub dwoje z typu „twardziel męski” lub „twardziel damski” – dzieci ze skłonnością do agresji i kochające mieć władzę. Ustaliliśmy, że to najlepsza droga do spowodowania, żeby mali chłopcy i dziewczęta o cechach trzech biegunowych ekstremów rozumieli i tolerowali siebie nawzajem. Po kilku miesiącach starannie sterowanego współżycia są gotowi przyznawać, że ludzie dziedziczący inny rodzaj charakteru mają takie same prawo do istnienia jak oni.

– Ta zasada jest kategorycznie wkładana do głowy na lekcjach – mówiła znowu pani Narayan – ale także stopniowo wprowadzana poglądowo. W uczeniu młodszych klas używamy analogii ze znanymi zwierzętami. Koty wolą być same. Owce lubią być razem. Kuny mają wybuchowy charakter i nie dają się oswoić. Świnki morskie są łagodne i przyjacielskie. Kim ty jesteś: osobą-kotem, osobą-owcą, osobą-morską świnką czy osobą-kuną? Kiedy się rozmawia, stosując te zwierzęce paralele, to nawet małe dzieci uświadamiają sobie fakt różnorodności rodzaju ludzkiego i potrzebę wyrozumiałości, wybaczania sobie nawzajem.

– Później, kiedy dojrzeją do czytania Gity – mówił dalej pan Menon – mówimy im o powiązaniu między rodzajem charakteru i religią. Ludzie-owce i ludzie-morskie świnki kochają obrzędy i zbiorowo świętowane uroczystości, a także emocje religijnej odnowy. Te preferencje w ich usposobieniu pozwalają powiedzieć, że oni wybierają Drogę Oddania. Ludzie-koty lubią być sami, a ich prywatne rozmyślania o sobie mogą stać się Drogą Samowiedzy. Ludzie-kuny palą się do robienia czegoś i problemem jest, jak skierować napędzającą ich agresywność na Drogę Bezinteresownego Działania.

– Właśnie wczoraj oglądałem, jak się ich kieruje na Drogę Bezinteresownego Działania – powiedział Will. – Droga prowadzi przez wyrąb lasu i wspinanie się po skałach, nieprawdaż?

– Wyrąb lasu i wspinaczka – powiedział pan Menon – to przypadki szczególne. Spróbujmy to uogólnić, mówiąc, że droga do wszystkich tych Dróg wiedzie przez zmianę ukierunkowania energii.

– Jak to rozumieć?

– W zasadzie, to bardzo prosto. Bierzesz energię wygenerowaną przez strach lub zazdrość, lub nadmiar noradrenaliny, lub może przez jakiś wrodzony impuls, który pojawił się nie w porę, bierzesz tę energię i świadomie kierujesz ją do wykonania czegoś pożytecznego, zamiast robienia komuś czegoś nieprzyjemnego lub tłumienia jej, czyli robienia czegoś nieprzyjemnego sobie samemu. Kierujesz ją, jeśli nawet nie na coś pożytecznego, to na działanie nieszkodliwe.

– Weźmy prosty przykład – mówiła dalej pani kierowniczka. – Rozzłoszczone lub sfrustrowane dziecko wytworzyło w sobie dostateczną ilość energii na wybuch płaczu, atak słowny z przekleństwami czy też bójkę. Jeśli tej energii jest dosyć na jedną z tych rzeczy, starczy jej na to, żeby pobiegać albo potańczyć, a tym bardziej na wykonanie pięciu głębokich wdechów. Trochę tańca pokażę panu później. Zatrzymajmy się na razie na oddychaniu. Każdy, kto się zirytuje, jeśli wykona pięć głębokich wdechów – uwolni z siebie nagromadzone napięcie i będzie mu łatwiej zachowywać się racjonalnie. Dlatego uczymy dzieci różnych zabaw z oddychaniem, w które należy się bawić, kiedy ktoś jest zły czy wyprowadzony z równowagi. W niektórych z nich występuje współzawodnictwo. Na przykład, który z przeciwników wciągnie więcej powietrza i wypowie „OM”, wydychając je, tak że będzie go słychać dłużej. Ta zabawa to pojedynek, który jednak niezmiennie kończy się pogodzeniem stron. Naturalnie zdarza się wiele sytuacji, dla których zawody w oddychaniu nie są odpowiednie. Opiszę zatem zabawę, którą rozdrażnione dziecko może pocieszyć się samo, małą grę zaczerpniętą z miejscowego folkloru. Wszystkie dzieci na Pali zostały wychowane na buddyjskich legendach. W większości tych świętych bajek ktoś ma wizję jakiejś istoty niebiańskiej, jak, powiedzmy, Bodhisattwy, w eksplozji świateł, klejnotów i tęcz. A tym wspaniałym wizjom towarzyszą równie wspaniałe wrażenia węchowe. Pokazom sztucznych ogni towarzyszą zachwycające wonie perfum. Gromadzimy zatem to tradycyjne fantazjowanie – wywodzące się zresztą z doznań wizjonerskich, jakie rzeczywiście miały miejsce, z rodzaju tych wywoływanych przez post, deprywację sensoryczną lub grzybki, i zaprzęgamy je do roboty. Tłumaczymy dzieciom, że uczucia gwałtowne są jak trzęsienia ziemi. Trzęsą nami tak mocno, że w ścianie oddzielającej nasze prywatne ego od wspólnej uniwersalnej Natury Buddy pojawiają się pęknięcia. Jesteś wściekły, to coś w tobie pęka, a przez pęknięcie dopływa zapach – porcja niebiańskiej woni oświecenia. Pachnie jak czampak, jak ylang-ylang[71], jak gardenia, tylko nieskończenie piękniej. Nie marnuj więc tej niebiańskości, którą przypadkiem wyzwoliłeś. Pojawia się zawsze, ilekroć się denerwujesz. Zaczerpnij jej, oddychaj nią, wypełnij nią płuca. I znowu, i jeszcze raz.

– Czy dzieci robią to rzeczywiście?

– Większość z nich robi to automatycznie, po kilku tygodniach uczenia. A co więcej, wiele z nich naprawdę czuje zapach perfum. Dawne represyjne „Nie powinieneś” zostało w ten sposób zamienione na ekspresyjne i dające zadowolenie „Powinieneś”. Energia potencjalnie niszcząca została skierowana w koryta, w których nie tylko jest nieszkodliwa, ale może zrobić coś naprawdę dobrego. Naturalnie w tym samym czasie oferujemy uczniom regularne i starannie stopniowane ćwiczenia w odbieraniu i właściwym używaniu języka. Uczy się ich zwracania uwagi na to, co widzą i słyszą, a jednocześnie poleca im się zaobserwować, jaki wpływ na to, co odbierają ze świata zewnętrznego, mają ich własne uczucia i pragnienia, oraz jak ich nawyki językowe wpływają nie tylko na ich uczucia i pragnienia, ale nawet na ich wrażenia zmysłowe. To, co rejestrują moje uszy i oczy, to jedno, to, co pozwalają mi uświadomić sobie – a potem zrozumieć i wykorzystać w działaniu – słowa, jakich używam, nastrój, w jakim jestem, i cele, jakie sobie 307 postawiłem – to coś zupełnie innego. Widzi pan, że wszystko to łączymy w jeden ciąg procesu edukacji. Zapewniamy dzieciom jednocześnie ćwiczenia w percepcji i tworzeniu wyobrażeń, szkolenie w fizjologii i psychologii stosowanej, szkolenie praktyczne w etyce i religii, szkolenie we właściwym używaniu języka i szkolenie w samowiedzy. Jednym słowem – ćwiczenie caluśkiego umysło-ciała we wszystkich jego aspektach.

– W jakim stopniu to całe rozbudowane ćwiczenie umysło-ciała – zapytał Will – jest istotne dla edukacji formalnej? Czy pomaga dziecku sumować w słupku, pisać poprawnie albo rozumieć zasady fizyki?

– Bardzo pomaga – odpowiedział pan Menon. – Wyćwiczone umysło-ciało uczy się szybciej i dogłębniej niż nieszkolone. Jest także w większym stopniu zdolne do wiązania faktów z pojęciami i z jego własnym, upływającym życiem. – Nagle i nieoczekiwanie, bowiem jego wydłużona, melancholijna twarz sprawiała wrażenie nieprzystosowanej do żadnych objawów wesołości wyraźniejszych niż uśmiech cierpiętniczy, pan Menon wybuchł głośnym śmiechem.

– W czym dowcip?

– Przypomnieli mi się dwaj ludzie, spotkani, kiedy ostatni raz byłem w Anglii, w Cambridge. Jeden z nich to bzyk atomowy, a drugi filozof. Obaj niezwykle wybitni. Ale jeden z nich, poza swoim laboratorium, miał umysł jedenastolatka, a drugi był namiętnym obżartuchem i lekceważył swój problem nadwagi. Dwa ekstremalne przykłady tego, co się dzieje, jeśli weźmiemy zdolnego chłopaka, damy mu piętnaście lat intensywnej edukacji formalnej, a totalnie zaniedbamy przygotowanie jego umysło-ciała do uczenia się i życia.

– Rozumiem, że wasz system nie produkuje akademickich potworów tego rodzaju?

Wiceminister zaprzeczył ruchem głowy.

– Nigdy nie widziałem nic takiego, zanim nie pojechałem do Europy. Oni są groteskowo śmieszni – dodał. – Ale, mój Boże, jacy żałośni! A także, biedacy, tak osobliwie odrażający!

– Być żałośnie i osobliwie odrażającym – oto cena, jaką płacimy za specjalizację.

– Za specjalizację – zgodził się pan Menon – ale nie w znaczeniu, w jakim to słowo jest u was powszechnie używane. Specjalizacja w tym znaczeniu jest konieczna i nieunikniona. Nie ma specjalizacji, nie ma cywilizacji. I jeśli się ćwiczy całe umysło-ciało jednocześnie z operującym symbolami intelektem, to ten rodzaj koniecznej specjalizacji jest do przyjęcia. Ale u was nie ćwiczy się umysło-ciała. Waszym lekarstwem na zbyt wiele specjalizacji w naukach ścisłych jest dodawanie kilku kursów nauk humanistycznych. To świetnie! W każdym programie edukacyjnym powinny być kursy humanistyczne. Ale nie dajmy się oszukać nazwą. Same przedmioty humanistyczne nie humanizują. Są po prostu następną formą specjalizacji na poziomie symbolicznym. Czytanie Platona lub słuchanie wykładu o T. S. Elliocie nie wyedukuje całej istoty ludzkiej. Podobnie jak kurs fizyki lub chemii, wyedukuje zaledwie manipulatora symboli, a resztę żywego umysło-ciała pozostawi w nieskazitelnym stanie niewiedzy i niekompetencji. Stąd właśnie wszystkie te żałosne i odrażające stworzenia, które tak mnie zadziwiły podczas mej pierwszej podróży za granicę.

– A jak z edukacją formalną? – zapytał znowu Will. – Skąd niezbędna wiedza i potrzebne umiejętności intelektualne? Czy uczycie tego tak samo jak u nas?

– Uczymy metodą, jaką zapewne wy będziecie uczyć za lat dziesięć lub piętnaście. Weźmy na przykład matematykę. Biorąc historycznie, matematyka zaczynała od wypracowania pewnych użytecznych sztuczek, potem wzniosła się aż do metafizyki i na koniec sama się objaśniła, używając struktur i transformacji logicznych. My w naszych szkołach odwracamy tę historyczną kolejność. Zaczynamy od struktury i logiki, a następnie, opuszczając metafizykę, przechodzimy od ogólnych zasad do zastosowań szczególnych.

– I dzieci to rozumieją?

– Rozumieją znacznie lepiej, niż wtedy, kiedy zaczyna się od użytecznych sztuczek. Praktycznie każde inteligentne dziecko powyżej pięciu lat może nauczyć się niemal wszystkiego, jeśli mu się to przedstawi we właściwy sposób. Logikę i struktury – w formie gier i zagadek. Poprzez zabawę dzieci niewiarygodnie szybko łapią sedno. Wtedy można przejść do zastosowań praktycznych. Ucząc się tym trybem, większość dzieci potrafi opanować trzy razy więcej materiału, cztery razy bardziej dokładnie i w czasie o połowę krótszym. Proszę, dla odmiany, rozważyć inną dziedzinę, w której można użyć gier do zaszczepienia podstawowych zasad. W całym myśleniu naukowym posługujemy się kategorią prawdopodobieństwa. Dawne odwieczne prawdy są zaledwie w wysokim stopniu prawdopodobne, a nieodwołalne prawa natury to tylko średnie statystyczne. Jak wprowadzić te dalece nieoczywiste pojęcia do dziecięcych głów? Zagrać z nimi w ruletkę, rzucać monetą i ciągnąć losy. Uczyć je wszystkich możliwych gier karcianych oraz tych z planszą i kostką.

– Najpopularniejsza wśród najmłodszych gra nazywa się „Węże i Drabiny Ewolucji” – powiedziała pani Narayan. – Inna bardzo lubiana to „Szczęśliwe Rodziny Mendlowskie”[72].

– Nieco później – pośpieszył dodać pan Menon – wprowadzamy pewną raczej skomplikowaną grę, w której cztery osoby używają sześćdziesięciu kart o specjalnym rysunku, podzielonych na trzy kolory. Nazywamy to brydżem psychologicznym. O kartach w twoim ręku decyduje ślepy los, ale rozgrywanie to sprawa umiejętności, blefu i współpracy z partnerem.

– Psychologia, mendlizm, ewolucja – w waszej edukacji widać wyraźny nacisk na biologię – powiedział Will.

– Tak jest – zgodził się pan Menon. – Główny akcent kładzie się u nas nie na fizykę i chemię, lecz na nauki życia – te z zakresu przyrody ożywionej.

– Czy to wasza zasada?

– Niezupełnie. To także sprawa pewnej dogodności i ekonomicznej konieczności. Nie mamy pieniędzy na poważne badania w fizyce i chemii, nie mamy także żadnej praktycznej potrzeby takich badań. Brak tu ciężkiego przemysłu i potrzeby uczynienia go bardziej konkurencyjnym. Nie ma uzbrojenia, żeby je czynić bardziej diabelskim, nie mamy także, nawet najmniejszych, chęci lądowania na Księżycu. Mamy tylko skromne ambicje: żyć jak istoty w pełni ludzkie, w harmonii z innym życiem na tej wyspie, na tej szerokości geograficznej, na tej planecie. Jeżeli zechcemy i będzie nas na to stać, możemy brać wyniki waszych badań w fizyce i chemii i stosować je do naszych celów. A na razie będziemy się koncentrować na badaniach najbardziej obiecujących w sensie pożytku dla nas – to jest dotyczących życia i umysłu. Gdyby politycy w krajach od niedawna niepodległych mieli więcej rozumu – dodał – zrobiliby to samo. Ale oni chcą się panoszyć, chcą mieć armie, chcą dorównać zmotoryzowanym maniakom telewizji w Ameryce i Europie. Wy tam u siebie nie macie wyboru – kontynuował. – Jesteście zaangażowani w fizyce i chemii bez możliwości wycofania się, ze wszystkimi ponurymi konsekwencjami: militarnymi, politycznymi i społecznymi. Ale kraje słabo rozwinięte nie mają takich zobowiązań. One nie muszą iść za waszym przykładem. Ciągle jeszcze mają swobodę wyboru drogi, którą poszliśmy my – orientacji na biologię stosowaną, na kontrolę płodności, na ograniczoną produkcję i industrializację selektywną, którą umożliwia kontrola płodności. Taka orientacja prowadzi do szczęścia od wewnątrz, przez zdrowie, przez świadomość, przez zmianę swojego stosunku do świata, a nie przez ułudę szczęścia przychodzącego z zewnątrz, przez zabawki, pigułki i nieustannie dostarczane rozrywki. Mogliby wybrać naszą drogę, ale nie chcą, bo chcą być właśnie tacy jak wy – niech ich Bóg ma w swojej opiece. A ponieważ nie są zapewne w stanie dojść do waszego poziomu – przynajmniej w takim czasie, jaki sobie założyli – są z góry skazani na frustrację i rozczarowanie, na niedolę rozruchów i anarchii, a następnie na niedolę niewolnictwa pod rządami tyranów. To tragedia w pełni przewidywalna, a oni pakują się w nią z otwartymi oczami.

– Tymczasem my nie możemy na to nic poradzić – dodała pani kierowniczka.

– Nic nie możemy poradzić – przyznał pan Menon. – Możemy tylko robić dalej to, co robimy teraz, i liczyć, mimo słabej nadziei, że przykład narodu, który znalazł własną receptę na to, żeby żyć szczęśliwie i po ludzku, znajdzie naśladowców. Szanse na to nie są wielkie, a jednak mogłoby się to zwyczajnie zdarzyć.

– Jeśli Wielki Rendang nie zdarzy się wcześniej.

– Jeśli Wielki Rendang nie zdarzy się wcześniej – zgodził się pan Menon grobowym tonem. – My tymczasem musimy troszczyć się o nasze zadanie, którym jest edukacja. Czy jest jeszcze coś, o czym chciałby pan usłyszeć, panie Farnaby?

– Jest jeszcze wiele – oświadczył Will. – Na przykład: jak wcześnie rozpoczynacie nauki ścisłe i przyrodnicze?

– W tym samym czasie, kiedy wchodzi mnożenie i dzielenie. Pierwsze lekcje to ekologia.

– Ekologia? Czy nie jest zbyt skomplikowana?

– Dlatego zaczynamy właśnie od niej. Nie dawaj dziecku żadnej szansy, żeby sobie wyobrażało, że cokolwiek istnieje w izolacji. Dopilnuj, żeby od pierwszej lekcji było jasne, że każde życie jest powiązane zależnościami. Pokaż im zależności w lasach, na polach, w stawach, w strumieniach, we wsi i w jej okolicy. Zaszczep im to.

– Proszę pozwolić mi dodać – włączyła się pani kierowniczka – że naukę o zależnościach zawsze uzupełniamy etyką zależności. Równowaga, dawać i brać bez nadmiarów – jest to reguła w przyrodzie, a przetłumaczona z faktów na moralność powinna być regułą między ludźmi. Jak już wspominałam, dzieciom bardzo łatwo jest pojąć coś, co im się przedstawia w przypowieści o zwierzętach. Podajemy im zaktualizowane bajki Ezopa. Nie te dawne, antropomorficzne zmyślenia, lecz fabuły prawdziwie ekologiczne, zawierające uniwersalny morał. Inną jeszcze, wspaniałą przypowieścią dla dzieci jest opowiadanie o erozji. My tutaj nie mamy dobrych przykładów erozji, wobec tego pokazujemy im fotografie tego, co się stało w Rendangu, w Indiach, w Chinach, w Grecji, na Bliskim Wschodzie, w Afryce i w Ameryce – wszędzie tam, gdzie łakomi, głupi ludzie próbują brać bez dawania, eksploatować bez miłości i zrozumienia. Dobrze obchodź się z Naturą, to Natura będzie dobra dla ciebie. Krzywdź albo niszcz Naturę, to niedługo ona zniszczy ciebie. Tak powstawały znane jałowe pustynie. „Postępuj wobec innych tak, jak chciałbyś, żeby inni postępowali wobec ciebie” jest czymś oczywistym – a dla dziecka znacznie łatwiej rozpoznawalnym i zrozumiałym u nas niż w zerodowanej rodzinie czy wiosce. Rany psychologiczne nie są widoczne, a przy tym dzieci wiedzą tak niewiele o dorosłych. Nie mając ustalonej normy do porównań, skłonne są przyjmować nawet najgorszą sytuację za normalną. Natomiast różnica pomiędzy dziesięcioma hektarami łąk a dziesięcioma hektarami pożłobionych wodą pustkowi i ruchomych piasków jest oczywista. Piasek i wymyte pustkowia to parabola. Mając je przed oczami, dziecku łatwo dostrzec potrzebę ochrony, a następnie przejść dalej, od ochrony do moralności – łatwo mu od Złotej Reguły dotyczącej roślin, zwierząt i ziemi, którą zamieszkują, przejść do Złotej Reguły odnoszącej się do ludzi. Chcę tu jeszcze coś podkreślić. Moralność, którą dziecko wyprowadza z faktów ekologii i porównań z erozją, należy do etyki uniwersalnej. W przyrodzie nie ma Ludzi Wybranych ani Ziemi Świętej, ani Jedynych Historycznych Objawień. Moralność-ochrona nie dostarcza nikomu pretekstu do czucia się lepszym czy do żądania specjalnych przywilejów. „Postępuj wobec innych tak, jak chciałbyś, żeby inni postępowali wobec ciebie” ma zastosowanie do naszych kontaktów ze wszystkimi formami życia, w każdej części świata. Nam powinno być wolno żyć na tej planecie tylko tak długo, jak będziemy obchodzić się z przyrodą inteligentnie i ze współczuciem. Od „wstępu do ekologii” droga wiedzie wprost do „wstępu do buddyzmu”.

– Parę tygodni temu – powiedział Will po chwili milczenia – przeglądałem książkę Thorwalda o tym, co się wydarzyło we wschodniej części Niemiec w okresie od stycznia do maja 1945. Czy ktoś z państwa to czytał?

Oboje pokręcili głowami przecząco.

– Więc nie róbcie tego – orzekł Will. – Byłem w Dreźnie pięć miesięcy po bombardowaniu w lutym. W ciągu jednej nocy spaliło się tam żywcem pięćdziesiąt do sześćdziesięciu tysięcy cywilów, głównie obcych, uciekających przed Rosjanami. Wszystko to dlatego, że Adolf Hitler nigdy nie uczył się ekologii – uśmiechnął się swoim niepewnym, szorstkim uśmiechem. – Nigdy go nie nauczono podstawowych zasad ochrony przyrody. Obracaliśmy to w żart, bo było zbyt przerażające, żeby dało się mówić o tym serio.

Pan Menon wstał i podniósł swoją teczkę.

– Czas na mnie. – Wymienił z Willem uścisk dłoni. Miło mu było i miał nadzieję, że pobyt na Pali będzie się podobał panu Farnaby’emu. Gdyby ten chciał wiedzieć więcej o palaskiej edukacji, wystarczy, że zapyta panią Narayan. Nikt nie ma lepszych od niej kwalifikacji na przewodnika i instruktora.

– Czy chciałby pan zajrzeć do którejś z klas? – zapytała pani Narayan, kiedy wiceminister wyszedł.

Will podniósł się i podążył za nią korytarzem.

– Matematyka – oznajmiła pani kierowniczka, otwierając jedne z drzwi. – W oddziale piątym starszym, prowadzi pani Anand.

Will skłonił się i został przedstawiony. Nauczycielka miała siwe włosy. Obdarzyła go powitalnym uśmiechem i szepnęła:

– Jak pan widzi, jesteśmy pochłonięci rozwiązywaniem zadania.

Rozejrzał się wokół. Dwudziestka chłopaków i dziewcząt siedziała nad swoimi zeszytami w ławkach, ze zmarszczonymi brwiami, milcząca i skoncentrowana aż do obgryzania ołówków. Pochylone głowy były kształtne i ciemne. Złociste torsy pobłyskiwały od gorąca nad białymi szortami i kolorowymi spódniczkami. Ciała chłopców znaczył przez skórę rysunek żeber, ciała dziewcząt były pełniejsze, bardziej gładkie, z wypukłością małych piersi, twardych, wysoko umieszczonych i eleganckich, jak te wymarzone przez jakiegoś rokokowego rzeźbiarza dla jego nimf. Przy tym każdy z obecnych brał wystawienie ich na widok za coś najzupełniej zwyczajnego. Cóż za komfort, pomyślał sobie Will, być w miejscu, gdzie doktryna o Upadku jest doktryną odrzuconą.

Tymczasem pani Anand wyjaśniała sotto voce – żeby nie odwracać uwagi uczniów zajętych rozwiązywaniem zadania – że zawsze dzieli klasę na dwie grupy. Grupę wzrokowców, którzy myślą w kategoriach geometrii, jak starożytni Grecy, oraz grupę niewzrokowców, którzy wolą algebrę i abstrakcje bez wyobrażeń rysunkowych.

Will z ociąganiem oderwał wzrok od pięknego i nieupadłego świata młodych ciał i pogodził się z koniecznością okazania inteligentnego zainteresowania dla różnorodności gatunku ludzkiego i nauczania matematyki.

Wreszcie wyszli z klasy. Za następnymi drzwiami klasa piąta młodsza miała lekcję podstaw filozofii stosowanej, odbywaną co dwa tygodnie. Bladoniebieska sala była udekorowana malowidłami przedstawiającymi zwierzęta tropików, Bodhisattwów i ich piersiaste Sakti. Ci uczniowie skończyli z dzieciństwem dopiero rok temu. Tu piersi były mniejsze, ramiona nie tak pełne i mniej muskularne.

Kiedy Will i pani Narayan znaleźli się w klasie, młody człowiek przy tablicy mówił właśnie:

– Symbole są rzeczą publiczną. – Narysował rząd małych kółek i wpisał w nie kolejne numery 1, 2, 3, 4, n. – To są ludzie – wyjaśnił. Potem narysował linie wychodzące z każdego z kółek, łącząc je z kwadratem w lewej części tablicy. W kwadrat wpisał duże „S” i powiedział: – „S” to system symboli używanych przez ludzi, kiedy chcą ze sobą rozmawiać. Wszyscy oni mówią jednym językiem, a jakim – to zależy od tego, gdzie przypadkiem żyją: angielskim, palaskim czy eskimoskim. Słowa, jako rzecz publiczna, należą do wszystkich mówiących danym językiem, są spisane dla wszystkich w słownikach. Ale teraz przypatrzmy się temu, co się dzieje tam, na zewnątrz. – Wskazał na otwarte okno. W polu widzenia znalazło się kilka papug. Wyglądające jarmarcznie na tle białej chmury, poszybowały za drzewo i znikły. Nauczyciel nakreślił w prawej części tablicy drugi kwadrat, oznaczył go literą „Z” jako zdarzenie i połączył linią z każdym kółkiem. – To, co się tam dzieje, jest publiczne – zawyrokował – lub przynajmniej względnie publiczne. Także publiczne jest to, co się dzieje, gdy ktoś wymawia albo pisze słowa. Ale wszystko, co się dzieje wewnątrz tych małych kółek, jest prywatne. Prywatne. – Położył rękę na piersi. – Prywatne. – Potarł swoje czoło. – Prywatne. – Brązowym palcem wskazującym dotknął powiek i czubka swego nosa. – A teraz przeprowadźmy małe doświadczenie. Wymówcie słowo „szczyp”.

– Szczyp – powiedziała klasa nierównym chórem. – Szczyp...

– S-Z-C-Z-Y-P – szczyp. To rzecz publiczna, to coś, czego można poszukać w słowniku. Ale teraz spróbujcie się uszczypnąć. Mocno! Mocniej!

Dzieci zrobiły, co im kazano, przy akompaniamencie chichotów, ochów i achów.

– Czy któreś z was czuje to, co czuje osoba siedząca obok niego?

Odezwał się chór różnych „nie”.

– Wygląda zatem – powiedział młody człowiek – że wystąpiły tu... Sprawdźmy, ile mamy osób. – Szybko omiótł wzrokiem ławki przed sobą. – Wygląda na to, że wystąpiły dwadzieścia trzy wyraźne i oddzielne odczucia bólu. Dwadzieścia trzy bóle w tej jednej sali. Prawie trzy miliardy na całym świecie. Dodajmy jeszcze do tego wszystkie bóle zwierząt. I każdy ból jest ściśle prywatny. W żaden sposób nie da się przekazać tego doświadczenia z jednego ośrodka bólu do innego ośrodka bólu. Nie ma między nimi połączenia, jest tylko pośrednie, przez „S”. – Wskazał na kwadrat po lewej stronie tablicy, potem na kółka po środku. – Bóle prywatne są tutaj, pod 1, 2, 3, 4, n. Zaś wiadomości o bólach prywatnych, tu, na zewnątrz, w „S”, gdzie możesz powiedzieć „szczyp” to jest wymówić słowo publiczne, podane w słowniku. Zwróćcie jeszcze uwagę, że na wyrażenie trzech miliardów doświadczeń prywatnych jest tylko jedno publiczne słowo „ból”. Doświadczeń, z których każde jest zapewne tak różne od wszystkich pozostałych, jak mój nos jest różny od waszych, a wasze nosy jeden od drugiego. Słowo wyraża tylko sposób, w jaki rzeczy lub zdarzenia tego samego rodzaju są podobne do siebie. Jeśli ma być publiczne, nie może wyrazić tego, czym różnią się między sobą zdarzenia, będące ogólnie tego samego rodzaju.

Zapadło milczenie. Po chwili nauczyciel podniósł głowę i zadał pytanie.

– Czy ktoś tutaj słyszał o Mahakasyapie?

W odpowiedzi podniosło się kilkanaście rąk. Wybrał, wskazując na małą dziewuszkę w błękitnej spódniczce i naszyjniku z muszelek, siedzącą w pierwszym rzędzie.

– To ty nam powiedz, Amiyo.

Amiya zaczęła mówić bez tchu, sepleniąc.

– Mahakaszyapa był tym jedynym poszród uczniów, który roszumiał, co mófił Budda.

– A co mówił Budda?

– On nie mófił. To dlatego oni nie roszumieli.

– Ale Mahakasyapa rozumiał, o czym on mówił, chociaż on nie mówił, nieprawda?

Dziewczynka przytaknęła ruchem głowy. To tak właśnie było.

– Oni myszleli, sze on wybiera szię wygłoszić kaszanie, ale on nie wygłosził. Wziął tylko kwiat i podniószł go do góry, szeby kaszdy mógł zobaczyć.

– I to było to kazanie – krzyknął mały chłopak w żółtej opasce na biodrach, który cały czas wiercił się w swojej ławce, z trudnością powstrzymując chęć dodania czegoś ze swojej wiedzy.

– Ale nikt nie potrafił zroszumieć takiego kaszania. Nikt oprócz Mahakaszyapy.

– Więc co powiedział Mahakasyapa, kiedy Budda podniósł kwiat?

– Nic! – wrzasnęła tryumfalnie żółta opaska na biodrach.

– On tylko szę uszmiechnął – uzupełniła Amiya. – I tak pokaszał Buddzie, sze on szroszumiał o co chodzi. Więc on szę uszmiechnął i tak sobie siedzieli i szę ciągle uszmiechali.

– Doskonale – powiedział nauczyciel. – A teraz – zwrócił się do żółtej opaski na biodrach – chcemy usłyszeć, co według ciebie zrozumiał Mahakasyapa?

Jakiś czas nie było odpowiedzi. Nareszcie dziecko pokręciło głową zawiedzione i wymamrotało:

– Nie wiem.

– Czy ktoś inny będzie wiedział?

Znalazły się różne przypuszczenia. Być może zrozumiał, że ludzie mieli dość kazań, nawet kazań Buddy. Być może lubił kwiaty tak bardzo, jak je lubił Ten Litościwy. Być może ten kwiat był biały, co przywiodło go do myślenia o Czystym Świetle. Albo może był niebieski, a to był kolor Śiwy.

– To dobre odpowiedzi – powiedział nauczyciel. – Szczególnie ta pierwsza. Kazania są naprawdę nudne, szczególnie dla wygłaszającego. Ale mam pytanie. Gdyby któraś z waszych odpowiedzi mówiła, co Mahakasyapa zrozumiał, kiedy Budda podniósł kwiat, to dlaczego on nie wypowiedział jej słowami?

– Mosze on nie był dobrym mówcą.

– Był znakomitym mówcą.

– Może bolało go gardło.

– Gdyby go bolało gardło, nie uśmiechałby się tak radośnie.

– Proszę to nam powiedzieć – zawołał jakiś piskliwy głos z końca sali.

Dołączyło się kilka innych głosów:

– Tak, proszę nam powiedzieć!

Nauczyciel pokręcił głową.

– Jak mógłbym? Skoro nie zrobili tego ani Mahakasyapa, ani Ten Litościwy, jak mógłbym układać to w słowa? Spójrzmy tymczasem raz jeszcze na ten schemat na tablicy. Publiczne słowa, mniej lub więcej publiczne zdarzenia, a w końcu ludzie: całkowicie prywatne ośrodki bólu i przyjemności. Czy na pewno całkowicie prywatne? – zakwestionował swoje słowa. – Być może nie jest to do końca prawda. Być może istnieje, mimo wszystko, jakaś komunikacja pomiędzy tamtymi kółkami – nie taka, jak między wami a mną w tej chwili – przez słowa, ale bezpośrednia. I być może o tym właśnie mówił Budda, kiedy zakończył to swoje kazanie-kwiat bez słów: „Posiadam skarb nauk niepozostawiających żadnych wątpliwości – powiedział do swoich uczniów – ten cudowny Umysł w Stanie Nirwany, forma bez formy, ponad wszelkimi słowami, nauka dawana i otrzymywana poza wszelkimi doktrynami. To oddałem właśnie w ręce Mahakasyapy”. – Wziął jeszcze raz do ręki kredę i narysował niezdarną elipsę, zamykającą w swoim polu wszystkie rysunki na tablicy: małe kółka reprezentujące istoty ludzkie, kwadrat zastępujący zdarzenia i drugi kwadrat znaczący obecność słów i symboli. Powiedział: – Każde z nich jest oddzielne, a jednak stanowią jedność. Ludzie, zdarzenia, słowa – są to wszystko przejawy Umysłu, Takości, Pustki. To, co Budda sugerował, a co Mahakasyapa zrozumiał, to to, że nie można wypowiadać tych nauk, można tylko BYĆ nimi. A to jest coś, o czym się przekonacie, kiedy nadejdzie chwila waszej inicjacji.

– Czas przejść dalej – szepnęła pani kierowniczka. A kiedy drzwi zamknęły się za nimi i stali na korytarzu, dodała: – To samo podejście stosujemy w uczeniu nauk przyrodniczych, poczynając od botaniki.

– Dlaczego od botaniki?

– Bo można ją łatwo powiązać z tym, o czym była właśnie mowa – historią Mahakasyapy.

– Czy od tego się zaczyna?

– Nie, zaczynamy prozaicznie od podręcznika. Dzieci zaznajamia się ze wszystkimi oczywistymi faktami elementarnymi, schludnie poszufladkowanymi. To jest pierwszy etap – botanika nierozwodniona, której nauka trwa sześć do siedmiu tygodni. Wtedy urządzamy im cały ranek czegoś, co nazywamy budowaniem mostów. Są to dwie i pół godziny, w czasie których usiłujemy ich przekonać do znajdowania związków wszystkiego, czego się nauczyli na poprzednich lekcjach, ze sztuką, językiem, religią i samopoznaniem.

– Jak się buduje taki most między botaniką a samopoznaniem?

– To naprawdę bardzo proste – zapewniła go pani Narayan. – Daje się każdemu dziecku jakiś pospolity kwiat, na przykład hibiskus, a jeszcze lepiej – bo hibiskus nie ma zapachu – gardenię. Co to jest gardenia, mówiąc naukowo? Z czego się składa? Płatki, pręciki, słupki, zalążnia i cała jej reszta. Poleca się dzieciom napisanie pełnego, analitycznego opisu tego kwiatu, z dokładnym rysunkiem jako ilustracją. Kiedy to wykonają, robimy im krótki odpoczynek, pod koniec którego czyta się im historię Mahakasyapy i prosi, żeby ją przemyśleli. Czy Budda właśnie dawał lekcję z botaniki? Czy był zajęty wykładaniem swoim uczniom czegoś innego? A jeśli tak, to czego?

– No właśnie, czego?

– Oczywiście, nie ma na to odpowiedzi, którą można by ująć w słowa – jak wyraźnie wynika z tamtej historii. Mówimy zatem chłopcom i dziewczętom, żeby przestali myśleć i po prostu zaczęli się przyglądać. „Ale nie patrzcie analitycznie – mówimy im. Nie udawajcie naukowców, ani nawet ogrodników. Uwolnijcie się od wszystkiego, co wiecie, i spoglądajcie z absolutną niewinnością na tę nieskończenie nieprawdopodobną rzecz wprost przed sobą. Patrzcie na nią tak, jakbyście nigdy przedtem nie widzieli nic podobnego, jakby nie miała nazwy i nie należała do żadnej rozpoznawalnej kategorii. Patrzcie na nią czujnie, lecz pasywnie, nastawieni na odbiór bez klasyfikowania czy oceniania, czy porównywania. A kiedy patrzycie na nią, wchłaniajcie jej tajemnicę, wdychajcie duchową wymowę, zapach mądrości drugiego brzegu”.

– Wszystko to brzmi bardzo podobnie do tego, co mówił doktor Robert podczas uroczystej inicjacji – skomentował Will.

– Oczywiście, że podobnie – odparła pani Narayan. – Ćwiczenie w patrzeniu na rzeczy tak, jak je widział Mahakasyapa, jest najlepszym przygotowaniem do doświadczenia z lekiem moksza. Zanim pójdzie do inicjacji, każde dziecko poddawane jest długiej edukacji w sztuce wrażliwego odbioru. Najpierw gardenia, jako próbka botaniczna. Następnie ta sama gardenia w swojej niepowtarzalności, gardenia, jaką zobaczy artysta i ta jeszcze bardziej niezwykła gardenia widziana oczami Buddy i Mahakasyapy. I nie muszę chyba mówić – dodała – że nie ograniczamy się do kwiatów. Wykładanie dzieciom różnych przedmiotów przerywamy co pewien czas sesjami „budowania mostów”. Na wszystko, od preparowanej żaby do mgławicy spiralnej, uczymy patrzeć i receptywnie, i konceptualnie, raz jak na fakt zaistnienia doświadczenia estetycznego i duchowego, a drugi jako coś z nauki, historii czy ekonomii. Ćwiczenie chłonnego odbierania jest uzupełnieniem, a zarazem antidotum na ćwiczenie w analizie i manipulowaniu symbolami. Oba te rodzaje ćwiczenia są absolutnie niezbędne. Jeśli się zaniedba którykolwiek z nich – nie wychowa się nigdy człowieka w pełnym znaczeniu tego słowa.

Znów zapadło milczenie, po którym Will zapytał:

– Jak się powinno patrzeć na innych ludzi? Oczami Freuda czy oczami Cezanne’a? A może oczami Prousta albo Buddy?

Pani Narayan roześmiała się.

– A w jaki z tych sposobów patrzy pan na mnie? – zapytała.

– Myślę, że w pierwszym rzędzie okiem socjologa – odpowiedział. – Patrzę na panią jak na przedstawiciela nieznanej mi kultury. Ale także odbieram panią jako bezpośrednie wrażenie zmysłowe. Myśląc, jeśli wolno mi tak powiedzieć, że wydaje się pani być w niezwykle dobrej formie. Dobrej zarówno w sensie wyglądu zewnętrznego, jak w sensie intelektualnym, psychologicznym, a także duchowym, cokolwiek znaczyłby ten przymiotnik – a znaczy on coś ważnego, jeśli pozostanę przy odczuciach. Natomiast jeśli zdecyduję się przypisywać zamiast chłonąć, jestem w stanie wpakować się pojęciowo w czysty nonsens. – Tu wydobył z siebie śmiech lekko przypominający szczekanie hieny.

– Jeśli tak się wybierze – powiedziała pani Narayan – można zawsze zastąpić marnym gotowym pojęciem najlepsze odczucie bezpośrednie. Powstaje tylko pytanie: dlaczego ktoś miałby dokonywać takiego wyboru? Dlaczego nie miałby wybrać wsłuchiwania się z obu stron i harmonizowania dwóch sposobów widzenia? Z jednej strony analityczny i skrępowany całą tradycją budowniczy koncepcji, a z drugiej – chłonny lecz pasywny odbiorca wglądu. Żaden z nich nie jest niezwyciężony, ale razem wzięci, mogą wykonać sensowną robotę.

– Zastanawiam się, jak skuteczne mogą być wasze ćwiczenia w tym, co nazywamy „być receptywnym”? – dochodził dalej Will.

– Stosujemy ćwiczenie receptywności w różnych nasileniach – odpowiedziała. – Jest jej, na przykład, bardzo mało w programie nauk ścisłych i przyrodniczych. Tam wszystko zaczyna się od obserwacji, a obserwacja jest zawsze selektywna. Świat oglądany jest przez matrycę gotowych pojęć. Dopiero potem, po wzięciu leku moksza, okazuje się, że może nie być żadnych pojęć. Wtedy nie ma selekcji, nie klasyfikuje się natychmiast swojego doznania, po prostu bierze się je i wchłania. Tak jak mówi w swym wierszu Wordsworth: „Zabierz ze sobą serce, które zauważa i chłonie”. Jest jeszcze potem całkiem sporo pracowitego dobierania i przenoszenia pojęć w czasie 323 wspomnianych sesji „budowania mostów” choć daleko mniej niż we wcześniejszych naukach przyrodniczych. Dzieci nie stają się z dnia na dzień małymi Tathagatami, nie dochodzą do tej czystej receptywności, jaką daje lek moksza. Są od tego daleko. One zaczynają się tylko mniej przejmować pojęciami i nazwami, to wszystko, co by się dało o tym powiedzieć. Przez pewien czas przyjmują w siebie znacznie więcej niż potrafią z siebie wydawać.

– A co im się zaleca robić z tym, co przyjęły w siebie?

Pani Narayan odpowiedziała z uśmiechem:

– Prosimy jedynie, żeby podjęły próbę tego, co niewykonalne. Mówi się im, żeby swoje doznanie przetłumaczyły na słowa. Czym JEST ten kwiat otrzymany jako próbka czegoś danego bez konceptualizacji? A ta spreparowana żaba, ta planeta na drugim końcu teleskopu? Co to oznacza? Co powoduje, że myślisz, czujesz, wyobrażasz sobie, pamiętasz? Spróbuj to zapisać. Nie uda ci się, oczywiście, ale mimo to spróbuj. Pomoże ci to zrozumieć różnicę pomiędzy słowami a zdarzeniami, pomiędzy „wiedzieć o istnieniu rzeczy” a „być z nimi zaznajomionym”. Mówimy im także: „Kiedy już skończyłeś pisać, popatrz na kwiat jeszcze raz, a jak mu się dobrze przyjrzysz, zamknij oczy na minutę lub dwie. Potem narysuj to, co ci się nasunęło, kiedy miałeś zamknięte oczy. Rysuj, cokolwiek by to mogło być – może coś zupełnie innego. Narysuj, co widziałeś, lub też coś, czego nie widziałeś, narysuj to i pokoloruj farbami lub kredkami. Wtedy odpocznij jeszcze raz, a potem porównaj swój pierwszy rysunek z tym drugim, porównaj opis naukowy kwiatu z tym, co o nim napisałeś wtedy, kiedy nie analizowałeś tego, na co patrzyłeś. Wtedy, kiedy zachowywałeś się tak, jakbyś o tym kwiecie nic nie wiedział, i tylko pozwoliłeś, żeby tajemnica jego istnienia przyszła do ciebie, ot tak, znikąd. Następnie porównaj swoje rysunki i opisy z rysunkami i opisami innych dziewczyn i chłopców z klasy. Odkryjesz, że opisy analityczne oraz ilustracje są bardzo podobne, natomiast rysunki i pisanie tego drugiego rodzaju bardzo różnią się między sobą. Jakbyś to powiązał z tym, czego nauczyłeś się w szkole, w domu, w dżungli, w świątyni?”. Całe tuziny pytań nasuwających się natarczywie. Mosty muszą być budowane we wszystkich kierunkach. Zaczyna się od botaniki – lub dowolnego innego przedmiotu z programu szkolnego – a pod koniec takiej sesji budowania mostów okazuje się, że myślimy o naturze języka, o rozmaitych rodzajach doświadczenia, o metafizyce i pokierowaniu życiem, o wiedzy analitycznej i mądrości Drugiego Brzegu.

– Jak, u licha – zapytał Will – potrafiliście kiedyś nauczyć tych nauczycieli, którzy teraz uczą dzieci budować mosty?

– Uczenie nauczycieli rozpoczęliśmy sto siedem lat temu – powiedziała pani Narayan. – Zebraliśmy grupy młodych mężczyzn i kobiet, wcześniej wyedukowanych na modłę obowiązującą w tradycji Pali. Domyśla się pan – dobre maniery, prawidłowa uprawa roli, sztuka i rzemiosło, podszyte tradycyjną medycyną, ludową fizyką i biologią oraz wiarą w moc magii i w prawdziwość różnych bajek. Żadnych nauk ścisłych, żadnej historii, żadnej wiedzy o czymkolwiek dziejącym się w świecie poza wyspą. Jednakże ci przyszli nauczyciele byli wiernymi buddystami. Większość z nich uprawiała medytację, a wszyscy całkiem dobrze znali filozofię mahajany, z lektury lub z przekazu ustnego. Było to ważne, znaczyło bowiem, że z psychologii i metafizyki byli przygotowani znacznie gruntowniej i znacznie bardziej realistycznie niż jakakolwiek grupa kandydatów na nauczycieli w waszej części świata. Doktor Andrew był wykształconym w naukach przyrodniczych humanistą przeciwnym dogmatom, który docenił walor buddyzmu mahajana, jego idei i praktyk. Radża, jego przyjaciel, był buddystą tantrycznym, który odkrył walory nauk teoretycznych i stosowanych. Skutkiem tego obaj widzieli bardzo wyraźnie, że nauczyciel, jeśli ma potrafić wychować dzieci na ludzi w pełnym znaczeniu tego słowa dla społeczności stosownej dla takich ludzi, musi przede wszystkim zostać nauczony, jak czerpać, co najlepsze z obu światów.

– Ciekawe, jak ci pierwsi nauczyciele to odbierali? Nie mieli oporów?

Pani Narayan zaprzeczyła.

– Nie mieli oporów z tej prostej przyczyny, że nie zaatakowano niczego, co im było drogie. Uszanowano ich buddyzm. Kazano im porzucić tylko ludowy wariant nauk przyrodniczych i baśnie. A na to miejsce dostali rozmaitość faktów bardziej interesujących i teorii bardziej użytecznych. A w dodatku wszystkie te podniecające nowinki wiedzy, potęgi i postępu waszego zachodniego świata miały teraz być wkomponowane i w pewnym sensie podporządkowane teoriom buddyzmu oraz faktom psychologii i praktykowanej metafizyki. W tym programie brać-co-najlepsze-z-obu-światów nie było naprawdę niczego, co mogłoby urazić uczucia nawet najbardziej wrażliwych i gorliwych pośród religijnych patriotów.

– Zastanawiam się nad naszymi przyszłymi nauczycielami – powiedział po chwili Will. – Czy da się ich nauczyć na tak późnym etapie? Czy możliwe jest, żeby nauczyli się brać, co najlepsze z obu światów?

– Dlaczego nie? Nie będą musieli rezygnować z niczego, co dla nich naprawdę ważne. Niechrześcijanie będą mogli nadal myśleć o człowieku, a chrześcijanie modlić się do Boga. Nic się nie zmieni, tylko Bóg będzie musiał być pomyślany jako immanentny, a człowiek – uważany za zdolnego do samotranscendencji.

– Myśli pani, że te zmiany mogą przejść bez żadnego zamieszania? – Will roześmiał się. – Jest pani optymistką.

– Jestem optymistką – powiedziała pani Narayan – po prostu dlatego, że jeśli się podejdzie do sprawy inteligentnie i realistycznie, wynik może być pomyślny. Ta wyspa jest uzasadnieniem dla odrobiny optymizmu. Dobrze, chodźmy teraz popatrzeć, jak wygląda lekcja tańca.

Ruszyli przez ocienione drzewami podwórze i, popychając skrzydła uchylnych drzwi, wkroczyli z ciszy w świat rytmicznych uderzeń bębna i wrzasku piszczałek powtarzających w kółko krótką, pięciotonową melodyjkę, która Willowi zabrzmiała w uchu jak trochę szkocka.

– Czy to muzyka grana, czy odtwarzana?

– Z japońskiego magnetofonu – odpowiedziała lakonicznie pani Narayan. Otworzyła następne drzwi do wielkiej sali gimnastycznej. Było tam dwóch brodatych młodych ludzi i jedna zadziwiająco zwinna starsza dama w czarnych satynowych spodniach, wszyscy zajęci uczeniem dwudziestu, może trzydziestu małych chłopców i dziewczynek kroków bardzo żywego tańca.

– Czy to zabawa, czy edukacja? – zapytał Will.

– Jedno i drugie – odpowiedziała pani kierowniczka. – A jeszcze, na dodatek, ćwiczenia z etyki stosowanej. Podobnie jak ćwiczenia oddechowe, o których mówiliśmy niedawno, tylko skuteczniejsze, bo znacznie gwałtowniej wykonywane.

– Wy-tu-pać-masz-to – skandowały dzieci unisono, tupiąc przy tym swoimi obutymi w sandały nóżkami z całej siły. – Wytupać masz to! – Jeszcze jedno wściekłe tupnięcie i przechodziły do następnej figury tańca, z podskokami i obrotami.

– Nazywa się to Rakashi Horn Pipe[73] – oznajmiła pani Narayan.

– Rakashi? – zdziwił się Will. – Co to takiego?

– Rakashi to pewien gatunek demona. Bardzo wielkiego i nad wyraz niemiłego. Personifikuje wszystkie najpaskudniejsze uczucia. Matelot Rakashi jest narzędziem do uwalniania niebezpiecznego ciśnienia pary, powodowanego złością lub frustracją.

– Wytupać masz to! – Melodia zatoczyła koło i powróciła do chóralnego refrenu. – Wytupać masz to!

– Tupnijcie jeszcze raz! – krzyknęła mała, starsza dama, dając z furią dobry przykład. – Mocniej! Mocniej!

– Co miało większy wpływ na moralność i racjonalne zachowania – spekulował Will – czy bachiczne orgie, czy Państwo? Etyka Nikomachejska czy też tańcowanie wzorem korybantów?

– Grecy nie myśleli w kategoriach albo-albo – powiedziała pani Narayan. – Byli na to o wiele za rozsądni. Trzymali się zawsze zasady nie-tylko-lecz-także. Nie tylko Platon i Arystoteles, lecz także menady. Filozofia moralna byłaby bezsilna bez takiego rozładowującego tańcowania, a z drugiej strony bez filozofii moralnej tancerze matelotów nie wiedzieliby, co dalej. Wszystko, co tu zrobiliśmy, to wyjęcie stroniczki ze starej greckiej książki.

– Wspaniale! – zakrzyknął Will z aprobatą. Zaraz jednak przypomniał sobie (jak zawsze, prędzej czy później, przypominał sobie, nawet w chwilach największej przyjemności i najbardziej autentycznego entuzjazmu), że jest tym, który nie wierzy na słowo. Przypomniał sobie i zaraz wybuchnął śmiechem, mówiąc: – Na dłuższą metę nie robi to jednak wielkiej różnicy. Korybantyzm[74] nie ustrzegł Greków przed podrzynaniem sobie nawzajem gardeł. A kiedy pułkownik Dipa zdecyduje się ruszyć na was, co pomoże wasz Rakashi Horn Pipe? Pomoże pogodzić się z losem – to wszystko.

– Racja, to wszystko – zgodziła się pani Narayan. – Z tym że to wielkie osiągnięcie, pogodzić się z losem.

– Pani podchodzi do tych spraw bardzo spokojnie.

– A jaki sens byłoby histeryzować? Nie poprawiłoby to wcale naszej sytuacji politycznej, jedynie pogorszyłoby naszą sytuację osobistą.

– Wy-tu-pać-masz-to – znowu unisono wykrzyczały dzieci, a deski podłogi zachybotały od uderzeń ich stóp. – Wytupać masz to!

– Proszę nie myśleć – podjęła temat pani Narayan – że to jedyny rodzaj tańca, jakiego uczymy. To ważne zmieniać kierunek energii, jaką wytwarzają złe uczucia. Ale równie ważne jest dawanie wyrazu dobrym uczuciom i słusznemu myśleniu. Potrzeba do tego ekspresji ruchu, ekspresji gestu. Mogłam pokazać panu, jak uczymy tego rodzaju tańca, gdyby pan przybył wczoraj, kiedy był tu nasz dochodzący mistrz. Dziś, niestety, nie mogę. A jego nie będzie aż do wtorku.

– Jakiego rodzaju tańców uczy?

Pani Narayan spróbowała opisać ten rodzaj. Żadnego skakania, wyrzucania wysoko nóg, żadnego biegania. Stopy mocno wpierające się w ziemię. Tylko skłony i ruchy boczne kolan i bioder. Ruchy ekspresyjne ograniczone do ramion, przegubów i rąk, do szyi i głowy, także twarzy, a nade wszystko – do oczu. Ruch w górę i na zewnątrz od barku. Ruch o ukrytym pięknie, a jednocześnie pełen znaczeń symbolicznych. Myśl obleczona w kształt, przywołana rytualnym albo stylizowanym gestem. Całe ciało zamienione w hieroglif, w szereg następujących po sobie hieroglifów, pozycji o wyrazie modulowanym od jednego do innego znaczenia, jak w wierszu lub w utworze muzycznym. Ruchy mięśni wyobrażające ruchy Świadomości, przejście od Takości w wielość, przejście wielości w to immanentne i zawsze obecne Jedno.

– Jest to medytacja w ruchu – zakończyła. – Jest to metafizyka mahajany wyrażona nie słowami, lecz symbolicznym ruchem i gestem.

Wyszli z sali gimnastycznej innymi drzwiami i skręcili w lewo, w krótki korytarz.

– Co mamy jako następny punkt programu? – zapytał Will.

– Klasę czwartą młodszą – odpowiedziała pani Narayan. – Oni przerabiają w tej chwili podstawy psychologii stosowanej.

Otworzyła zielone drzwi.

Will usłyszał znajomy głos, mówiący:

– No dobrze, teraz już wiecie. Nikt nie musi czuć bólu. Powiedzieliście sobie, że ukłucie szpilką nie zaboli, i nie zabolało.

Weszli do klasy, gdzie zastali Susilę MacPhail pośród dwudziestki małych, brązowych ciał – okrąglutkich lub chudych, przy których wydawała się bardzo wysoka. Susila uśmiechnęła się do nich, wskazała im kilka krzeseł stojących w rogu sali i zwróciła się ponownie do dzieci.

– Nikt nie musi czuć bólu – powtórzyła. – Ale pamiętajcie. Ból zawsze wskazuje, że coś jest nie w porządku. Nauczyliście się wyłączać ból. Nie róbcie tego bezmyślnie. Nie róbcie tego bez postawienia sobie pytania: Jaka jest przyczyna tego bólu? A jeśli jest groźna lub jeśli takiej oczywistej przyczyny nie ma, powiedzcie o tym swojej matce, swojemu nauczycielowi albo komukolwiek dorosłemu w waszym Klubie Wzajemnej Adopcji. Dopiero wtedy wyłączajcie ból. Wyłączajcie go po upewnieniu się, że jeśli trzeba zrobić coś jeszcze, to będzie to zrobione. Czy rozumiecie mnie? A teraz – mówiła dalej, kiedy już wszystkie pytania zostały postawione i wyjaśnienia otrzymane – teraz pobawmy się w zmyślanie. Zamknijcie oczy i niech wam się wydaje, że patrzycie na tego biednego, starego gwarka, który ma jedną nogę i przychodzi codziennie do szkoły, żeby go karmić. Czy widzicie go?

Oczywiście, zobaczyli go z łatwością. Z pewnością jednonogi gwarek był z nimi od dawna zaprzyjaźniony.

– Widzicie go tak wyraźnie, jak widzieliście go dzisiaj w czasie lunchu. Ale nie gapcie się na niego, nie starajcie się i nie wysilajcie. Macie tylko widzieć to, co przychodzi do was, i niech wasze oczy przenoszą się – od jego dzioba do ogona, od jego małego, okrągłego, błyszczącego oka na jego jedyną, pomarańczową nogę.

– Ja to nawet go słyszę – zgłosiła dobrowolnie jedna z dziewczynek. – Woła: „Karuna, karana”.

– To nieprawda – powiedziało inne dziecko oburzone. – On woła „Uwaga!”

– On mówi jedno i drugie – zapewniła ich Susila. – I chyba jeszcze wiele innych słów oprócz tych. Ale teraz przystępujemy do prawdziwego zmyślania. Macie sobie wyobrazić, że są tam dwa jednonogie gwarki. Trzy jednonogie gwarki. Cztery jednonogie gwarki. Czy widzicie wszystkie cztery?

Dzieci widziały.

– Cztery jednonogie gwarki w czterech rogach kwadratu, a jeden w środku. A teraz sprawimy, żeby zmieniły kolor. Są teraz białe. Pięć białych gwarków o żółtych głowach i z jedną pomarańczową nogą. A teraz głowy są niebieskie. Jasnoniebieskie, a pozostała część ptaka jest różowa. Pięć różowych ptaków o niebieskich głowach. I dalej zmieniają kolor. Teraz są purpurowe. Pięć purpurowych ptaków o białych głowach, a każdy z nich ma jedną, jasnozieloną nogę. Na Boga, co się dzieje! Ich teraz nie jest już pięć, jest ich dziesięć. Ale nie, ich jest dwadzieścia, pięćdziesiąt, sto. Setki i setki. Czy je widzicie?

Niektóre z dzieci widziały, i to bez żadnej trudności, a tym, którym to nie wychodziło w całości, Susila zaproponowała łatwiejsze zadanie.

– Zróbcie, żeby ich było dwanaście – powiedziała. – Ale jeśli dwanaście to za dużo, niech będzie dziesięć, niech będzie osiem. To ciągle jest bardzo dużo gwarków. A teraz – mówiła dalej, kiedy wszystkie dzieci już wyczarowały wszystkie purpurowe ptaki, jakie były zdolne stworzyć – teraz one wszystkie znikają. – Klasnęła w ręce. – Znikły. Nie ma tam ani jednego. Nie ma tam nic. A teraz nie będziecie już więcej widzieć gwarków, będziecie widzieć mnie. Tylko mnie jedną, w kolorze żółtym. Teraz dwie zielone. Teraz trzy niebieskie w różowe kropki. Teraz cztery najbardziej czerwone, jakie kiedykolwiek widzieliście. – Znowu klasnęła w dłonie. – Wszystko znikło. A tym razem będzie to pani Narayan i ten dziwacznie wyglądający mężczyzna ze sztywną nogą, który z nią przyszedł. Już jest ich po czwórce, każdego z nich. Stoją w dużym kręgu w sali gimnastycznej. Zaczęli tańczyć Rakashi Horn Pipe. „Wytupać masz to. Wytupać masz to”.

Rozległ się powszechny chichot. Will tańczący z panią kierowniczką musiał wydać się klasie bardzo komiczny.

Susila strzeliła palcami.

– Niech uciekają! Niech znikną! Teraz każde z was widzi trzy swoje mamusie i trzech swoich tatusiów, jak biegną dookoła boiska. Prędzej, prędzej, prędzej. I nagle już ich tam nie ma. Potem są tam znowu. Ale w chwilę potem nie ma ich. To są tam, to ich nie ma. To są tam, to ich nie ma...

Chichoty nasiliły się do wybuchów śmiechu, a kiedy śmiech był już u szczytu, zabrzmiał dzwonek. Lekcja podstaw psychologii praktycznej była skończona.

– Jaki jest cel tego wszystkiego? – zapytał Will, kiedy dzieci wybiegły się bawić, a pani Narayan wróciła do swego biura.

– Celem tego – odpowiedziała Susila – jest, żeby ludzie zrozumieli, iż nie jesteśmy całkiem na łasce naszych wspomnień i tworów naszej wyobraźni. Możemy coś z tym zrobić, jeżeli niepokoi nas to, co się dzieje w naszych głowach. Trzeba tylko, żeby ktoś nam pokazał, co należy robić, a potem to kwestia ćwiczenia – tak jak to jest z nauką pisania czy gry na flecie. To, czego były tu uczone oglądane przez pana dzieci, to bardzo prosta technika, którą w późniejszej fazie rozwiniemy w pewną metodę wyzwalania się. Oczywiście, nieprowadzącą do całkowitego wyzwolenia. Ale pół chleba to więcej niż brak chleba. Ta technika nikogo nie doprowadzi do odkrycia Natury Buddy. Może jednak komuś pomóc przygotować się do tego odkrycia – pomóc, uwalniając go od nawiedzania przez własne bolesne wspomnienia, przez wyrzuty sumienia, przez bezpodstawne obawy o przyszłość.

– Nawiedzania – zgodził się Will – to właściwe słowo.

– Człowiek wcale nie musi być nawiedzany. Niektóre z duchów można bardzo łatwo wyciszyć. Jeśli któryś się pokaże, trzeba mu tylko urządzić takie leczenie imaginacyjne. Obejść się z nim tak, jak obeszliśmy się z tamtymi gwarkami, jak obeszliśmy się z tobą i z panią Narayan. Zmienić mu stroje, przyprawić inny nos, powielić, powiedzieć, żeby się wynosił, zawołać, żeby wrócił, i spowodować, że zrobi coś głupiego. I wreszcie z tym skończyć. Pomyśl tylko, jak mógłbyś poradzić sobie z ojcem, gdyby ktoś w dzieciństwie nauczył cię tych prostych sztuczek. Myślałeś o nim jako o przerażającym olbrzymie. Tak nie musiało być. W wyobraźni można było zamienić to monstrum w jakąś groteskową postać. Nawet w cały kabaret groteskowych figur. Dwadzieścia takich, stepujących i śpiewających: „Śniłem, że mieszkam w marmurowych pałacach”[75]. Krótki kurs elementarnej psychologii stosowanej i mogłeś mieć zupełnie inne życie.

Kiedy szli do miejsca, gdzie stał zaparkowany jeep, Will rozmyślał, jak poradziłby sobie ze śmiercią Molly. Jakie to obrzędy zmyślonych egzorcyzmów mógłby odprawić na tym białym, pachnącym piżmem sukkubie[76], który był wcieleniem jego gwałtownego i budzącego odrazę pożądania?

Ale oto i jeep. Will wręczył Susili kluczyki i z wysiłkiem wgramolił się na siedzenie. Od strony wioski nadjechał mały i wysłużony samochód. Bardzo hałaśliwie, jakby z neurotycznego nakazu biorąc z nadwyżką rewanż za swoją mizerną posturę, skręcił w podjazd, podskakując i klekocząc, podjechał i zatrzymał się obok jeepa.

Odwrócili głowy. Z okna królewskiego baby austina wychylał się w ich stronę Murugan. Za nim siedziała Rani, kłębiąca się jak cumulus w obszernych, białych muślinach. Will skłonił się w jej kierunku, prowokując najwdzięczniejszy z uśmiechów. Uśmiech znikł jednak, gdy tylko Rani odwróciła się w stronę Susili, której pozdrowienie zostało skwitowane tylko obojętnym skinieniem głową.

– Wybieramy się na przejażdżkę? – zapytał grzecznie Will.

– Tylko do Śiwapuram – odpowiedziała Rani.

– Jeśli ten żałosny, mały gruchot nie rozleci się, jadąc tak daleko – dodał z goryczą Murugan. Przekręcił kluczyk, wyłączając zapłon. Silnik czknął jakimś obscenicznym ostatnim tchnieniem i zamarł.

– Musimy tam spotkać pewnych ludzi – mówiła dalej Rani. – Może raczej jedną osobę – dodała tonem wyraźnie konspiracyjnym. O mało nie puściła przy tym oka do Willa, uśmiechając się do niego.

Will wybąknął niezobowiązujące:

– Zapewne – udając, że nie rozumie, iż chodzi jej o Bahu. Zaczął ze współczuciem mówić o ogromie jej pracy i zabiegów przy organizowaniu obchodów osiągnięcia pełnoletności w następnym tygodniu.

Przerwał mu Murugan, pytając:

– Co pan robi w tym miejscu?

– To popołudnie poświęciłem na ciekawe studia nad palaską edukacją.

– Palaska edukacja – powtórzyła jak echo Rani. Potem jeszcze raz, ze smutkiem: – Palaska – tu zrobiła przerwę – Edukacja. – Potrząsnęła głową z niechęcią.

– Mnie osobiście bardzo się podobało wszystko, co zobaczyłem i usłyszałem na ten temat – od pana Menona, od kierowniczki Szkoły i od obecnej tu pani MacPhail, podczas jej lekcji podstaw psychologii stosowanej – powiedział Will, usiłując sprowokować włączenie Susili do rozmowy.

Nadal ostentacyjnie nie zauważając Susili, Rani skierowała swój gruby, oskarżycielski paluszek na sterczące na polu poniżej strachy na wróble.

– A widział pan TAMTO, panie Farnaby?

Było faktem, że widział, wobec tego zapytał:

– A gdzie, oprócz Pali, zobaczyć można strachy na wróble, które są jednocześnie piękne, skuteczne i znaczące w sensie metafizycznym?

– I które – powiedziała Rani głosem wibrującym śmiertelnym oburzeniem – nie tylko odstraszają ptaki od ryżu, ale także odstraszają małe dzieci od samej idei istnienia Boga i jego wcieleń. – Podniosła rękę – Posłuchajcie!

Chyba z pięcioro lub sześcioro małych kolegów dołączyło do Toma Kryszny i Mary Sarodżini i robiło sobie zabawę z ciągnięcia za sznurki, wprawiając w ruch ogromne kukły. Piskliwe głosy dochodzące od tej grupy wykrzykiwały coś zgodnym chórem. Po drugiej powtórce Willowi udało się uchwycić słowa ich śpiewanki.

Szarp albo ciągnij i pchaj w drugą stronę
Bóstwa kręcą tyłkiem, niebo niewzruszone.

Mruknął: „Brawo!” i roześmiał się ubawiony.

– Boję się, że ja nie potrafię się tym cieszyć – powiedziała surowo Rani. – To nie jest śmieszne. To tragiczne. Tra-gi-czne.

Will jednak pozostał przy swoim. Uśmiechając się, zaczął:

– Rozumiem, że te czarujące strachy na wróble były wynalazkiem pradziadka Murugana.

– Pradziadek Murugana był niezwykłym człowiekiem – powiedziała Rani. – Nadzwyczaj inteligentny, lecz także niezwykle perwersyjny. Ogromny talent, ale jakże szkodliwie wykorzystany, niestety! A tym, co wszystko bardzo psuło, była jego Fałszywa Duchowość.

– Fałszywa Duchowość? – Ogromny egzemplarz Prawdziwej Duchowości miał Will w tej chwili przed oczami. Przez smród rozgrzanych produktów ropy naftowej przebijał się, jakby z innego świata, wciągany w nozdrza, przypominający kadzidło zapach drzewa sandałowego. – Fałszywa Duchowość? – Złapał się nagle na tym, że rozmyśla. Rozmyśla, a następnie, otrząsnąwszy się, puszcza wodze wyobraźni. Jakby wyglądała Rani nagle rozdziana ze swego mistycznego kostiumu i wystawiona na światło, euforycznie, w chwale wybujałej tkanki tłuszczowej, naga. A teraz powielić ją do trójcy rozebranych do naga grubasek, dalej dwóch i jeszcze do dziesięciu takich trójc. Psychologia stosowana wykorzystana do zemsty!

– Tak jest, Fałszywa Duchowość – powtarzała w tym czasie Rani. – Gadanie o Wyzwoleniu prowadzące zawsze, z powodu uporczywego odmawiania pójścia Drogą Prawdy, do większego Zniewolenia. Odgrywanie roli pokornego. A w głębi serca, to on był tak pełen pychy, panie Farnaby, że buntował się przeciw uznawaniu jakiegokolwiek Autorytetu Duchowego wyższego niż on sam. Nic nie znaczyli dla niego Mistrzowie, Wcielenia ani Wielka Tradycja. Zupełnie nic. Stąd te okropne strachy na wróble. Stąd te świętokradztwa w wierszykach, które nauczono śpiewać dzieci. Kiedy pomyślę, jak te biedne, niewinne, małe istotki są z rozmysłem deprawowane, to naprawdę trudno mi powstrzymać się, panie Farnaby, trudno mi...

– Przepraszam cię, mamo – odezwał się Murugan, który od dłuższego czasu coraz mniej dyskretnie spoglądał na zegarek. – Jeśli chcemy wrócić w porze posiłku wieczornego, lepiej już ruszajmy. – Powiedział to tonem brutalnie autorytatywnym. Widocznie za kierownicą samochodu – nawet tego wiekowego baby austina – potrafił czuć się kimś ważnym. Nie czekając na reakcję matki, uruchomił silnik, wrzucił bieg i odjechał, pomachawszy ręka na pożegnanie.

– Krzyżyk na drogę – powiedziała Susila.

– Czyżbyś nie kochała swojej królowej?

– Krew się we mnie gotuje na jej widok.

– Wytupać masz to – pokpiwając sobie z niej, rytmicznie wyśpiewał Will.

– Masz rację – zgodziła się, rozśmieszona. Tyle że niestety nie bardzo miała gdzie wykonać Rakashi Horn Pipe. Twarz jej rozbłysła nagle szelmowskim uśmieszkiem i bez ostrzeżenia rąbnęła go prosto w żebra, zaskakująco mocno. – Bardzo proszę! – powiedziała. – Teraz mi znacznie lepiej.

Rozdział 14

Uruchomiła silnik i ruszyli: w dół, do skrótu, w górę, do głównej drogi na drugim końcu wsi, i dalej – na teren Stacji Doświadczalnej. Susila podjechała do bungalowu, krytego strzechą jak wszystkie inne. Pokonali sześć stopni schodów werandy i znaleźli się w pobielonym saloniku. Przy wielkim oknie z lewej wisiał hamak, rozpięty pomiędzy dwoma drewnianymi kolumnami, umieszczonymi po obu stronach wykuszu. Susila wskazała go, mówiąc:

– Dla ciebie. Możesz w nim ułożyć wysoko swoją nogę.

A kiedy Will wymościł się już w siatce, zapytała:

– O czym będziemy rozmawiać?

Usiadła przy nim, podsuwając sobie trzcinowe krzesło.

– Może o tych dobrych, pięknych i prawdziwych? A może – wyszczerzył się w uśmiechu – o tych brzydkich, złych i przez to jeszcze prawdziwszych?

Zignorowała tę próbę dowcipkowania, mówiąc:

– Pomyślałam, że moglibyśmy wrócić do rozmowy o tobie, zaczynając tam, gdzie ostatnio stanęliśmy.

– To wszak dokładnie to, co zaproponowałem – ten brzydki, zły i prawdziwszy od całej prawdy znanej oficjalnie.

– Czy to ma być popis twojego stylu konwersacji? – zapytała. – Czy też chcesz rozmawiać o sobie naprawdę?

– Naprawdę – zapewnił ją – i to rozpaczliwie. Tak samo rozpaczliwie, jak rozpaczliwie NIE CHCĘ rozmawiać o sobie. Stąd się bierze moje niesłabnące zainteresowanie sztuką, nauką, filozofią, polityką, literaturą – jakąkolwiek cholerną sprawą, żeby tylko nie tą jedną-jedyną, która w ostatecznym rozrachunku ma jakieś znaczenie.

Nastąpiło długie milczenie. Susila zaczęła w końcu, tonem zdawkowego wspominania, mówić o katedrze w Wells, o nawoływaniach kawek, o białych łabędziach unoszących się pomiędzy odbitymi w wodzie a płynącymi górą chmurami. Po kilku minutach Will już także się unosił.

– Czułam się przez cały czas bardzo szczęśliwa, kiedy byłam w Wells – powiedziała. – Cudownie szczęśliwa. Ty też tak się czułeś, nieprawda?

Will nie odpowiedział. Rozpamiętywał tamte dni w zielonej dolinie przed laty, zanim jeszcze pobrał się z Molly, zanim zostali kochankami. Jakiż spokój! Jakiż rzetelny, pełen życia świat bez czerwi, świat zieleniejącej trawy i rozkwitających kwiatów! A to naturalne, niewypaczone uczucie przepływające między nimi, z tego gatunku, jakiego nie zaznał od tamtych odległych czasów, kiedy żyła ciotka Mary. Ta jedyna osoba, jaką kiedykolwiek kochał naprawdę – a oto była Molly, jej następczyni. Cóż za błogość! Miłość przeniesiona do innego rejestru, ale jej melodia, jej bogate i subtelne harmonie były te same. Wtedy to, podczas czwartej nocy ich pobytu, Molly zastukała w ścianę rozdzielającą ich pokoje. Jej drzwi były uchylone, po omacku powędrował w ciemności do łóżka, w którym przezornie rozebrana do naga, ta Siostra Miłosierdzia starała się jak mogła zagrać rolę Żony Miłosnej. Starała się jak mogła i (jakże przeraźliwie) nie potrafiła.

Nagle nadleciał z szumem gwałtowny podmuch wiatru i, jak to się zdarzało prawie każdego popołudnia, słychać było z daleka stłumione bębnienie deszczu po bujnej roślinności – hałas tężejący bardziej i bardziej w miarę zbliżania się ulewy. Jeszcze kilka sekund i już krople zaczęły nachalnie stukać o szyby okienne. Stukać tak samo, jak stukały o okna jego gabinetu podczas ich ostatniej rozmowy. „Czy naprawdę tego chcesz, Will?”

Tamten ból i wstyd sprawił, że Will znowu chciał zapłakać na głos. Zagryzł wargi.

– O czym myślisz? – zapytała Susila.

To nie o myślenie chodziło. On ją naprawdę widział, rzeczywiście słyszał jej głos. „Czy naprawdę tego chcesz, Will?” Poprzez hałasy deszczu słyszał siebie, jak odpowiada: „Tak, naprawdę”.

Bębnienie o szyby okienne – czy to tu było słychać? Czy może to tam, może wtedy? – umilkło, a podmuchy osłabły do pulsującego szeptu.

– O czym myślisz? – nalegała Susila.

– Myślę o tym, co zrobiłem Molly.

– A cóż takiego zrobiłeś Molly?

Nie chciał odpowiedzieć, ale Susila była nieustępliwa.

– Powiedz mi, co takiego zrobiłeś.

Okna zadzwoniły od nowego, gwałtownego podmuchu. Padało teraz mocniej, padało – jak się wydawało Willowi Farnaby’emu – celowo. Padało w taki sposób, żeby on musiał bez przerwy pamiętać to, czego nie chciał pamiętać. Żeby był zobowiązany do powiedzenia głośno tych wstydliwych rzeczy, które musi za wszelką cenę zachować dla siebie.

– Powiedz mi.

Wbrew sobie i z wielkim ociąganiem się, ale powiedział jej.

– Czy naprawdę tego chcesz, Will? – Naprawdę tego chciał. I to z powodu Babs, B-a-b-s, Boże, zlituj się! Babs, możesz wierzyć lub nie! Z jej powodu naprawdę tego chciał, i tamta poszła sobie na deszcz.

– Kiedy ją zobaczyłem znowu, to było już w szpitalu.

– Czy ciągle padało? – spytała Susila.

– Padało nadal.

– Czy tak mocno, jak teraz pada?

– Bardzo podobnie. – Ale to, co Will słyszał, to nie był już tropikalny deszcz tego popołudnia, tylko monotonny stukot kropel o okno małego pokoju, gdzie leżała umierająca Molly.

– To ja – mówił poprzez hałasujący deszcz. – Ja, Will. – Nic się nie działo, a potem nagle poczuł prawie niezauważalny ruch dłoni Molly w jego dłoni. Świadome zaciśnięcie, a następnie, po kilku sekundach, bezwiedne rozluźnienie chwytu i zupełny bezwład.

– Powiedz mi to jeszcze raz, Will.

Odmówił, kręcąc głową. To było zbyt bolesne, zbyt poniżające.

– Powiedz mi jeszcze raz – upierała się. – To jedyna droga.

Zmuszenie się do powtórzenia tej odrażającej historii wymagało od niego niezwykłego wysiłku. Czy naprawdę tego chciał? Tak, on naprawdę to miał na myśli – żeby zranić, być może miał na myśli (czy zawsze każdy wie, do czego zmierza?), żeby zabić. „Wszystko dla Babs, albo zginie świat”. Oczywiście, nie jego świat, tylko świat Molly i, w samym środku tego świata, to życie, które go stworzyło. Wymazać je, zastąpić upojnym zapachem w ciemnościach, tamtymi odruchami mięśni, tamtą niezwykłością uciechy, tamtymi umiejętnościami, tak doskonałymi i tak odurzająco bezwstydnymi.

– Żegnaj, Will. – I z leciutkim, suchym kliknięciem zamka drzwi się za nią zamknęły.

Chciał wołać, żeby zawróciła. Ale jak mógł to zrobić on – kochanek Babs – w pamięci mając te odruchy, umiejętności, aurę piżma, ciało w agonii ekstremalnej rozkoszy? Miał to wszystko w pamięci, kiedy stał przy oknie, patrząc na samochód ruszający w deszcz. Patrzył, i kiedy wóz skręcił za róg, poczuł haniebne rozradowanie. W końcu jest wolny! Nawet znacznie bardziej wolny niż początkowo myślał, co odkrył trzy godziny później, w szpitalu. Teraz jednak powracało wspomnienie ostatniego, lekkiego zaciśnięcia jej palców, kiedy odbierał ostatni sygnał, że go kocha. I to, jak ten sygnał się urwał. Ręka stała się bezwładna i zatrzymało się oddychanie, nagle, wywołując przerażenie.

– Umarła – wyszeptał i poczuł, że się krztusi – umarła.

– Załóżmy, że to nie była twoja wina – powiedziała Susila, przerywając długie milczenie. – Załóżmy, że zmarła nagle, a ty nie miałeś z tym nic wspólnego. Czy to nie byłoby niemal tak samo straszne?

– Nie rozumiem. Co masz na myśli? – zapytał Will.

– Myślę, że to się nie kończy na twoim poczuciu winy z powodu śmierci Molly. To samą śmierć odbierasz jako coś tak okropnego, śmierć samą w sobie. – Pomyślała o Dugaldzie. – Coś tak bezsensownie złego.

– Bezsensownie złego – powtórzył. – Tak, może dlatego musiałem zostać zawodowym oglądaczem egzekucji. Właśnie dlatego, że to wszystko jest tak bezsensowne, tak skrajnie bestialskie. Wędrowałem za zapachem śmierci z jednego końca świata na drugi. Jak sęp. Ludzie żyjący sobie wygodnie nie mają bladego pojęcia, jak ten świat wygląda. I to stale, nie wyjątkowo, jak podczas tamtej wojny. Przez cały czas. – W miarę jak mówił, stawały mu przed oczami, w widzeniach tak krótkich, bogatych i szczegółowych, jak wizje niedoszłego topielca, sceny z jego dobrze płatnych pielgrzymek do każdego piekła, kaźni i rzeźni dostatecznie odrażającej na to, żeby się zakwalifikować jako wiadomość prasowa. Czarni w Afryce Południowej, człowiek w komorze gazowej San Quentin, okaleczone ciała na farmie w Algierii, a wszędzie tłuszcza, wszędzie policjanci i spadochroniarze, wszędzie te ciemnoskóre dzieci o kulach, z wydętymi brzuchami, z muchami na ropiejących powiekach, wszędzie budzące obrzydzenie zapachy głodu i chorób, i paskudny odór śmierci. Przez ten odór śmierci nagle poczuł, że wdycha, wymieszaną z odorem śmierci i przesyconą nim, piżmową esencję Babs. Że wdycha esencję Babs i że przypomina sobie swój dowcip o chemii czyśćca i raju. Czyściec to czteroetylek diaminy i siarkowodór, a raj to bez wątpienia symtrójnitropsi butylotoluen[77] z całym asortymentem organicznych zanieczyszczeń – ha – ha – ha! (Ach, te rozkosze życia towarzyskiego). Znowu, zupełnie niespodziewanie, zapachy miłości i śmierci zastąpił obrzydliwy smród zwierzęcy – zapach psa.

Wiatr wzmógł się ponownie do tego stopnia, że niesione nim krople waliły i rozbijały się o szyby.

– Czy ciągle jeszcze myślisz o Molly? – zapytała Susila.

– Myślałem właśnie o czymś dotąd zupełnie zapomnianym – odpowiedział. – Kiedy to się stało, nie mogłem jeszcze mieć nawet czterech lat, a teraz wszystko to wraca do mnie. Biedny Tygrys.

– Któż to był, biedny Tygrys? – dopytywała się dalej.

Jego piękny seter irlandzki: Tygrys. Tygrys – jedyny jasny punkt w posępnym domu, w którym dane mu było spędzić całe dzieciństwo. Tygrys, drogi, kochany Tygrys. Cóż za bezwarunkowe oddanie, cóż za spontaniczna przyjaźń, cóż za wszechobecna, szczekająca, niepohamowana radość na przekór strachom i żałości, pomiędzy dwoma biegunami, szydzącej ze wszystkiego i wszystkich nienawiści ojca Willa i na poły świadomej, dobrowolnej ofiary jego matki. Bywało, że matka brała go na kolana i opowiadała mu o Bogu i Jezusie. Ale Tygrys miał w sobie więcej Boga niż wszystkie jej historie z Biblii. Jeżeli to on miałby decydować, to Tygrys był Wcieleniem. A tymczasem, pewnego dnia Wcielenie powaliła nosówka.

– Co się dalej działo? – spytała Susila.

– Jego koszyk stoi w kuchni, a ja klęczę obok. Usiłuję go głaskać, ale jego futro jest w dotyku zupełnie inne niż dotyk znany mi z czasu, gdy nie był chory. Jest jakieś lepkie i pachnie brzydko. Uciekłbym od razu, gdybym go tak nie kochał. Nie mógłbym zbliżyć się do niego. Ale ja go kocham. Kocham go bardziej niż cokolwiek czy kogokolwiek innego. Kiedy go głaszczę, mówię mu cały czas, że wkrótce będzie znowu zdrowy. Już bardzo niedługo – jutro rano. A wtedy on nagle dostaje drgawek, a ja usiłuję zatrzymać te drgawki, obejmując rękami jego głowę. To jednak nic nie pomaga. Drgawki przechodzą w okropne konwulsje. Jestem chory od samego patrzenia na to. Jestem wystraszony. Jestem okropnie wystraszony. Ustają wtedy i drżenie, i konwulsje, i wkrótce pies zupełnie nieruchomieje. Próbuję unieść jego głowę i puścić ją, głowa opada bezwładnie z powrotem, jak martwy kawał mięsa z kością w środku.

Głos Willa załamał się, łzy ciekły mu po policzkach, był do głębi poruszony szlochaniem czterolatka opłakującego swego psa i stającego twarzą w twarz z przerażającym i niewytłumaczalnym faktem śmierci. Jednak jego świadomość potrafiła, wykonując jakieś mentalne kliknięcie z lekkim szarpnięciem, przejść na inny tor. Przestał się unosić i znowu był dorosły.

– Przepraszam – powiedział, wycierając nos i oczy. – No tak, to było moje pierwsze spotkanie z Grozą Ostateczną. Tygrys był moim przyjacielem. Tygrys był moją jedyną pociechą. Tego, rzecz jasna, Groza Ostateczna nie mogła tolerować. To samo mi zrobiła z ciotką Mary. To jedyna osoba, jaką kiedykolwiek kochałem i podziwiałem, i której absolutnie wierzyłem, a co Groza Ostateczna jej zrobiła? Chryste Panie!

– Opowiedz mi – powiedziała Susila.

Will zgodził się po chwili wahania, wzruszając ramionami.

– Czemu nie? Młodsza siostra mego ojca, Mary Frances Farnaby. Mając lat osiemnaście, wyszła za zawodowego żołnierza, tylko rok przed wybuchem pierwszej wojny światowej. Frank i Mary, Mary i Frank. Cóż za harmonia, jakże byli szczęśliwi! – Roześmiał się. – Czasami można znaleźć wysepkę przyzwoitości także poza Palą! Malutkie atole czy nawet od czasu do czasu coś w skali Tahiti – ale zawsze całkowicie otoczone przez Grozę Ostateczną (G.O.). Jakby dwoje młodych na ich prywatnej Pali. Ale pewnego pięknego poranka, a było to 4 sierpnia 1914, Frank wyruszył za morze z korpusem ekspedycyjnym. W wigilię Bożego Narodzenia Mary urodziła zdeformowane dziecko, które żyło dostatecznie długo na to, żeby zobaczyła na własne oczy, co ta Groza zdolna jest zrobić, kiedy naprawdę się przyłoży. To tylko Bóg ma władzę wyprodukowania idioty z małogłowiem. Franka, jak łatwo się domyślić, trafił trzy miesiące później odłamek pocisku; umarł od gangreny. Działo się to wszystko – Will mówił dalej, po krótkiej przerwie – przed moim urodzeniem. Ciotka Mary już oddawała się pracy dla starców, kiedy ją poznałem w latach dwudziestych. Domy dla starców, starzy ludzie niesamodzielni we własnym domu, starzy ludzie żyjący za długo jako kłopot dla swoich dzieci i wnuków. Struldbrugi i Titonosy[78]. Im bardziej niedołężni, tym bardziej zrzędliwi i marudni. Jakże nienawidziłem jako dziecko tych staruszków ciotki Mary! Przerażająco brzydcy, źle pachnący, zawsze nudzili i w ogóle mieli za złe. Inaczej ciotka Mary. Ona naprawdę ich kochała, kochała na dobre i na złe, i na przekór wszystkiemu. Matka to miała pełne usta chrześcijańskiej dobroczynności, ale jakoś nikt nie wierzył w to, o czym opowiadała. We wszystkich jej aktach poświęcania się, do których ustawicznie się zmuszała, nie czuło się miłości, tylko obowiązek. Takie wątpliwości były nie do pomyślenia wobec ciotki Mary. Jej miłość po prostu z niej promieniowała, coś, co można było czuć fizycznie, jak ciepło lub światło. Kiedy zabierała mnie na wieś, a potem kiedy przeniosła się do miasta i chodziłem ją odwiedzać prawie co dzień, czułem się tak, jakbym wychodził na słońce z wnętrza lodówki. W tym jej promieniującym cieple i jasności natychmiast czułem chęć do życia. Ale Groza Ostateczna wzięła się do roboty. Ciotka początkowo robiła sobie z tego żarty. „Jestem teraz Amazonką” – powiedziała po pierwszej operacji.

– Dlaczego Amazonką? – zapytała Susila.

– Amazonki obcinały sobie prawe piersi. Kiedy walczyły, piersi przeszkadzały im w strzelaniu z łuku. „Teraz jestem Amazonką” – powtórzył, a oczyma duszy zobaczył na jej pełnej charakteru, wyrazistej twarzy uśmiech, któremu towarzyszył ton rozbawienia w czystym, dźwięcznym głosie. – Ale po kilku miesiącach musiano jej amputować drugą pierś. Potem naświetlania rentgenem, choroba popromienna z następującą krok po kroku degradacją. – Twarz Willa nabrzmiała gniewem kogoś sponiewieranego. – Można by się śmiać, gdyby to nie było tak niewypowiedzianie odrażające. Prawdziwe arcydzieło ironii! Oto dusza promieniująca dobrocią, miłością i heroiczną dobroczynnością. I nagle coś się psuje z niewiadomych powodów. A jakiś niewielki kawałek jej ciała, zamiast to zlekceważyć, zaczyna stosować się do drugiego prawa termodynamiki. Gdy ciało ulega rozkładowi, giną także zalety ducha, ciotka przestaje być ta sama. W ten sposób uszedł z niej heroizm, wyparowała miłość i dobroć. Przestała na ostatnie miesiące życia być tą ciotką Mary, którą kochałem i podziwiałem, stała się kimś innym, kimś – co można by uznać za końcowe i najbardziej wyszukane zagranie ironisty – niczym prawie nieróżniącym się od najgorszych i najsłabszych pośród starych ludzi, dla których była kiedyś ostoją i uosobieniem życzliwości. Musiała zostać zdegradowana i poniżona. Kiedy dopełniła się jej degradacja, powoli i w wielkich bólach umarła w samotności. W samotności – powtórzył z naciskiem. – Bo nikt, oczywiście, nie jest w stanie nic pomóc, nikomu nie jest po drodze tam być. Ludzie mogą być obok, kiedy cierpisz i umierasz, ale oni są obok i w innym świecie. W twoim świecie jesteś absolutnie sam. Sam w twoim cierpieniu, sam w twoim umieraniu, tak samo jak jesteś sam w miłości, sam, nawet kiedy najpełniej dzielisz się rozkoszą.

Esencje Babs i Tygrysa, a od kiedy nowotwór wygryzł dziurę w jej wątrobie i jej ciało przesyciło się dziwnym, intensywnym zapachem nieoczyszczonej krwi, pamięciowe piętno – esencja umierającej ciotki Mary. A otoczona tymi piętnami i świadoma ich odurzającego i przyprawiającego o mdłości oddziaływania była jedna, izolowana jaźń dziecka, chłopca, mężczyzny. Izolowana na zawsze, nieuleczalnie samotna.

Will podjął wątek:

– Na domiar złego ta kobieta miała tylko czterdzieści jeden lat. Nie chciała umierać. Nie zgadzała się na to, co jej zrobiono. Groza Ostateczna była zmuszona wywlec ją siłą. Byłem tam i widziałem, jak to się odbywało.

– To z tego powodu jesteś człowiekiem, który nie wierzy na słowo?

– Jak może ktokolwiek wierzyć na słowo, tak w ogóle? – skontrował Will. – Ktoś, kto mówi „tak”, tylko udaje. Zgrywa się na pozytywne myślenie. Fakty, podstawowe i ostateczne fakty, są zawsze na „nie”. Duchowość? Nie! Miłość? Nie! Sens, znaczenie, sukces? Nie! Tygrys euforycznie żywy i radosny, i pełen Boga. A potem Tygrys zamieniony przez Grozę Ostateczną w rodzaj odpadu, za którego usunięcie trzeba zapłacić weterynarzowi. A po Tygrysie ciotka Mary. Okaleczona i torturowana, wytarzana w błocie, zdegradowana i na koniec – jak Tygrys – zamieniona w rodzaj odpadu, tyle że tym razem to przedsiębiorca pogrzebowy był od jego usunięcia, a żeby mieć pewność, że wszystko zostało właściwie załatwione w pewnym delikatnym i Pickwickowskim znaczeniu, wynajęto jeszcze duchownego. Innego duchownego wynajęto dwadzieścia lat później, żeby powtórzył tę samą, dziwaczną formułkę nad trumną Molly. „Jeżeli tylko ze względu na ludzi potykałem się w Efezie z dzikimi zwierzętami, to cóż mi stąd za pożytek? Skoro zmarli nie zmartwychwstają, to jedzmy i pijmy, bo jutro pomrzemy”.

Will jeszcze raz zaśmiał się po swojemu, jak hiena.

– Jakaż w tym nienaganna logika, jaka wrażliwość, jaka doskonałość etyczna!

– Ale ty przecież jesteś tym, który nie wierzy na słowo. To czemu podnosisz jakiś sprzeciw?

– Nie powinienem – odparł ugodowo. – Ale przecież estetą jest się zawsze, chce się słyszeć „nie” mówione z jakąś klasą. A tu: „Jedzmy i pijmy, bo jutro pomrzemy”. – Jego twarz wykrzywiła się z odrazą.

– W pewnym sensie ta rada jest jednak bardzo dobra – powiedziała Susila. – Jedzenie, picie, umieranie – trzy podstawowe przejawy życia – uniwersalne i bezosobowe. Zwierzęta żyją takim życiem uniwersalnym i bezosobowym, nie znając jego charakteru. Zwykli ludzie znają jego charakter, ale nim nie żyją, i jeżeli kiedykolwiek myślą o tym poważnie, to nie akceptują tego charakteru. Osoba oświecona zna go, żyje tym życiem i w całości je akceptuje. Je, pije i umiera we właściwym trybie, ale je inaczej, pije inaczej i umiera inaczej niż tamci.

– A czy także wstaje z martwych? – zapytał sarkastycznie.

– To jeden z problemów, których dyskutowania Budda zawsze odmawiał. Wiara w życie wieczne nigdy nie pozwoliła nikomu pożyć sobie wiecznie. Niewiara, oczywiście, też nie. Przestańcie zatem argumentować za i przeciw, tak radzi Budda, a zamiast tego weźcie się do roboty.

– Jakiej roboty?

– Roboty potrzebnej każdemu – oświecenia. Co, tu i teraz, oznacza przede wszystkim takie zajęcia, jak ćwiczenie wszystkich rodzajów jogi prowadzących do lepiej ogarniającej świadomości.

– Ale ja wcale nie chcę uświadamiać sobie więcej – oświadczył Will. – Ja chcę być mniej świadomy. Mniej świadomy okropności, jak śmierć ciotki Mary i slamsy Rendang-Lobo. Mniej świadomy odrażających widoków i wstrętnych zapachów – a nawet niektórych upojnych zapachów – dodał, czując przebłysk woni cybetu z różowej alkowy na tle piętna pamięciowego psa i raka wątroby. – Mniej świadomy moich tłustych dochodów wobec nieludzkiego ubóstwa innych ludzi. Mniej świadomy mojego doskonałego zdrowia wobec morza malarii i pasożytów, mojej bezpiecznie wysterylizowanej uciechy z seksu – wobec rzesz głodujących niemowlaków. „Wybacz im, albowiem nie wiedzą, co czynią”. Prawdziwie zachwycający obraz tego, co się dzieje. Tylko że ja, niestety, zdaję sobie sprawę z tego, co robię. Aż za dobrze. I na to zjawiasz się ty, z apelem, żebym był jeszcze bardziej świadomy, niż już jestem.

– Ja o nic nie apeluję – powiedziała Susila. – Ja, co najwyżej, przekazuję radę całego szeregu przemyślnych, starych lisów. Szeregu, który otwiera Gautama, a zamyka Radża Stary. Zaczynasz od zdania sobie w pełni sprawy, czym wydaje ci się, że jesteś. A potem umożliwia ci to uświadomienie sobie, czym jesteś naprawdę.

Will wzruszył ramionami.

– Każdy myśli, że jest czymś niepowtarzalnym i wspaniałym, pępkiem wszechświata. A naprawdę jest zaledwie małym opóźnieniem w marszu naprzód rosnącej entropii.

– To, właśnie to, jest pierwszą częścią przesłania Buddy. Przemijalność, żadnej duszy nieśmiertelnej, nieuchronne cierpienie. Tylko że on na tym nie skończył, jest jeszcze druga część tego przesłania. To chwilowe spowolnienie entropii jest także czystą, nierozcieńczoną Takością. Ta nieobecność nieśmiertelnej duszy jest także Naturą Buddy.

– Z nieobecnością duszy można poradzić sobie względnie łatwo. Ale co z obecnością nowotworu, z nadchodzeniem powolnej degradacji? Co z głodem, z rozmnażaniem się nad miarę i z pułkownikiem Dipa? Czy to wszystko jest czystą Takością?

– Oczywiście. Ale nie muszę mówić, że ludziom głęboko wciągniętym w któryś z tych gatunków zła jest rozpaczliwie trudno odkryć w sobie Naturę Buddy. Niezbędnym warunkiem wstępnym ogólnego oświecenia każdego rodzaju jest publiczna służba zdrowia i reformy społeczne.

– Ale ludzie ciągle umierają, mimo publicznej służby zdrowia i reform społecznych. Nawet na Pali – dodał ironicznie.

– Z tego właśnie powodu za opieką społeczną musi iść dhyana – wszystkie jogi życia i umierania, żebyś mógł zdawać sobie sprawę, kim rzeczywiście jesteś, na przekór wszystkiemu, nawet w ostatecznej agonii.

Na deskach werandy zatupały jakieś kroki, a dziecięcy głos zawołał:

– Mamo!

– Jestem tu, kochanie – odpowiedziała Susila.

Otwierając gwałtownym pchnięciem drzwi wejściowe, do pokoju wpadła Mary Sarodżini. Powiedziała zadyszana:

– Mamo, chcą, żebyś przyszła natychmiast. Chodzi o babcię Lakszmi. Ona... – Dopiero teraz dostrzegła postać w hamaku i przerwała spłoszona.

– Och, nie wiedziałam, że tu jesteś.

Will pomachał do niej ręką, nie odzywając się. Odpowiedziała mu zdawkowym uśmiechem i zwróciła się do matki.

– Babci Lakszmi nagle się pogorszyło – powiedziała – a dziadek Robert jest w Stacji Wysokogórskiej i nie można się do niego dodzwonić.

– Czy biegłaś całą drogę?

– Tak, oprócz miejsc, gdzie było bardzo stromo.

Susila objęła ramieniem i pocałowała dziecko, po czym z rzeczową miną rześko poderwała się na nogi.

– To matka Dugalda – powiedziała.

– Czy ona...? – Rzucił okiem na Mary Sarodżini, potem z powrotem na Susilę. Czy śmierć jest tabu? Czy wolno mówić o niej przy dzieciach?

– Chciałeś zapytać, czy ona umiera?

Przytaknął.

– Oczekiwaliśmy tego, rzecz jasna – mówiła dalej Susila. – Ale nie dzisiaj. Dzisiaj było z nią trochę lepiej, jak się wydaje. – Pokręciła głową. – Muszę zatem jechać tam i być przy niej – nawet jeśli to znaczy być w innym świecie. A naprawdę – dodała – to on nie jest aż tak całkowicie inny, jak myślisz. Przykro mi, że musimy pozostawić nasze sprawy niedokończone, ale będą jeszcze inne okazje. Co chcesz tymczasem robić? Możesz zostać tutaj. Albo podrzucę cię do domku doktora Roberta. Możesz także pojechać ze mną i Mary Sarodżini.

– Jako zawodowy oglądacz egzekucji?

– Nie jako zawodowy oglądacz egzekucji – odpowiedziała z naciskiem. – Jako ludzka istota, której potrzebna jest wiedza, jak żyć, a następnie wiedza, jak umierać. Potrzebna tak pilnie jej, jak nam wszystkim.

– Mnie potrzebna o wiele pilniej niż komukolwiek – powiedział Will. – Ale czy nie wejdę komuś w drogę?

– Jeśli potrafisz nie wchodzić w drogę sobie samemu, to także nie wejdziesz nikomu innemu.

Podała mu rękę, pomagając wydźwignąć się z hamaka. Po następnych dwóch minutach już mijali staw z lotosami i wielkiego Buddę, medytującego pod kapturem kobry, mijali białego byka i wyjeżdżali przez główna bramę z terenu Stacji. Było już po deszczu. Olbrzymiaste chmury jak archanioły rozświetlały zielone niebo. Słońce leżało nisko po zachodniej stronie, świecąc z jasnością szaleńczą, jakby nadprzyrodzoną.

Soles occidere et redire possunt
nobis cum semel occidit brevis lux,
nox est perpetua una dormienda.
Da mi basia mille.[79]

Zachody słońca i śmierć; śmierć i z jej powodu pocałunki; pocałunki to w konsekwencji narodziny, a następnie śmierć dla jeszcze jednego pokolenia tych, co oglądają zachody słońca.

– Ciekawe, co mówicie ludziom, kiedy umierają? – pytał dalej Will. – Mówicie im, żeby nie zawracali sobie głowy nieśmiertelnością i zabrali się do roboty?

– Jeżeli tak ci się podoba to wysłowić, to tak, właśnie tak postępujemy. Cała sztuka przy umieraniu to mieć dalej świadomość otwartą na odbiór, nieustannie.

– A czy tej sztuki można uczyć?

– Powiem to inaczej. Pomagamy im trenować w dalszym ciągu sztukę życia, nawet wtedy, kiedy umierają. Sztuka życia to wiedzieć, kim się naprawdę jest, i być świadomym tego uniwersalnego i nieosobistego życia, które przewija się przez każdego z nas. Właśnie to możemy pomagać ćwiczyć umierającym. Do samego końca. Kto wie, być może dalej niż do końca.

– Jak to dalej? – zaprotestował. – Przecież powiedziałaś, że to coś, o czym nie powinni rozmyślać umierający?

– Nikt ich nie prosi, żeby o tym myśleli. Pomaga im się, żeby tego doświadczyli, jeśli istnieje taka rzecz. Jeśli taka rzecz istnieje – powtórzyła – jeśli życie uniwersalne jest kontynuowane, gdy oddzielne życie mego ja już minęło.

– A czy ty osobiście myślisz, że ono jest kontynuowane?

Susila uśmiechnęła się.

– To, co ja osobiście myślę, nie należy do sprawy. Ważne jest tylko to, czego ja mogę bezosobowo doświadczać – podczas gdy żyję, podczas gdy umieram, a być może, gdy już umarłam.

Zawinęła jeepem, wjeżdżając w zatoczkę parkingową i wyłączyła silnik. Powędrowali piechotą przez wioskę. Wszelka praca tego dnia została już zakończona. Trudno było przepchać się główną ulicą, tak była zatłoczona.

– Pójdę tam najpierw sama – oznajmiła Susila, a następnie poinstruowała Mary Sarodżini: – Bądźcie w szpitalu za godzinę. Nie wcześniej. – Odwróciła się i wkrótce znikła z oczu, lawirując pomiędzy wolno spacerującymi grupkami ludzi.

– Teraz ty dowodzisz – powiedział Will, uśmiechając się do idącego obok dziecka.

Mary Sarodżini przyjęła to z całą powagą i wzięła go za rękę.

– Chodźmy zobaczyć, co się dzieje na rynku – zarządziła.

– Ile ma lat twoja babcia Lakszmi? – zapytał Will, kiedy przepychali się ulicą pełną ludzi.

– Naprawdę nie wiem – odpowiedziała Mary Sarodżini. – Wygląda okropnie staro. Ale to może z powodu raka.

– Czy ty wiesz, co to jest rak? – zapytał Will.

Mary Sarodżini wiedziała bardzo dobrze.

– To się dzieje, kiedy kawałek ciebie zupełnie zapomina o całej reszcie ciebie i zachowuje się jak ludzie, kiedy zwariują – bez opamiętania rozdymają się i rozdymają, jakby na całym świecie nie było nikogo oprócz nich. Czasami można coś na to poradzić. Ale na ogół to nadymanie się trwa tak długo, aż taka osoba umrze.

– I to właśnie, jak zgaduję, przydarzyło się twojej babci Lakszmi.

– Która teraz potrzebuje kogoś, żeby pomógł jej umrzeć.

– Czy twoja mama często pomaga ludziom w umieraniu?

W odpowiedzi dziecko kiwnęło głową.

– Ona jest w tym naprawdę dobra.

– Czy widziałaś kiedyś, jak ktoś umiera?

– Naturalnie – odpowiedziała Mary Sarodżini, wyraźnie zaskoczona, że można w ogóle zadać takie pytanie. – Niech sobie przypomnę – kalkulowała coś w pamięci. – Widziałam śmierć pięciu osób. Lub sześciu, jeżeli liczyć niemowlęta.

– Kiedy byłem w twoim wieku, to jeszcze nie widziałem żadnego umierającego.

– Naprawdę nie widziałeś?

– Tylko jednego psa.

– Psy umierają łatwiej niż ludzie. One nie mają zwyczaju mówić o tym wcześniej.

– A co myślisz o tym... umieraniu ludzi?

– To niemal tak fatalne jak rodzenie dzieci. To okropne. Albo przynajmniej wygląda to okropnie. Ale potem przypominasz sobie, że to wcale nie boli. Ktoś potrafił ból zwyczajnie wyłączyć.

– Możesz mi wierzyć albo nie, ale ja nigdy nie widziałem, jak się rodzi dziecko – powiedział Will.

– Nie widziałeś? – Mary Sarodżini była zdumiona. – Nawet wtedy, kiedy chodziłeś do szkoły?

Wyobraźnia Willa podsunęła mu obraz dyrektora jego szkoły w kompletnym ceremonialnym ubiorze, wiodącego trzy setki chłopaków w czarnych mundurkach na zwiedzanie szpitala położniczego.

– Nawet w szkole – powiedział na głos.

– Nie widziałeś nigdy, jak ktoś umiera, nie widziałeś nigdy, jak ktoś rodzi dziecko. To jak mogłeś poznawać różne rzeczy?

– W szkole, do której chodziłem – wyjaśnił Will – nie poznawaliśmy rzeczy, poznawaliśmy tylko słowa.

Dziewczynka popatrzyła w górę na niego, pokręciła głową, podniosła brązową rączkę i znacząco poklepała się po czole.

– Wariactwo – powiedziała. – A może po prostu mieliście głupich nauczycieli?

Will roześmiał się.

– To byli pedagodzy wysokiego lotu, oddani zasadzie mens sana in corpore sano[80] i pielęgnowaniu naszej wzniosłej tradycji Świata Zachodniego. Ale mniejsza z tym, powiedz mi coś innego. Czy zdarzyło ci się, żebyś się bała?

– Czy tego, jak ludzie rodzą dzieci?

– Nie, tego, jak ludzie umierają. Nigdy cię to nie wystraszyło?

– No tak, rzeczywiście, bałam się – powiedziała po chwili milczenia.

– I jak sobie z tym poradziłaś?

– Tak, jak mnie nauczono. Spróbować się dowiedzieć, która „ja” jest przestraszona i dlaczego jest przestraszona.

– I która z twoich „ja” była przestraszona?

– Ta. – Mary Sarodżini wycelowała palec wskazujący w swoją otwartą buzię. – Ta, która robi całe gadanie. Ta, którą Widżaja nazywa Panna Bełkot. Ona nigdy nie przestaje mówić o wszystkich rzeczach nieprzyjemnych, jakie pamiętam, o wszystkich sprawach wielkich, wspaniałych i niemożliwych, które sobie wyobrażam, że mogę zrobić. To ona jest tą, która się potrafi przestraszyć.

– Dlaczego ona tak się bardzo boi?

– Chyba dlatego, że jest skłonna gadać o wszystkich rzeczach paskudnych, które ją mogą spotkać. Gadać na głos, albo gadać do siebie. Ale jest jeszcze inna, której się nie da przestraszyć.

– A która to?

– Ta, która nie gada, tylko patrzy i słucha, i czuje, co się dzieje w środku. A czasami – dodała Mary Sarodżini – czasami nagle zobaczy, jakie wszystko jest piękne. Nie, to nie tak. Ona cały czas to widzi. A ja nie, chyba że ona zrobi tak, żebym to zauważyła. To znaczy wtedy, kiedy to się nagle stanie. Piękne, piękne, piękne! Nawet psie odchody. – Wskazała okazałą próbkę, która znajdowała się niemal pod ich stopami.

Z wąskiej uliczki wychynęli na rynek. Pożegnalne promienie słońca jeszcze padały na rzeźbioną iglicę świątyni i małe, różowe nadbudówki na dachu ratusza, ale po placu pełzła już zapowiedź zmierzchu, a pod rozległym figowcem bengalskim była już noc. Na straganach, ustawionych pomiędzy jego podporami i lianami, przekupki zapaliły już swoje latarnie. W liściastym mroku pojawiły się wyspy kształtów i kolorów, ledwo majaczące w niebycie ciemnoskóre postacie na chwilę wstępowały w świetlną egzystencję, żeby znowu pogrążyć się w nicość. W przestrzeniach pomiędzy budynkami niósł się pogłos mylącej mieszaniny angielskiego z palaskim, rozmów ze śmiechem, ulicznego pokrzykiwania z pogwizdywanymi melodiami i psiego szczekania z wrzaskami papug. Para gwarków, grzędująca na jednej z różowych nadbudówek, niezmordowanie wołała o uwagę i współczucie. Ze środka placu, gdzie znajdowała się kuchnia na świeżym powietrzu, dolatywał kuszący zapach potraw na ogniu. Cebula, papryka, kurkuma, smażona ryba, pieczone ciasteczka, gotujący się ryż, a przez wszystkie te zapachy, dobre, lecz grubiańskie, dryfowała, jak przypomnienie Drugiego Brzegu, woń lekka, słodka i eterycznie czysta, płynąca od wielokolorowych wieńców sprzedawanych koło fontanny.

Zmierzch zgęstniał i nagle, wysoko nad głowami, zapaliły się lampy uliczne. Naszyjniki, pierścionki i bransolety kobiet, błyszczące intensywnym połyskiem na tle różowawej miedzi namaszczonej olejami skóry, ożyły nagle migocącymi odblaskami.

Zarysy wszystkich przedmiotów stały się bardziej dramatyczne w świetle padającym z góry, ich kształty wydawały się pełniejsze, solidniej osadzone. Pogłębiły się cienie w oczodołach, pod nosem i podbródkiem. Modelowane światłem i cieniem młode piersi wydawały się pełniejsze, a twarze starych ludzi – bardziej wyraziście pokryte liniami zmarszczek i wgłębieniami.

Trzymając się za ręce, przebijali się przez ciżbę i zgiełk.

Jakaś kobieta w średnim wieku zagadała do Mary Sarodżini, a następnie zwróciła się do Willa z pytaniem:

– To ty jesteś ten człowiek z Zewnątrz?

– Z zewnątrz, i to o wiele za bardzo – pośpieszył ją zapewnić.

Chwilę popatrzyła na niego bez słowa, żeby potem uśmiechem dodać mu odwagi i poklepać po policzku.

– Bardzo było nam wszystkim ciebie żal – powiedziała.

Idąc dalej, znaleźli się za plecami grupy zebranej u stóp schodów prowadzących do świątyni, żeby posłuchać młodego człowieka grającego na podobnym do lutni instrumencie z długą szyjką i śpiewającego po palasku. Przeplatał pośpieszną deklamację z ciągniętym długo, jakby ptasim, melodyjnym wyśpiewywaniem jednej samogłoski, po którym następowała wesoła, mocno akcentowana melodyjka, zakończona okrzykiem. Buchnął w górę ryk śmiechu ciżby słuchających. Jeszcze kilka taktów, jeden czy dwa wiersze recytatywu i śpiewak uderzył strunę, grając ostatnią nutę. Zerwały się oklaski, nowe wybuchy śmiechu i chór niezrozumiałych komentarzy.

– O czym było to wszystko? – zapytał Will.

– To o tym, jak dziewczyny i chłopaki śpią ze sobą – odpowiedziała Mary Sarodżini.

– Aha, rozumiem.

Impuls podszytego poczuciem winy skrępowania na chwilę sparaliżował Willa, ale rzut oka na niezdradzającą żadnych emocji twarz dziecka mówił, że niepotrzebnie. Dla niej spanie ze sobą dziewczyn i chłopaków rozumiało się samo przez się, jak chodzenie do szkoły lub jedzenie trzech posiłków dziennie, lub... umieranie.

– A w tej części, kiedy śmiali się najbardziej – mówiła dalej Mary Sarodżini – to on powiedział, że przyszły Budda to nie będzie musiał wynosić się z domu, żeby siedzieć pod drzewem Bodhi. On dozna oświecenia, jak będzie w łóżku ze swoją księżniczką.

– Czy myślisz, że to dobry pomysł?

Przytaknęła entuzjastycznie.

– To by znaczyło, że księżniczka też zostanie oświecona.

– Święta racja – powiedział Will. – Nie pomyślałem o księżniczce. Pewnie dlatego, że jestem mężczyzną.

Lutniarz uderzył w struny, produkując jakąś dziwnie obcą sekwencję dźwięków, potem – kaskadę łamanych akordów arpeggio i zaśpiewał, tym razem po angielsku:

O seksie mówi każdy; poważnie ich nie bierzcie,
Ni pustelnika, kurwy, Pawła ni Freuda wreszcie.
Miłuj – to tylko da jej piersiom, także twoim ustom,
Przemienić się w Tożsamość, być Takością, Pustką.

Drzwi świątyni otworzyły się gwałtownie. Do wiszących wokół zapachów cebuli i smażonej ryby dołączył się zapach kadzidła. Ukazała się stara kobieta, która zaczęła ostrożnie przesuwać niestabilny ciężar swego ciała w dół, ze stopnia na stopień.

Kiedy ruszyli, żeby przejść dalej, Mary Sarodżini zapytała:

– Kto to byli Paweł i Freud?

Will zaczął od krótkiego wyjaśnienia grzechu pierworodnego i koncepcji odkupienia. Dziewczynka słuchała z wielkim skupieniem. Na koniec podsumowała:

– Nic dziwnego, że ta piosenka mówi: „Nie bierzcie ich poważnie”.

– Ale w ten sposób dochodzimy do doktora Freuda i kompleksu Edypa.

– Edypa? – powtórzyła Mary Sarodżini. – Ależ to jest nazwa przedstawienia lalkowego. Widziałam je w zeszłym tygodniu, a dzisiaj dają to znowu. Chciałbyś to zobaczyć? To ładne.

– Ładne? – powtórzył Will. – Ładne? Nawet wtedy, kiedy starsza pani okazuje się być jego matką i wiesza się? Nawet wtedy, kiedy Edyp wykłuwa sobie oczy?

– Ależ on nie wykłuwa sobie oczu – zaprotestowała Mary Sarodżini.

– Tam, skąd pochodzę, robi to.

– Ale tutaj nie. Tylko mówi, ze wykłuje sobie oczy, a ona tylko usiłuje się powiesić. Zostają namówieni, żeby tego nie robić.

– Przez kogo?

– Chłopca i dziewczynkę z Pali.

– A jak ci się dostali do sztuki? – zapytał Will.

– Nie wiem, oni tam po prostu są. Przedstawienie nazywa się „Edyp na Pali”, to dlaczego nie mieliby tam być?

– Mówisz, że to oni powstrzymują Jokastę przed samobójstwem, a Edypa przed odebraniem sobie wzroku?

– W jednej chwili. Ona już włożyła sobie pętlę na szyję, a on trzymał dwie wielkie szpile. Wtedy ten chłopak i ta dziewczyna z Pali mówią im, żeby nie byli głupi. To przecież, w końcu, był przypadek. On nie wiedział, że starszy pan jest jego ojcem. Co by nie było, to ten starszy pan zaczął, uderzył go w głowę i dlatego Edyp wpadł w furię – no bo nikt go nigdy nie nauczył tańczyć Rakashi Horn Pipe. A kiedy go zrobili królem, to musiał wziąć za żonę starą królową. Była rzeczywiście jego matką, ale żadne z nich o tym nie wiedziało. Oczywiście, kiedy się zorientowali, powinni przestać być małżeństwem i to wszystko, co musieli zrobić. Te bajdy, że umrze się od wirusa, jeśli ktoś się ożeni z własną matką! To wszystko był nonsens wymyślony przez biednych, głupich ludzi, którzy się na tym nie znali.

– Doktor Freud uważał, że wszyscy mali chłopcy chcą naprawdę ożenić się ze swoimi mamusiami i zabić swoich tatusiów. A małe dziewczynki odwrotnie – one chciałyby wyjść za tatusiów.

– Których tatusiów i które mamusie? – padło pytanie Mary Sarodżini. – Mamy ich tak wielu.

– Masz na myśli twój Klub Wzajemnej Adopcji?

– W naszym KWA jest ich dwadzieścioro dwoje.

– W mnogości bezpieczeństwo!

– Ale biedny, stary Edyp nie miał nigdy żadnego KWA. A ponadto został nauczony wszystkich tych strasznych rzeczy o tym, jak Bóg się wścieka na ludzi za każdym razem, kiedy popełnią pomyłkę.

Torując sobie drogę w ciżbie ludzi, dotarli do wejścia na niewielki placyk odgrodzony linami, na którym co najmniej setka widzów zajęła już miejsca. Po drugiej stronie ogrodzenia w światłach potężnych reflektorów błyszczał czerwono i złoto wesoło wymalowany podest scenki teatru lalkowego. Will zapłacił za dwa bilety, wyciągając z kieszeni garść drobnych otrzymanych od doktora Roberta. Weszli i zasiedli na ławce.

Zabrzmiał gong, podniosła się kurtyna. Na scenie ukazała się fasada pałacu królewskiego w Tebach, białe kolumny na ziemi koloru zielonego groszku. W chmurach wiszących nad frontonem siedziało bardzo brodate bóstwo. Z prawej wszedł kapłan, dziwnie podobny do tamtego boga, choć mniejszy i w szatach mniej barwnych, skłonił się widowni i, komicznie niepasującym do brody proroka, piszczącym głosem zakrzyknął: „Edypie”. Przy akompaniamencie trąb rozwarły się gwałtownie drzwi i pojawił się król, bohaterski, w koronie i na koturnach. Kapłan wykonał dworski ukłon, a kukła królewska dała mu przyzwolenie, żeby mówił.

– Nastaw swe ucho na nieszczęścia nasze – wypiszczał stary człowiek.

Król słuchał, z głową przechyloną na bok.

– Słyszę jęki umierających – mówił – słyszę lament wdów, szloch sierot, modlitewne i błagalne mamrotanie.

– Błaganie! – powtórzyło bóstwo w chmurach. – To mi się podoba! – I poklepało się po piersiach.

– Oni mieli u siebie jakiegoś wirusa – wyjaśniła szeptem Mary Sarodżini. – Jak grypa azjatycka, tylko dużo gorszy.

– Powtarzamy odpowiednie litanie – piszczał płaczliwie stary kapłan – składamy najbardziej kosztowne ofiary, cała nasza ludność żyje w czystości i samobiczuje się w każdy poniedziałek, środę i piątek. Ale rzeka śmierci rozlewa się coraz szerzej i szerzej, wzbiera wyżej i jeszcze wyżej. Pomóż nam, królu Edypie, pomóż nam.

– Tylko bóg może pomóc.

– Słuchajcie, słuchajcie! – krzyknęło dyżurne bóstwo.

– Ale w jaki sposób?

– Tylko bóg to wie.

– Prawidłowo – skomentował bóg swoim basso profondo – całkiem prawidłowo.

– Kreon, brat mojej żony, poszedł się poradzić wyroczni. Będziemy wiedzieć, jaka jest rada niebios, kiedy wróci, a wrócić musi niebawem.

– Co niebosa, do cholery, rozkażą – wniósł poprawkę basso profondo.

– Czy ludzie byli naprawdę tacy głupi? – zapytała Mary Sarodżini, kiedy widownia zajęta była odśmiewaniem tej kwestii.

– Rzeczywiście i naprawdę – zapewnił ją Will.

Odezwał się gramofon, melodią marsza żałobnego z Saula.

Przodem sceny, w poprzek od lewej do prawej ruszyła powoli procesja ubranych na czarno żałobników, niosących zakryte płótnem mary. Kukła szła za kukłą, te, co znikły po prawej, za chwilę znowu pojawiały się po lewej. Procesja szła bez końca z niezliczoną, jak się wydawało, liczbą trupów.

– Oto umarli – mówił Edyp, przypatrując się kroczącej przed nim procesji.

– I jeszcze jeden umarły. I jeszcze jeden, i jeszcze...

– Będą mieli nauczkę! – wtrącił się z góry basso profondo. – Nauczycie się być potulni!

Edyp mówił dalej:

Na marach żołnierz, tu kurwa, tu niemowlak zimny
Do bólu niewyssanej piersi przyciśnięty, tu wystraszony młodzian
Odwraca się od twarzy czarnej, opuchniętej
Co kiedyś nań patrzyła do góry z poduszki
Prosząc, żeby całował. Dziś umarli wszyscy
Opłakiwani przez tych, co sami skazani
Co ich niosą nieskorym krokiem, gdzie ohydny
Dół wykopany w ogrodzie cyprysów
Zieje, by ich pochłonąć, śmierdząc do księżyca.

Podczas gdy mówił, z prawej weszły dwie nowe kukły, chłopak i dziewczyna w najradośniej zdobionych, odświętnych strojach Pali. Przewędrowały w kierunku przeciwnym do czarno odzianych żałobników i stanęły ramię w ramię, z przodu i nieco w lewo od środka sceny.

Kiedy Edyp przestał mówić, odezwał się chłopak:

Lecz my, tymczasem,
Do radośniejszych zmierzamy ogrodów, zaś absurdalny
Apokalipsy obrzęd, w mym mniemaniu
Z tej zarażonej skóry i ciała w rozkładzie
Wywoła immanentne Nieskończone.

– A co ze mną! – ze sklepienia niebieskiego zagrzmiał basso profondo. – Chyba zapominacie, że jestem Całkowicie Odmienny!

Ciągle, bez końca, czarna procesja wlokła się na cmentarz. Teraz jednak ucichł marsz żałobny, przerwany w połowie frazy. Zamiast melodii zabrzmiał jeden głęboki ton – wydłużany w nieskończoność dźwięk tuby i kontrabasu. Stojący na pierwszym planie chłopak podniósł rękę.

– Słuchajcie! To buczenie jest waszym nieustępliwym brzemieniem.

– Śmierć, śmierć, śmierć, śmierć... – zaczęli skandować żałobnicy, unisono, na tle niewidocznych instrumentów.

– Ale życie zna więcej niż jednej dźwięk nuty – mówił chłopak.

– Życie – włączyła się dziewczyna – może nam śpiewać to wysokim, to znów niskim tonem.

– A nieustające wycie śmierci tylko czyni tę muzykę bogatszą.

– Czyni muzykę bogatszą – powtórzyła dziewczyna.

Po tym oświadczeniu rozpoczęli tenorem i sopranem wokalizę błąkającą się arabeską ich głosów, oplecionych na długim, niezmiennym trzonie basowego tła.

I buczenie, i śpiew zaczęły stopniowo słabnąć, aż do zupełnej ciszy. Zniknęli ostatni żałobnicy, a chłopak i dziewczyna na pierwszym planie schronili się do kąta, w którym nikt im nie przeszkadzał całować się bez końca.

Znowu zabrzmiały trąby, zapowiadając wkroczenie Kreona, grubasa w fioletowej tunice, przybyłego prosto z Delf i naładowanego proroctwami. Przez następne kilka minut dialog prowadzono po palasku, Mary Sarodżini musiała pełnić funkcję tłumacza.

– Edyp pyta go, co powiedział Bóg. Ten drugi odpowiada, że Bóg powiedział, iż wszystko to dlatego, że pewien człowiek zabił starego króla, tego przed Edypem. Nikt go nigdy nie złapał, a ten człowiek ciągle mieszka w Tebach, a ten wirus, który wszystkich zabija, został zesłany przez Boga – Kreon mówi, że tak mu powiedziano – za karę. Nie wiem, dlaczego ci wszyscy ludzie, którzy nic nikomu nie zrobili, mają być karani. Ale on mówi, że tak powiedział Bóg. Ten wirus nie przestanie, aż oni nie złapią tego człowieka, co zabił starego króla, i nie wypędzą go z Teb. Edyp mówi, oczywiście, że zrobi wszystko, co może, żeby znaleźć tego człowieka i pozbyć się go.

Z kąta przed sceną chłopak zaczął deklamować, tym razem po angielsku:

Bóg, co najbardziej sobą, kiedy wzniosie mętny
Gada, gdy zrozumiale, co najgorsze brednie
Żałujcie, ryczy, Grzech wam dał zarazę wstrętną,
A my: „Na Brud to mycie będzie odpowiednie”.

Widownia nie przestała się jeszcze śmiać, kiedy zza kulis wychynęła nowa grupa żałobników, powoli sunąc przez scenę.

– Karuna – powiedziała dziewczyna na pierwszym planie.

– Współczucie. Cierpienie głupich jest tak samo rzeczywiste, jak każde inne cierpienie.

Will poczuł czyjeś dotknięcie na ramieniu. Kiedy się odwrócił, okazało się, że patrzy prosto w piękną, lecz chmurną i obrażoną twarz młodego Murugana.

– Poluję na pana dosłownie wszędzie – powiedział przybysz z taką złością, jakby Will ukrył się celowo, po to żeby go zdenerwować. Powiedział to tak głośno, że wokół obróciły się głowy i rozległy nawoływania o ciszę.

– Nie było pana u doktora Roberta, nie było pana u Susili – zrzędził dalej Murugan, nie zważając na protesty.

– Cicho, cicho...

– Cicho! – nadleciał z chmury potężny ryk, wydany przez basso profondo. – Sprawy bardzo źle się mają – bas burczał dalej – gdy bóg nie słyszy sam siebie, kiedy mówi.

– Słuchajcie, słuchajcie – mruknął Will, przyłączając się do powszechnego wybuchu śmiechu. Wstał z miejsca i pokuśtykał do wyjścia, pociągając za sobą Murugana i Mary Sarodżini.

– Czy nie chciałeś zobaczyć zakończenia? – zapytała Mary Sarodżini, a zwracając się do Murugana, dodała z wyrzutem: – Naprawdę, mógłbyś trochę poczekać.

– Pilnuj swego nosa – odwarknął Murugan.

Kładąc rękę na plecach dziewczynki, Will powiedział:

– Na szczęście opowiedziałaś mi o tym zakończeniu tak obrazowo, że nie muszę oglądać go na własne oczy. A ponadto – dodał ironicznie – Jego Wysokość musi zawsze być na pierwszym miejscu.

Murugan wyciągnął kopertę z kieszeni swego białego, jedwabnego wdzianka, które kiedyś tak olśniło małą pielęgniarkę, i wręczył ją Willowi.

– Od mojej matki – powiedział i dodał: – To bardzo pilne.

– Jak pięknie pachnie! – zauważyła Mary Sarodżini, wciągając noskiem obłok zapachu drzewa sandałowego, otaczający pismo od Rani.

Will rozwinął trzy arkusiki błękitnego papieru listowego z wytłoczonym szlaczkiem z pięciu lotosów pod książęcą koroną, wszystko w złocie. A w tekście – co za bogactwo podkreśleń, jaka obfitość wielkich liter! Rozpoczął czytanie.

Mój Prywatny Podszept miał rację, cher[81] Farnaby – jak zwykle! Mówił mi On i mówił o tym, co przeznaczenie kazało Naszemu Wspólnemu Przyjacielowi zrobić dla biednej, małej Pali oraz (poprzez wsparcie finansowe, jakiego dzięki Pali będzie mógł udzielić Krucjacie Ducha) dla CAŁEGO ŚWIATA. Nie było dla mnie zatem zaskoczeniem to, że w jego depeszy (otrzymanej przed kilkoma minutami za pośrednictwem oddanego Bahu i jego kolegi dyplomaty w Londynie) przeczytałam, że lord A. daje panu Całkowite Pełnomocnictwo (oraz, nie trzeba dodawać, upoważnienia finansowe) do negocjowania w jego imieniu – w naszym imieniu, jako że jego korzyści są także pana, moje oraz (z racji tego, że my wszyscy bierzemy, na różne sposoby, udział w Krucjacie) DUCHA.

Nadejście depeszy lorda A. nie jest jednakże jedyną sprawą, o której muszę donieść. W olbrzymim tempie toczą się wypadki (czego dowiedzieliśmy się od Bahu dziś popołudniu) zapowiadające Wielki Punkt Zwrotny w Historii Pali. Toczą się znacznie szybciej, niż kiedykolwiek myślałam, że jest możliwe. Z powodów częściowo politycznych (potrzeba poprawienia słabnącej ostatnio popularności pułkownika Dipy), częściowo ekonomicznych (wydatki na obronę są zbyt uciążliwe na to, żeby ponosił je tylko sam Rendang), a częściowo astrologicznych (według ekspertów najbliższe dni są nadzwyczaj pomyślne dla inicjatyw podejmowanych wspólnie przez Barany – jak ja i Murugan – i typowego Skorpiona, jakim jest pułkownik Dipa), zdecydowano przyspieszyć akcję planowaną początkowo na noc zaćmienia księżyca w listopadzie. Istotne jest w tej sytuacji, żebyśmy spotkali się we trójkę bez zwłoki, żeby zadecydować, co należy Zrobić w tych nowych i zmieniających się szybko Okolicznościach, żeby wypromować nasze specjalne interesy, materialne i Duchowe. Tak zwany Przypadek, który sprowadził pana do naszych brzegów w tym najbardziej Krytycznym Momencie, był, musi pan przyznać, Wyraźnie Opatrznościowy. Pozostaje nam współpracować, jako oddani Krzyżowcy, z ową boską SIŁĄ, która tak jednoznacznie opowiedziała się za naszą Sprawą. A więc PROSZĘ PRZYBYĆ NATYCHMIAST! Murugan ma samochód, żeby pana przywieźć do naszego skromnego Bungalowu, gdzie, zapewniam pana, mój drogi Farnaby, czeka pana bardzo ciepłe powitanie od, bien sincèrement vôtre[82], Fatimy R.

Will złożył trzy pachnące arkusiki zabazgranego niebieskiego papieru i wsadził je z powrotem do koperty. Twarz miał zupełnie bez wyrazu, chociaż pod maską obojętności wrzał złością. Był wściekły na tego stojącego przed nim niewychowanego chłopaka, tak zachwycającego w swoim białym, jedwabnym wdzianku, a tak ohydnego w swojej bananowej głupocie. Wściekły, bo znowu go doleciał zapach tego listu, wściekły na tę kobietę – groteskowego potwora – która zaczynała od niszczenia swego syna w imię matczynej miłości i cnoty, a teraz napuszczała jego – w imieniu Boga i całego asortymentu Nawiedzonych Mistrzów – żeby został niestroniącym od rzucania bomb Rycerzem Krzyżowym Ducha pod sztandarem ropy Joego Aldehyda. Ponad wszystko zaś wściekły na siebie za to upiorne wplątanie się w spółkę z tą niedorzecznie złowrogą parą, w czort wie jak nikczemnym spisku przeciw wszelkiej ludzkiej uczciwości. Uczciwości, w którą skrycie wierzył, mimo wiecznych cynicznych deklaracji, że nie wierzy nikomu na słowo; uczciwości, do której (i to jak żarliwie) tęsknił.

– No co, jedziemy? – odezwał się Murugan tonem nadętej pewności siebie. Wyraźnie uważał za prawdę oczywistą, że gdy Fatima R. wydała rozkaz, to musi on być wykonany całkowicie i bez wahania.

Will nie odpowiedział od razu. Czuł, że potrzebuje nieco czasu na to, żeby ochłonąć. Odwrócił się i patrzył na kukiełki, teraz widoczne już z dużej odległości. Jokasta, Edyp i Kreon siedzieli na stopniach pałacu, chyba czekając na przybycie Tyrezjasza. Nad ich głowami basso profondo chwilowo ucinał sobie drzemkę. W poprzek przez scenę szła grupa ubranych na czarno żałobników. Palaski chłopak przy światłach rampy zaczął deklamować biały wiersz:

Światło i Współczucie – mówił,
Światło i Współczucie – jak niewypowiedzianie
Prosta nasza Substancja! Ale ci Prości czekali
Wiek po wieku na zawiłości wystarczające na to,
Żeby znać swoje Jedno w wielości, swoje Wszystko
Tu, teraz, swój Fakt w fikcji, czekali i jeszcze
Czekają na absurd, na niewspółmierności
Poprzeplatane bez żadnych szwów – estron z
Dobroczynnością, prawda z funkcją nerek, piękno
Z mleczem, żółcią, spermą, i Bóg z obiadem, Bóg
Z obiadu brakiem lub tym dźwiękiem dzwonów
Nagle – raz, dwa, trzy – w uszy snu pozbawione.

Nadleciały falami dźwięki uderzanych strun, a potem – przeciągłe nuty fletu.

– Jedziemy już? – powtórzył Murugan.

Will jednak uciszył go, podnosząc rękę. Kukła dziewczyny przesunęła się na środek sceny i zaśpiewała:

Myśl, to tłum wielomiliardowy
Komórek skrytych pod ciemieniem,
Który rozgrywa bilardowy
Mecz między Wiarą i Zwątpieniem.
Ma Wiara, lecz ich kul zderzenia
Moja logika, ich enzymy
Adrenalina, gdy różowa, me widzenia,
Gdy biała ich adrenalina, moje winy.
Liczba atomów w kombinacji
Mojej – to z trójką dziewięć zer
A każdy, nawet w izolacji,
Też będzie zapowiadać mnie.

Murugan stracił resztę cierpliwości i chwycił Willa za ramię, szczypiąc go przy tym brutalnie.

– Czy pan jedzie? – krzyknął.

Will odwrócił się gwałtownie, wściekły.

– Co ty, do diabła, sobie wyobrażasz, mały durniu?

Wyszarpnął ramię, trzymane dłonią chłopaka.

Wystraszony Murugan natychmiast spuścił z tonu:

– Chciałem tylko wiedzieć, czy jest pan gotowy jechać do mojej matki.

– Nie jestem gotowy – odpowiedział Will – bo się tam nie wybieram.

– Nie wybiera się pan? – krzyknął Murugan, zgłupiały z niedowierzania. – Ależ ona pana oczekuje, ona...

– Powiedz swojej matce, że jest mi przykro, ale mam wcześniej umówione spotkanie. Z kimś, kto jest umierający – dodał Will.

– Ale to przecież tak szalenie ważne.

– Umieranie tak samo.

Murugan ściszył głos.

– Coś będzie się działo – wyszeptał.

– Nie słyszę cię – krzyknął Will przez mieszające się odgłosy tłumu.

Murugan rozejrzał się dookoła z obawą, a następnie zaryzykował szept nieco głośniejszy:

– Coś ma się wydarzyć, coś ogromnie ważnego.

– W szpitalu wydarzy się coś jeszcze ważniejszego.

– Dostaliśmy właśnie wiadomość... – zaczął Murugan. Rozejrzał się jednak wokół i potrząsnął głową. – Nie, tutaj nie mogę panu powiedzieć. Dlatego musimy pojechać do bungalowu. Teraz, zaraz. Nie tracąc czasu.

Will zerknął na zegarek. Powtórzył jak echo:

– Nie tracąc czasu – i zwrócił się do Mary Sarodżini: – Musimy się zbierać. Którędy teraz?

– Poprowadzę cię – odrzekła mała i ruszyli, trzymając się za ręce.

– Zaczekajcie – błagał Murugan – zaczekajcie!

A kiedy Will i Mary Sarodżini szli dalej, nie reagując, rzucił się w pogoń, lawirując pomiędzy zebranymi ludźmi.

– Co ja jej powiem? – zajęczał, doganiając ich.

Przerażenie chłopaka było komicznie żałosne. W świadomości Willa złość ustąpiła, robiąc miejsce rozbawieniu. Roześmiał się głośno i zatrzymał, żeby zapytać:

– Mary Sarodżini, co ty byś jej powiedziała?

– Powiedziałabym jej dokładnie, co się stało – odpowiedziało dziecko. – To znaczy, gdyby to była moja matka. Ale przecież – dodała po namyśle – moja matka nie jest Rani. – Podniosła wzrok na Murugana i zapytała: – Czy ty należysz do któregoś KWA?

Oczywiście, nie należał. Dla Rani już sam pomysł Klubów Wzajemnej Adopcji był świętokradztwem. Matki mógł mianować tylko Bóg. Ona, rycerz Krucjaty Ducha, chciała być sama ze swoją, przez Boga przeznaczoną, ofiarą.

– Nie należysz do KWA? – Mary Sarodżini potrząsnęła głową z niedowierzaniem. – To fatalnie! Mógłbyś sobie pójść i pobyć kilka dni u którejś z twoich innych matek.

Murugan, wciąż przerażony tym, że musi powiedzieć matce o niepowodzeniu swojej misji, zaczął się niemal histerycznie czepiać, powtarzając w kółko:

– Nie wiem, co ona na to powie... Nie wiem, co ona powie...

– Tylko w jeden sposób możesz się dowiedzieć, co powie – poradził mu Will. – Idź do niej i posłuchaj.

– Chodź ze mną – błagał Murugan. – Proszę!

Uczepił się ramienia Willa.

– Powiedziałem ci, masz mnie nie dotykać. – Ręka uczepiona do Willa została pośpiesznie cofnięta, a Will znowu się uśmiechnął. – To już lepiej! – Uniósł w górę swój kostur w geście pożegnania. – Bonne nuit, Altesse.[83] – A do Mary Sarodżini powiedział, wielce uradowany: – Prowadź dalej, MacPhail.

– Udawałeś? – zapytała Mary Sarodżini. – Czy naprawdę się rozzłościłeś?

– Serio i naprawdę – zapewnił ją. Potem powróciła mu 371 w pamięci scenka z sali gimnastycznej w szkole. Zanucił pierwsze takty Rakashi Horn Pipe i walnął w chodnik swoim okutym kosturem.

– Czy muszę to wytupać?

– Pewnie byłoby lepiej.

– Tak uważasz?

– On cię znienawidzi, jak tylko przestanie być przerażony.

Will wzruszył ramionami. To go nie obchodziło. Jednak w miarę jak w pamięci osiadało, co już się stało, a napływało pytanie o przyszłość – kiedy opuścili oświetlony rynek i wspinali się stromą, ciemną uliczką wiodącą pod górę do szpitala, jego nastrój zaczął się zmieniać. Prowadź, MacPhail – ale do czego, i żeby się znaleźć dalej od czego? Do jeszcze jednego świadectwa obecności Grozy Ostatecznej. A dalej od wszystkich nadziei na zbawienny rok wolności, który obiecał Joe Aldehyde, i na który byłoby tak łatwo, a nie tak znowu bardzo niemoralnie czy zdradziecko zasłużyć (wszak Pala jest i tak nieuchronnie skazana). Zresztą nie tylko dalej od obiecanej wolności, być może dalej od perspektyw kontynuowania dobrze płatnego wysługiwania się Joe w charakterze zawodowego oglądacza egzekucji, jeśli Rani mu się poskarży, a Joemu wystarczająco mocno się oburzy. A może powinien zawrócić, odnaleźć Murugana, zaoferować mu przeprosiny i zrobić to, co ta okropna kobieta kazała mu robić? O sto metrów dalej pokazały się światła szpitala, widoczne przez zasłonę drzew.

– Odpocznijmy chwilę – odezwał się Will.

– Zmęczyłeś się? – zapytała z troską Mary Sarodżini.

– Trochę.

Odwrócił się i patrzył na rynek w dole, opierając się na kosturze. Ratusz błyszczał w silnym świetle lamp ulicznych różowo, jak monumentalna porcja truskawkowego sorbetu. Na iglicy świątyni widział, fryz nad fryzem, kolorowy chaos hinduskich rzeźb: słonie, demony, dziewczyny o nadnaturalnie wielkich piersiach i pośladkach, liczne kopie tańczącego Śiwy i całe szeregi byłych i przyszłych Buddów w stanie cichej ekstazy. Pod nimi w dole, widoczny w luce dzielącej sorbet od mitologii, kłębił się tłum, a gdzieś pośród tego kłębowiska była obrażona twarz i białe, jedwabne, dwuczęściowe wdzianko. Czy ma tam wracać? Byłaby to rzecz sensowna, bezpieczna i roztropna. Ale jego głos wewnętrzny – nie cichy jak prywatny podszept Rani, lecz potężny – wołał: „Nędza! Nędza!” Czy to sumienie? Nie. Moralność? Broń Boże. To nędza ich zbożnych działań, brzydota i wulgarność ponad wszelką miarę, jako człowiekowi dobrego smaku, nie pozwalały mu brać w tym udziału.

– Czy możemy ruszać dalej? – powiedział do Mary Sarodżini.

Weszli do szpitalnego hallu. Pielęgniarka w recepcji miała dla nich wiadomość od Susili. Mary Sarodżini ma pójść prosto do pani Rao, gdzie razem z Tomem Kryszną ma zostać na noc. Pana Farnaby’ego proszono o bezzwłoczne udanie się do pokoju 34.

– Proszę tędy – powiedziała pielęgniarka, przytrzymując uchylne drzwi.

Will poszedł przodem. Ulegając odruchowi warunkowemu grzeczności, uśmiechnął się i powiedział:

– Dziękuję.

Jednak gdy kuśtykał dalej ku niepewnej przyszłości, czuł tępy, lecz dokuczliwy niepokój na dnie żołądka.

– Ostatnie drzwi na lewo – powiedziała pielęgniarka, która musiała już wracać do swojego biurka w hallu. – Zostawiam teraz pana, trafi pan sam – powiedziała i drzwi zamknęły się za nią.

Sam – powtórzył do siebie – sam. Niepewna przyszłość wydała mu się identyczna z dręczącą przeszłością. Groza Ostateczna była bezczasowa i wszechobecna. Ten długi korytarz o ścianach wymalowanych na zielono był tym samym korytarzem, którym rok temu wędrował do małego pokoju, gdzie leżała umierająca Molly. Koszmary są chorobą z nawrotami. Z góry skazany i świadom tego, podążał właśnie na spotkanie strasznego spełnienia tej choroby. Śmierć, jeszcze jedna wizja śmierci.

Trzydzieści dwa, trzydzieści trzy, trzydzieści cztery... zapukał i czekał, słysząc bicie własnego serca. Drzwi otworzyły się i stanął twarzą w twarz z małą Radhą.

– Susila oczekiwała pana – szepnęła.

Will wszedł za nią do pokoju. Światło lampy rzucało na parawan, wokół którego musiał przejść, zarys profilu Susili. Dalej dostrzegł wysokie łóżko, ciemną, wyniszczoną twarz na poduszce, ramiona będące tylko kośćmi pokrytymi pergaminem i dłonie jak szpony. Groza Ostateczna raz jeszcze. Poczuł dreszcz i odwrócił się w druga stronę. Radha gestami skierowała go do krzesła przy otwartym oknie. Usiadł i zamknął oczy. Zamknął je fizycznie na teraźniejszość, lecz przez to samo otworzył je wewnętrznie na nienawistną przeszłość, którą teraźniejszość uparcie przywoływała. Znowu był tam, w tym innym pokoju, z ciotką Mary. Czy raczej z osobą, która kiedyś była ciotką Mary, ale teraz była już nierozpoznawalnym kimś innym – kimś, kto nigdy nawet nie słyszał o dobroci i odwadze, czyli o treści istnienia dawnej ciotki Mary, kimś wypełnionym ślepą nienawiścią do każdego, kto się do niej zbliżył, nie mogąc znieść, ktokolwiek by to nie był, że nie miał raka i nie był skazany na przedwczesną śmierć. Tej złośliwej zazdrości wobec innych ludzi o ich zdrowie i powodzenie towarzyszyło płaczliwe litowanie się nad sobą i żałosna rozpacz.

– Dlaczego to ja? Dlaczego ta rzecz spotyka właśnie mnie?

Miał w uszach jej skrzekliwe narzekania, widział zapłakaną i wykrzywiona twarz. Tę jedyną osobę, którą kiedyś kochał z całego serca i podziwiał. A teraz, w tym jej upadku, łapał się na tym, że nią gardzi – gardzi i zwyczajnie nienawidzi.

Otworzył oczy, żeby uciec od przeszłości. Zobaczył Radhę siedząca na podłodze w pozycji medytacji – wyprostowaną, ze skrzyżowanymi nogami. Wydawało się, że Susila, siedząca na krześle przy łóżku, tkwiła w podobnym stanie koncentracji i bezruchu. Popatrzył na twarz na poduszce. Była także nieruchoma, nieruchoma z wyrazem łagodności, która mogła się wydawać zastygłym spokojem śmierci. W pełnej liści ciemności za oknem nagle rozległ się krzyk pawia. Pogłębiona przez kontrast, napływająca po nim cisza wydawała się brzemienna jakimiś tajemniczymi, napawającymi lękiem znakami.

– Lakszmi – Susila położyła rękę na wychudzonym ramieniu starej kobiety. – Lakszmi – powiedziała jeszcze raz, głośniej. Twarz naznaczona spokojem śmierci pozostała niewzruszona. – Nie możesz zasypiać.

Nie wolno jej zasypiać? Ależ dla ciotki Mary sen, ten sztucznie sprowadzony sen po zastrzykach, bywał jedynym wytchnieniem od dręczenia się, żałości i narastającego strachu.

– Lakszmi!

Twarz ożyła.

– Ja naprawdę nie spałam – wyszeptała stara kobieta. – To tylko ta moja wielka słabość. Jakbym się unosiła i oddalała.

– Ale ty masz być tutaj – powiedziała Susila. – Masz wiedzieć, że jesteś tutaj. Przez cały czas. – Wsunęła pod plecy chorej dodatkową poduszkę i sięgnęła po butelkę soli trzeźwiących, stojącą na stoliku przy łóżku.

Lakszmi powąchała, otworzyła oczy i popatrzyła prosto w twarz Susili.

– Zapomniałam, jaka ty byłaś śliczna – powiedziała. – No, ale Dugald miał zawsze dobry gust. – Przez jej umęczoną twarz przesunął się cień figlarnego uśmiechu. – Jak myślisz, Susilo – dodała po chwili innym tonem – czy spotkamy go znowu, mam na myśli – tam, z drugiej strony?

Susila bez słowa pogłaskała rękę chorej. Potem nagle zapytała z uśmiechem:

– A w jaki sposób postawiłby to pytanie Radża Stary? Czy myślisz, że my w cudzysłowie spotkamy go w cudzysłowie tam w górze w cudzysłowie?

– Ale jednak jak ty myślisz?

– Myślę, że my wszyscy wyszliśmy z tego samego światła i wszyscy idziemy z powrotem do tego samego światła.

„Słowa – pomyślał sobie Will – słowa, słowa, słowa”.

Lakszmi uniosła z wysiłkiem rękę i wyciągnęła ją oskarżycielsko, wskazując lampę na swoim stoliku.

– Świeci mi w oczy – wyszeptała.

Susila sięgnęła do węzła jedwabnej apaszki na swojej szyi, rozplotła go i narzuciła czerwoną tkaninę na pergaminowy abażur lampy. Światło z białego i bezlitośnie obnażającego zrobiło się ciepłe i mgliście różowe, podobnie jak chwilowy rumieniec. Will złapał się na skojarzeniu – jak na rozbebeszonym łóżku Babs, za każdym razem, kiedy dżin Portera reklamował się na czerwono.

– Tak już lepiej – powiedziała Lakszmi. Potem, po dłuższej chwili: – To światło – narzekała – to światło. Znowu wróciło. – A znów po chwili przerwy: – Och, jakie cudowne – wyszeptała na koniec – jakie cudowne! – Raptem skrzywiła się z bólu i zagryzła wargę.

Susila objęła dłońmi rękę staruszki.

– Czy bardzo boli? – zapytała.

– To by bolało bardzo – wyjaśniła Lakszmi – gdyby ból był naprawdę mój. Ale jakoś nie jest. Ból jest, owszem, tutaj, ale ja jestem gdzie indziej. To jest to, co odkrywasz po wzięciu leku moksza. Naprawdę nic do ciebie nie należy. Nawet twój ból.

– Czy jest tam ciągle światło?

Lakszmi pokręciła głową przecząco.

– Jeśli się zastanowię, będę mogła nawet powiedzieć ci dokładnie, kiedy znikło. Znikło w chwili, gdy zaczynałam mówić o bólu, który nie jest naprawdę mój.

– Ależ to było dobre, co mówiłaś.

– Wiem, ale ja to tylko mówiłam.

Przez twarz Lakszmi przemknął ponownie cień nabywanego latami nawyku figlarnej przewrotności.

– O czym myślisz? – zapytała Susila.

– O Sokratesie.

– O Sokratesie?

– Ględzi, ględzi, ględzi – nawet kiedy już rzeczywiście połknął to świństwo. Susilo, nie pozwalaj mi gadać. Pomóż mi się wydostać z mego własnego światła.

– Czy pamiętasz, jak rok temu o tej porze – zaczęła Susila po chwili – pojechaliśmy do świątyni Śiwy nad Stacją Wysokogórską? Ty, Robert, Dugald, ja i dwoje dzieci, pamiętasz?

Wspomnienie wywołało uśmiech zadowolenia na twarzy Lakszmi.

– Szczególnie utkwiło mi w pamięci to, co widać po zachodniej stronie świątyni – otwarty widok na morze. Błękit, zieleń, fiolet – a także cienie chmur, które były jak atrament. Oraz same chmury – śnieg, ołów, węgiel drzewny i satyna. Kiedy wpatrywaliśmy się w to wszystko, ty zadałaś pytanie. Pamiętasz to, Lakszmi?

– Masz na myśli to o Czyste Światło?

– O Czyste Światło – potwierdziła Susila. – Dlaczego ludzie używają kategorii Światła, kiedy mówią o Umyśle. Ponieważ zobaczyli światło słoneczne i uznali je za tak piękne, że zupełnie naturalne wydaje im się identyfikowanie Natury Buddy z najczystszym ze wszystkich możliwych Czystych Świateł? Czy też uznali światło słoneczne za piękne, ponieważ, świadomie lub nieświadomie, miewali objawienia Umysłu w postaci Światła, zawsze od czasu swego urodzenia? Odpowiedziałam na to pierwsza – powiedziała Susila, uśmiechając się do siebie. – A ponieważ było to zaraz po przeczytaniu czegoś napisanego przez pewnego amerykańskiego behawiorystę, nie zastanowiłam się spokojnie, a po prostu podałam wam w cudzysłowie naukowy punkt widzenia. Ludzie stawiają znak równości pomiędzy Umysłem – cokolwiek jest rozumiane przez to słowo – a halucynacjami świetlnymi, ponieważ patrzą na niezmiernie liczne zachody słońca i są pod ich głębokim wrażeniem. Ale Robert i Dugald nie chcieli o tym słyszeć. Upierali się, że najpierw jest Czyste Światło. Szalejesz za zachodami słońca, ponieważ zachody słońca przypominają ci o tym, co zawsze się działo, czy wiedziałaś, czy nie wiedziałaś o tym, w twojej czaszce, poza czasem i przestrzenią. Ty ich wtedy poparłaś, Lakszmi, pamiętasz? Powiedziałaś wtedy: „Chciałabym być po twojej stronie, Susilo, nawet tylko dlatego, że niedobrze, kiedy ci nasi mężczyźni mają zawsze rację. Ale w tym przypadku – co niestety jest oczywiste – w tym przypadku oni mają rację”. Oni mieli, oczywiście, rację, a ja się beznadziejnie myliłam, rzecz jasna. W dodatku ty, o czym nie muszę wspominać, wiedziałaś, jaka jest prawidłowa odpowiedź, jeszcze zanim zadałaś pytanie.

– Ja nigdy nic nie WIEDZIAŁAM – wyszeptała Lakszmi. – Ja tylko potrafiłam ZOBACZYĆ.

– Pamiętam, jak mi opowiadałaś, jak zobaczyłaś Czyste Światło – powiedziała Susila. – Chcesz, żebym ci to przypomniała?

Chora poruszyła potakująco głową.

– Kiedy miałaś osiem lat – powiedziała Susila – to było pierwszy raz. Pomarańczowy motyl na liściu. Rozkładał i składał skrzydła w słońcu – i nagle było tam Czyste Światło czystej Takości, buchające przez niego jak drugie słońce.

– Znacznie jaśniejsze niż słońce – szepnęła Lakszmi.

– Ale znacznie łagodniejsze. Czyste Światło nie oślepi cię, kiedy w nie patrzysz. I przypomnij to sobie teraz. Motyl na zielonym liściu, składa i rozkłada skrzydła – i to staje się totalną obecnością Natury Buddy, to jest Czyste Światło jaśniejsze od słońca. Wszystko to, kiedy miałaś zaledwie osiem lat.

– Co ja takiego uczyniłam, żeby na to zasłużyć?

Will przypomniał sobie pewien wieczór, na tydzień przed śmiercią ciotki Mary, kiedy opowiadała o tych wspaniałych czasach, jakie mieli we dwoje w jej niewielkim dworku w stylu regencji, w pobliżu Arundel[84], gdzie zawsze spędzał wakacje. Wykurzanie os z gniazd dymem i siarką, pikniki na wzgórzach albo w cieniu buków. Krokiety z mięsem w Bignor[85], wróżąca cyganka, która przepowiedziała mu, że skończy jako minister skarbu. Ubrany na czarno kościelny z czerwonym nosem, który wypędził ich z katedry w Chichester, bo za bardzo się śmiali. „Za bardzo się śmiali – powtórzyła z goryczą ciotka Mary. – Za bardzo się śmiali...”

– A teraz – mówiła dalej Susila – przypomnij sobie widok ze świątyni Śiwy. Zobacz w myśli tamte plamy światła i cienie na morzu, tamto błękitne niebo w przerwach między obłokami. Myśl o nich, a potem uwolnij się od tego myślenia. Pozbądź się go, tak żeby mogło przyjść na ciebie nie-myślenie. Od Spraw do Pustki, od Pustki do Takości. Takość z powrotem przechodzi w sprawy, do twojego własnego umysłu. Pamiętaj, jak jest powiedziane w sutrze: „Twoja własna świadomość rozświetlona, pusta, nierozdzielna z wielkim Korpusem Lśnienia, nie podlega regułom narodzin ani śmierci, lecz jest tożsama z niezmiennym Światłem, Budda Amitabha”.

– Tożsama ze światłem – powtórzyła Lakszmi. – A tymczasem znowu jest ciemno.

– Ciemno, bo za mocno się starasz – orzekła Susila. – Ciemno, bo ty chcesz być światłem. Przypomnij sobie, jak mawiałaś, kiedy byłam małą dziewczynką. „Lekko, moje dziecko, lekko. Musisz się nauczyć robić wszystko lekko. Myśl lekko, działaj lekko, odczuwaj lekko. Tak, odczuwaj lekko, chociaż czujesz głęboko. Po prostu niech się lekko dzieją sprawy i dawaj sobie z nimi radę lekko”. A ja wtedy byłam naiwnie poważna, taka mała skromnisia bez uśmiechu. Lekko, lekko – to najlepsza rada, jaką dostałam kiedykolwiek. No, a teraz będę tobie mówić to samo. Lakszmi, kochanie... lekko, lekko. Nawet jeśli to umieranie. To nic ciężkiego, nic złowieszczego czy pompatycznego. Żadnej retoryki, żadnych śpiewów, żadnej przejętej sobą postaci dramatu strojącej się na imitację Chrystusa lub Goethego, lub Małej Nell[86]. I żadnej, oczywiście, teologii czy metafizyki. Jedynie fakt umierania i fakt istnienia Czystego Światła. Wyrzuć zatem wszystkie swoje bagaże i ruszaj naprzód. Masz wszędzie dookoła ruchome piaski, twoje stopy w nich grzęzną, chcą cię ciągnąć w dół, wciągnąć w strach, użalanie się nad sobą i rozpacz. Dlatego musisz chodzić tak lekko. Lekko, kochanie. Na paluszkach, bez żadnego bagażu, nawet kosmetyczki. Zupełnie nieobciążona.

Zupełnie nieobciążona... Will wyobraził sobie biedną ciotkę Mary, jak tonie w ruchomych piaskach, z każdym krokiem wciągana głębiej i głębiej, walcząca i protestująca do ostatka, a w końcu wessana w dół, całkowicie i na zawsze, w objęcia Grozy Ostatecznej. Jeszcze raz popatrzył na wymizerowaną twarz na poduszce i dostrzegł, że się uśmiecha.

– To Światło – doszedł go ochrypły szept – to Czyste Światło. Ono jest tutaj razem z bólem, na przekór bólowi.

– A gdzie ty jesteś? – zapytała Susila.

– O, tam jestem, w rogu. – Lakszmi usiłowała pokazać gdzie, ale ręka, którą uniosła, zachwiała się i bezwładnie opadła z powrotem na pościel. – Widzę siebie tam. A ona tam z rogu widzi moje ciało na łóżku.

– Czy ona widzi to Światło?

– Nie, Światło jest tutaj, gdzie jest moje ciało.

Drzwi do sali otworzyły się cicho. Will w samą porę odwrócił głowę, żeby zobaczyć niewielką sylwetkę doktora Roberta wyłaniającą się zza parawanu, by wkroczyć w różową poświatę.

Susila podniosła się i gestami rąk zaprosiła go na swoje miejsce przy łóżku. Doktor Robert usiadł, pochylił się do przodu, wziął rękę swojej żony w jedną dłoń, kładąc drugą dłoń na czole chorej.

– To ja – szepnął.

– Nareszcie...

Wyjaśnił, że linia telefoniczna została przerwana przez zwalone drzewo. Nie było żadnej komunikacji ze Stacją Wysokogórską, oprócz drogowej. Ale samochód gońca, wysłanego drogą, też się popsuł. W ten sposób doktor stracił ponad dwie godziny.

– Ale dzięki Bogu – podsumował – jednak tu dotarłem.

Lakszmi głęboko westchnęła, otworzyła na chwilę oczy, żeby spojrzeć na niego z uśmiechem, i zamknęła je znowu.

– Wiedziałam, że przyjedziesz.

– Lakszmi – powiedział miękko. – Lakszmi. – Opuszki jego palców przesunęły się pieszczotliwie przez jej pomarszczone czoło, i jeszcze raz, i jeszcze. – Moje małe kochanie. – Na policzkach miał łzy, ale mówił spokojnie, głosem pełnym czułości, pod którą była nie słabość, lecz stanowczość.

– Już mnie tam nie ma – szepnęła Lakszmi.

– Ona była tam, w rogu pokoju – pośpieszyła wyjaśnić teściowi Susila. – Stamtąd patrzyła na swoje ciało, leżące tu, w łóżku.

– Ale już wróciłam. Teraz już ja i ten ból, ja i to Światło, ja i wy – wszyscy jesteśmy razem.

Znowu zakrzyczał paw, a przez owadzie brzęczenie – będące dla nocy tropikalnej odpowiednikiem ciszy – dobiegły, dobrze słyszalne, choć odległe, dźwięki wesołej muzyczki: fletów i szarpanych strun na tle nieprzerwanego dudnienia bębnów.

– Posłuchaj – powiedział doktor Robert. – Słyszysz to? Tam tańczą.

– Tańczą – powtórzyła Susila. – Tańczą. Tańczą tak lekko – Susila szepnęła – jakby mieli skrzydła.

Muzyka stężała, tak że była lepiej słyszalna.

– To jest Taniec Zalotników – powiedziała znowu Susila.

– Robercie, pamiętasz tamten Taniec Zalotników?

– Nigdy nie potrafiłbym zapomnieć!

Tak, powiedział do siebie Will, czy to da się kiedykolwiek zapomnieć? Czy kiedykolwiek da się zapomnieć tamtą inną, dochodzącą z daleka muzykę, a tuż obok dochodzący do jego chłopięcych uszu szybki i płytki oddech umierającej. Ktoś ćwiczył walce Brahmsa w domu po drugiej stronie ulicy, walce, które ciotka Mary grywała z wielką radością. Raz-dwa i trzy, i raz-dwa i trzy, i r-a-a-z i dwa-trzy, i raz i... otworzyła oczy. Ta obca poczwara, która kiedyś była ciotką Mary, została wezwana do przerwania sztucznego otępienia i otworzyła oczy. Na jej żółtej, umęczonej twarzy pojawił się potworny grymas złości. „Idź i powiedz, żeby przestali” – niemal wrzasnęła zachrypniętym, nie swoim głosem. Za chwilę grymas złości ustąpił grymasowi rozpaczy i ta obca, ta żałosna obca poczwara zaczęła szlochać, szlochała bez końca. Walce Brahmsa były utworami najbardziej lubianymi przez Franka z jej repertuaru.

Podmuch chłodnego wiatru ponownie przyniósł głośniejszą sekwencje tej wesołej, żywej muzyki.

– Wszyscy ci młodzi ludzie, co tańczą ze sobą – powiedział doktor Robert. – Śmiech, pożądanie, wszystko, czego potrzebują do nieskomplikowanego poczucia szczęścia. Przenika to także tu, do nas, mamy tę samą atmosferę, jesteśmy w polu tych samych sił. Ich radość i nasza miłość – miłość Susili, moja miłość – one są odczuwane wspólnie, wzmacniają jedna drugą. Owiniemy cię tą miłością i radością, moje kochanie. Miłość i radość poniesie cię tam, w górę, gdzie jest spokój Czystego Światła. Posłuchaj tej muzyki. Czy ją jeszcze słyszysz, Lakszmi?

– Ona znowu odpłynęła – powiedziała Susila. – Spróbuj sprowadzić ją z powrotem.

Doktor Robert wsunął ramię pod wyniszczone ciało i uniósł je do pozycji siedzącej. Głowa Laksmi opadła bezwładnie na jego bark. Szeptał bez przerwy:

– Moje małe kochanie. Moje małe kochanie...

Jej powieki zatrzepotały i otworzyły się na moment.

– Jaśniej – jej szept był ledwo słyszalny – jaśniej. – Jej twarz odmienił uśmiech szczęścia, intensywnego do granic euforii.

Doktor Robert przez łzy uśmiechnął się do niej, w odpowiedzi.

– Teraz możesz się uwolnić, najdroższa. – Pogłaskał jej siwe włosy. – Teraz możesz się uwolnić. Uwolnij się już – nalegał. – Uwolnij się od tego biednego, starego ciała. Już go nie potrzebujesz. Niech od ciebie odpadnie. Zostaw je, niech sobie leży jak znoszone ubranie.

W pergaminowej twarzy opadła szczęka, otwierając usta. Oddech zmienił się, stając się chrapliwy.

– Moje kochanie, moje małe kochanie... – Doktor Robert przytulił ją mocniej. – Uwolnij się teraz, uwolnij się. Zostaw je tutaj, to twoje znoszone ciało, i leć dalej. Leć dalej, najdroższa, leć do Światła, leć do spokoju, do żyjącego spokoju tego Czystego Światła...

Susila uniosła jedną z bezwładnych rąk, ucałowała ją i odwróciła się w stronę małej Radhy.

– Czas ruszać – wyszeptała, dotykając pleców dziewczyny.

Wyrwana z medytacji Radha otworzyła oczy, skinęła głową i zrywając się na nogi, ruszyła cicho na palcach w stronę drzwi.

Susila przywołała ruchem ręki Willa. Razem ruszyli w ślad za Radhą. Szli całą trójką korytarzem, bez słowa. Radha pożegnała się przy wahadłowych drzwiach.

– Dziękuję, że pozwoliłaś mi być z wami – szepnęła. Susila pocałowała ją.

– Dzięki, że pomogłaś uczynić to mniej uciążliwym dla Lakszmi.

Will poszedł za Susilą przez szpitalny hall, w pełną woni ciemność na zewnątrz. Szli w milczeniu w dół, w kierunku rynku.

– A teraz – odezwał się w końcu, czując dziwny przymus wewnętrzny, żeby się odżegnać od uczuciowości i popisać tanim cynizmem – przypuszczam, że podreptała, żeby sobie zrobić małe maithuna ze swoim chłopakiem.

– Prawdę mówiąc – odpowiedziała spokojnie Susila – to ona ma teraz nocny dyżur. Ale gdyby nie miała, to mogłaby sobie przejść od jogi śmierci do jogi miłości, nic nie stoi na przeszkodzie.

Will nie odpowiedział od razu. Myślał o tym, co się działo między nim a Babs podczas wieczoru, jaki nastąpił po pogrzebie Molly. Taka joga antymiłości, joga pogardzanego uzależnienia od chuci i nienawiści do samego siebie, która umacnia ego i czyni je jeszcze bardziej nienawistnym.

– Przepraszam, że próbowałem być niemiły – powiedział w końcu.

– To duch twojego ojca. Musimy pomyśleć, żeby go przepędzić egzorcyzmem.

Tymczasem zdążyli przejść przez rynek i dojść do placu, gdzie, na końcu małej uliczki prowadzącej poza wieś, stał zaparkowany jeep. Kiedy Susila skręcała już na główną drogę, światła ich reflektorów przesunęły się po małym, zielonym samochodzie skręcającym w dół, w kierunku skrótu.

– Czy ja dobrze poznaję? To królewski baby austin?

– Dobrze – odpowiedziała Susila, zaintrygowana zagadką, gdzie Rani i Murugan mogą wędrować w środku nocy.

– Knują coś niedobrego – próbował zgadnąć Will, a następnie, wiedziony chwilowym impulsem, opowiedział Susili o swojej misji wykonywanej dla Joego Aldehyda i o swoich konszachtach z Królową Matką i panem Bahu. Mielibyście rację, deportując mnie jutro – powiedział na koniec.

– Nie teraz, przecież zmieniłeś zdanie – zapewniła go. – Ponadto, to, co zrobiłeś, nie miało wpływu na sedno sprawy. Naszym prawdziwym wrogiem jest ropa naftowa. Nie robi to żadnej różnicy, czy będziemy eksploatowani przez South-East Asia Petrolum, czy przez Standard of California.

– Czy wiedzieliście, ze Murugan i Rani spiskują przeciw wam?

– Nie robili z tego sekretu.

– To dlaczego nie przepędziliście ich?

– Bo pułkownik Dipa zaraz by ich przywiózł z powrotem. Rani jest księżniczką Rendangu. Gdybyśmy ją wypędzili, byłby to casus belli[87].

– Co zatem możecie zrobić?

– Przyprowadzić ich do porządku, działać tak, żeby zmienili zdanie, mieć nadzieję, że rozwój wypadków będzie pomyślny i być przygotowanymi na najgorsze. – Potem, po chwili milczenia, zapytała: – Czy doktor Robert mówił, że możesz dostać dawkę leku moksza?

Will przytaknął ruchem głowy.

– Czy chciałbyś spróbować?

– Teraz?

– Teraz. To znaczy, jeśli ci nie przeszkadza, że nie będziesz mógł spać przez całą noc.

– Chciałbym, jak najbardziej!

– Może się okazać, ze nic nigdy nie podobało ci się mniej – ostrzegła go Susila. – Lek moksza może sprawić, że będziesz w niebie, ale może to także być piekło. Albo nawet jedno i drugie, na zmianę. Albo jeszcze, jeśli masz szczęście lub jeśli jesteś na to gotowy, dalej niż jedno i drugie. A potem jeszcze dalej, z powrotem do punktu wyjścia – z powrotem tutaj, z powrotem do New Rothamsted, z powrotem do codzienności. Tylko że tym razem, rzecz jasna, codzienność będzie całkowicie odmieniona.

Rozdział 15

Jeden, dwa, trzy, cztery... Kuchenny zegar wybił dwunastą. Niewiadomo, po co, przecież czas dawno przestał istnieć! To absurdalne, nachalne dzwonienie rozległo się w samym środku bezczasowego DOZNANIA, takiego TERAZ, które nieprzerwanie zmieniało się w wymiarze nie sekund i minut, lecz piękna, znaczenia, natężenia, rosnącej tajemniczości.

– Świetlista szczęśliwość! – Słowa jak pęcherzyki gazowe podnosiły się z płycizny jego umysłu, podpływały do powierzchni i znikały w nieskończonych przestrzeniach życiowych, które w tej chwili pulsowały i oddychały pod jego zamkniętymi powiekami.

– Świetlista szczęśliwość.

Była tak blisko, że bliżej być nie mogła. A To, to bezczasowe, a jednak co chwilę inne Doznanie, było czymś, co słowami można tylko skarykaturować i pomniejszyć, a nigdy przekazać. Było nie tylko Szczęśliwością, było także Pojmowaniem. Pojmowaniem wszystkiego, lecz bez wiedzy o czymkolwiek. Do wiedzy potrzebny jest ten wiedzący i cała nieskończona różnorodność rzeczy znanych i poznawalnych. Tymczasem tu, gdzie był, za zamkniętymi powiekami, nie było ani widowiska, ani widza. Istniał tylko doświadczany właśnie fakt bycia niebiańsko jednym z jednością.

Nadszedł teraz świat widzeń, w których światło robiło się 387 coraz jaśniejsze, pojmowanie – głębsze, a szczęśliwość stała się niemożliwie, nieznośnie intensywna.

– Dobry Boże – powiedział do siebie. – O, mój dobry Boże.

Jakby z zaświatów dotarł wtedy do niego dźwięk, który był głosem Susili.

– Czy czujesz się na siłach opisać, co się dzieje?

Upłynęło sporo czasu, zanim odpowiedział. Mówienie sprawiało mu trudność. Nie z powodu jakiejś fizycznej przeszkody. Po prostu czynność mówienia wydawała się tak głupawa, tak bezcelowa. W końcu wyszeptał:

– Światło.

– A ty tam jesteś i patrzysz na światło?

– Nie patrzę na nie – odpowiedział po dłuższym namyśle. – Ja nim jestem. Jestem nim – powtórzył z naciskiem.

Obecność TEGO była nieobecnością jego samego. Osoba Williama Asquitha Farnaby’ego ostatecznie i faktycznie nie istniała. Ostatecznie i faktycznie była tylko świetlista szczęśliwość, tylko pojmowanie bez wiedzy, tylko jednoczenie się z jednością, w bezgranicznym, niezróżnicowanym uświadamianiu sobie. To, rozumie się, był naturalny stan umysłu. Ale, z nie mniejszą pewnością, istniał także tamten byt, zawodowy oglądacz egzekucji, facet nienawidzący samego siebie, uzależniony od Babs. Były także trzy miliardy oddzielnych świadomości osobowych. Każda z nich w samym środku upiornego świata, w którym nie do pomyślenia było, żeby ktokolwiek mający oczy w głowie lub choć odrobinę uczciwości wierzył na słowo. Jakiż ponury cud sprawił, że ten naturalny stan umysłu przekształcił się w tę całą nędzę i przestępczość, rodem z Wyspy Diabelskiej?

Firmament szczęśliwości i pojmowania zaczęły przecinać, jak nietoperze o zachodzie słońca, bezładnie pamiętane kaprysy i pretensje o dawne uczucia. Myśli-nietoperze: o Plotynie i gnostykach, o tym Jednym i jego emanacjach. I w dół, w dół – w narastające przerażenie. A potem uczucia-nietoperze, uczucia gniewu i odrazy, w miarę jak narastające przerażenie staje się określonymi wspomnieniami tego, co faktycznie nieistniejący William Asquith Farnaby dawniej widział i czynił, zrobił komuś lub wycierpiał.

A jednak w tle i wokół, i jakoś nawet w środku tych przemykających wspomnień, trwał firmament szczęśliwości, spokoju i pojmowania. Kilka nietoperzy mogło sobie być na niebie o zachodzie, ale pozostawało faktem, że dokonało się odwrócenie okropieństwa cudu stworzenia. Z istoty żałosnej i przestępczej od zawsze został w odwrotnym trybie przerobiony na czysty umysł, umysł w jego naturalnym stanie, nieograniczony, niezróżnicowany, świetliście radosny i pojmujący bez wiedzy.

I tutaj światło, teraz światło. A ponieważ było ono nieskończenie tutaj i bezczasowo teraz, nikt nie znajdował się na zewnątrz światła, żeby na to światło popatrzeć. Faktem było uświadamianie sobie, stan uświadamiania sobie był faktem.

Z zaświatów, tym razem trochę z prawej, odezwał się raz jeszcze dźwięk głosu Susili.

– Czy czujesz się szczęśliwy? – zapytała.

Nagła fala jaśniejszej poświaty wymiotła wszystkie przemykające myśli i wspomnienia. Nie było już nic oprócz krystalicznie czystej szczęśliwości.

Nie odezwał się, nie otworzył oczu, pokiwał tylko potakująco głową i uśmiechnął się.

– U Eckharta nazywa się to Bóg – mówiła dalej. – Szczęście niedające się opisać, tak zachwycające i w tak niepojęty sposób intensywne. A w środku tego Bóg nieustannie żarzy się i płonie.

BÓG ŻARZY SIĘ I PŁONIE... Było to tak zaskakujące, tak komicznie prawdziwe, że Will zaczął się bezwiednie głośno śmiać.

– Bóg jak płonący dom – wykrztusił. – Bóg czternastego lipca – jeszcze raz wybuchnął niepohamowanym śmiechem.

Ocean świetlistej szczęśliwości pod jego zamkniętymi powiekami przelewał się w górę, jak odwrócony wodospad. Przelewał się od zjednoczenia w górę do pełniejszego zjednoczenia, od bezosobowości do jeszcze pełniejszego wyjścia poza samego siebie.

– Bóg czternastego lipca – powtórzył i wyrzucił z siebie chichot ostatecznego rozpoznania i zrozumienia.

– A co z piętnastym lipca, co z następnym porankiem? – Susila miała wątpliwości.

– Nie ma żadnego następnego poranka.

Potrząsnęła głową.

– Brzmi to podejrzanie blisko nirwany.

– I cóż w tym złego?

– Czysta, stuprocentowa Duchowość jest napitkiem, na który pozwalają sobie tylko ci najbardziej zatwardziali w karmieniu się kontemplacją. Dla bodhisattwów nirwana jest mieszaniną rozcieńczonej miłości i pracy w równych udziałach.

– To jest lepsze – upierał się Will.

– Chcesz powiedzieć: jest wspanialsze. Z tego powodu jest tak niezwykle kuszące. To jedyna pokusa, jakiej mógłby ulec Bóg. Owoc nieświadomości dobrego i złego. Cóż za niebiańska apetyczność, jakby jakiegoś supermango. Bóg napychał się nim przez miliardy lat. A potem skądś nagle pojawia się homo sapiens i świadomość dobrego i złego wyskakuje jak diabeł z pudełka. Bóg musiał przerzucić się na inny, mniej apetyczny rodzaj owocu. Możesz Mu współczuć, bo właśnie spożyłeś plasterek tego pierwotnego supermango.

Zatrzeszczało krzesło, potem zaszeleściła spódnica, potem słychać było szereg dźwięków towarzyszących jakimś czynnościom, których nie mógł rozpoznać.

Co ona robi? Mógłby na to odpowiedzieć, gdyby tylko otworzył oczy. Ale kogo to w końcu obchodziło, co ona mogła robić. Wszystko było bez znaczenia, liczył się tylko oślepiający napływ szczęśliwości i pojmowania.

– Od supermango do owocu wiadomości. Zamierzam zacząć cię wyłączać – powiedziała – delikatnie i stopniowo.

Dał się słyszeć jakiś warkot. Pęcherzyk rozpoznania z płycizny dotarł do powierzchni świadomości. Susila musiała założyć płytę na tarczę gramofonu, a teraz uruchomiła tę maszynę. Usłyszał, jak powiedziała:

– Jan Sebastian Bach. Muzyka najbliższa kompletnej ciszy, mimo że doskonale zorganizowana. Najbliższa czystej, stuprocentowej Duchowości.

Warkot ustąpił miejsca dźwiękom muzyki. W górę wyskoczył jeszcze jeden pęcherzyk rozpoznania: słuchał teraz Czwartego Koncertu Brandenburskiego.

Oczywiście był to ten sam Czwarty Brandenburski, którego tak często słuchał w przeszłości – ten sam, a jednak zupełnie inny. To allegro – znał je na pamięć. Znaczyło to, że był w sytuacji możliwie najlepszej, żeby zdać sobie sprawę, że tego, co teraz, na pewno nie słyszał nigdy dotąd. Po pierwsze, już nie był Williamem Asquithem Farnabym, który tego słuchał. Allegro jawiło się jako element wielkiego, obecnego Doznania, znak, że jest o krok od świetlistej szczęśliwości. To być może za słabo powiedziane. W innej modalności to allegro BYŁO świetlistą szczęśliwością, było to zrozumienie bez wiedzy wszystkiego, co jest pojmowane poprzez szczególny wycinek wiedzy, była to niezróżnicowana świadomość rozbita na nuty i frazy, a jednak ciągle będąca w pełni zrozumiale sobą. I, oczywiście, nienależąca do nikogo. Była jednocześnie tu w środku, tam na zewnątrz i nigdzie. Ta muzyka, którą jako William Asquith Farnaby słyszał przedtem sto razy, została na nowo zrodzona jako świadomość bez właściciela. To właśnie sprawiało, że teraz słyszał ją po raz pierwszy. Niebędący własnością, Czwarty Brandenburski miał moc i piękno, głębię utajonego znaczenia, nieporównywalnie większą niż cokolwiek, co znajdował w tej samej muzyce, kiedy był jej prywatnym posiadaczem.

„Biedny idiota”, wypłynęła ironiczna uwaga w kolejnym pęcherzyku. Biedny idiota nie miał zwyczaju wierzyć na słowo w żadnej dziedzinie oprócz estetyki. I tylko z racji bycia sobą przez cały tamten czas kwestionował całe piękno i doniosłość, w które w swoich tęsknotach chciał wierzyć. William Asquith Farnaby nie był niczym innym, jak błotnistym filtrem, po przejściu którego istoty ludzkie, przyroda, a nawet jego ukochana sztuka ukazywały się przygaszone i upaprane, mniejsze, inne, brzydsze niż były. Dzisiaj po raz pierwszy jego zdolność uzmysłowienia sobie utworu muzycznego była niezakłócona. Między mózgiem a dźwiękiem, mózgiem a układem, mózgiem a wymową nie było już zgiełku, jakichś biograficznych dupereli, żeby muzykę, tę muzykę, utopić albo wywołać głupawy dysonans. Dzisiaj Czwarty Brandenburski był czystym datum – nie, był błogosławionym donum – nie był sfałszowanym własnym życiorysem ani drugorzędnymi pomysłami, ani zakorzenionymi głupotami, którymi, jak każde ego, biedny idiota, który nie wierzył (a w sztuce nie mógłby wierzyć) na słowo, zawsze przykrywał to, co daje doświadczenie bezpośrednie.

Dzisiaj Czwarty Brandenburski był nie tylko rzeczą samą w sobie bez właściciela, w jakiś niepojęty sposób był także Obecnym Doznaniem o nieskończonym czasie trwania. Lub raczej był bez czasu trwania (co, wobec tego że miał trzy części grane w normalnym tempie, jest jeszcze bardziej niepojęte). Każdą frazą zarządzał metronom, ale suma fraz nie była rozpiętością iluś tam sekund i minut. Było tam tempo, ale nie było czasu. Co, zatem, tam było?

Will został jakby zmuszony, żeby odpowiedzieć: „Wieczność”.

Słowo należące do nieprzyzwoitych wyrazów metafizyki, którego żaden uczciwie myślący człowiek nie waży się wypowiedzieć, nawet do siebie, a co dopiero publicznie.

– Wieczność, bracia moi. Wieczność, bla, bla, bla – powiedział sobie na głos. Jego sarkazm, jak można było przewidzieć, pozostał bez echa. Dzisiaj te dwie sylaby mniej znaczyły konkretnie niż pięć liter słowa zakazanego z innych względów. Znowu zaczął się śmiać.

– Co cię tak bawi? – zapytała.

– Wieczność – padła odpowiedź. – Możesz mi wierzyć lub nie, jest tak samo realna jak gówno.

– Doskonale – powiedziała z aprobatą.

Zasłuchany, siedział bez ruchu, wędrując uchem i wewnętrznym okiem za przeplataniem się potoków dźwięków, za przeplataniem się ich odpowiedników w zgranych z nimi, stosownych strumieniach światła, przepływających od sekwencji do sekwencji. W muzyce, dobrze wszak znanej i osłuchanej, każda fraza jawiła się jako bezprecedensowa w piękności rewelacja, która wylewała się w górę jak ogromna fontanna przechodząca w objawienie równie nowe i zachwycające jak ona sama. Strumień w strumieniu, strumień solowych skrzypiec, strumień dwóch fletów podłużnych, różnorakie strumienie produkowane przez klawesyn i mały zespół instrumentów smyczkowych. Oddzielne, wyraźne, pojedyncze – a jednak każdy z tych strumieni był funkcją wszystkich pozostałych. Każdy był sobą dzięki powiązaniu z całością, której był składnikiem.

Will usłyszał sam siebie, jak szepcze:

– Dobry Boże!

W bezczasowej sekwencji zmian flety podłużne trzymały jedną przeciąganą nutę. Nutę bez górnych harmonicznych, czystą, przejrzystą, cudownie pustą. Nutę (to słowo przybyło drogą bąbelkowania) czystej kontemplacji. Wyskoczyła także jeszcze jedna inspirująca sprośność, która uzyskała już konkretne znaczenie i mogła być wymawiana bez poczucia wstydu. Kontemplacja czysta, beztroska poza wszelkimi ewentualnościami i poza kontekstem osądów moralnych. W przebłysku pamięci złapał, przez pędzące w górę świecenie, błyszczącą twarz Radhy, kiedy mówi o miłości jako kontemplacji, potem znowu Radhy, jak siedzi w pozycji lotosu w napięciu skupionego bezruchu u stop łóżka, w którym leży umierająca Lakszmi. Ta długa, czysta nuta była sensem jej słów, słyszalnym wyrazem jej milczenia. Lecz cały czas, przez kontemplacyjny dźwięk fletu z jego niebiańską pustką, przebijał się płynący równolegle dźwięk bogaty, drżący namiętną wibracją dźwięk skrzypiec. Wokół tych dwóch tonów – kontemplacyjnego oddalenia i namiętnego zaangażowania – rozkładała się sieć ostrych i suchych nut wyrywanych ze strun klawesynu. Duch i instynkt, działanie i wizja, a wokół nich pajęcza sieć intelektu. Objęte myśleniem logicznym, lecz, co było oczywiste, objęte tylko z zewnątrz, to jest w warunkach kolejności doświadczania radykalnie odmiennych od tych, jakie logiczne myślenie utrzymuje, że wyjaśnia.

– To jest jakiś Logik-Pozytywista – powiedział.

– Co ma być tym...?

– Ten klawesyn.

On myślał jak Logik-Pozytywista w płyciźnie swego mózgu, kiedy tymczasem światło i dźwięk bezczasowo narastały w głębi tego wielkiego Doznania. Jakby Logik-Pozytywista w rozmowie z Plotynem i Julią de Lespinasse.

Muzyka zmieniła się jeszcze raz; teraz to skrzypce podtrzymywały (jakże przejmująco!) długo ciągniętą nutę kontemplacji, podczas gdy dwa flety podłużne podjęły temat aktywnego zaangażowania i powtórzyły go – identyczna forma narzucona innej substancji w trybie oddalania się. A Logik-Pozytywista tańcował oto tutaj, wpadając między nie i wypadając, absurdalny, lecz niezbędny, usiłujący wytłumaczyć w języku niewspółmiernym do faktów, o co tu chodzi.

Tkwiąc w Wieczności, realnej jak gówno, Will dalej słuchał tych przeplatanych strumieni dźwięku, dalej patrzył na przeplecione potoki światła, dalej naprawdę był (tam na zewnątrz, tu w środku i nigdzie) wszystkim tym, co widział i słyszał. Teraz jednak światło uległo nagłej zmianie. Przestały być ciągłością przeplecione potoki, które były tymi pierwszymi przepływającymi odmianami rozumienia każdej wiedzy konkretnej po tamtej stronie. Na ich miejsce pojawił się nagle nieskończony ciąg oddzielnych form – kształtów wciąż wyraźnie wypełnionych świetlistą szczęśliwością niezróżnicowanego istnienia, lecz teraz ograniczonych, izolowanych, pojedynczych. Niekończący się ciąg świetlistych kul, srebrnych i różowych, złotych, jasnozielonych i w gencjanowym błękicie wypływał w górę z jakiegoś ukrytego źródła, zgodnie z tempem muzyki, żeby potem zmyślnie grupować się w konstelacje niewiarygodnie skomplikowane i piękne. Niewyczerpana fontanna, która rozpryskuje się w zamierzone desenie, w przestrzenne siatki żywych gwiazd. Kiedy na nie patrzył i żył ich życiem i życiem tej muzyki, której były przejawem, one dalej rozrastały się w coraz to inne układy wypełniające trójwymiarową przestrzeń wewnętrzną i przechodziły nieustannie w inny, bezczasowy wymiar jakości i wartości.

– Co teraz słyszysz? – zapytała Susila.

– Słyszę, co widzę – odpowiedział. – A także widzę, co słyszę.

– A jakbyś to opisał?

Will odpowiedział po długim milczeniu.

– Z tego, jak wygląda i z tego, jak dźwięczy, wynika, że to jest proces tworzenia, z tym że nie jest on operacją jednorazową. Jest to tworzenie nieustanne, tworzenie non stop.

– Nieustanne tworzenie z niczego i nigdzie, będące gdzieś, czy tak?

– Tak właśnie.

– Robisz postępy.

Gdyby łatwiej było wydobywać z siebie słowa i gdyby słowa już wymówione były nie tak całkiem bez sensu, wytłumaczyłby jej, że pojmowanie bez wiedzy i świetlista szczęśliwość były o niebo lepsze nawet od Jana Sebastiana Bacha.

– Robisz postępy – powtórzyła Susila – ale masz jeszcze długą drogę przed sobą. Co byś powiedział na otwarcie oczu?

Will energicznie zaprotestował, kręcąc głową.

– Czas już, żebyś dał sobie szansę odkrycia, co jest co.

– Co jest co, jest TO – wymamrotał.

– Wcale nie – zapewniła go Susila. – Wszystko, co widziałeś i słyszałeś, to tylko pierwsze CO. Musisz teraz popatrzeć na drugie CO. Popatrz, a potem zestaw ze sobą oba w jedno połączone CO JEST CO. Zatem otwieraj oczy, Will, szeroko je otwieraj.

– Dobra – powiedział w końcu i niechętnie otworzył oczy, z trwożliwym uczuciem nieuchronnie zbliżającego się nieszczęścia. Nowe twory świetlne pożarły to, co dotąd było iluminacją wewnętrzną. Fontanna kształtów, kolorowe kule ułożone w zamierzone konstelacje i umyślnie zmieniające się siatki przestrzenne ustąpiły miejsca statycznej kompozycji pionów i skosów, płaskich powierzchni i zakrzywionych walców, a wszystko to wyrzeźbione z tego samego materiału, który wyglądał jak żywy agat. Wszystko wynurzało się z macierzystej, żywej i pulsującej macicy perłowej. Will gapił się na to w osłupiałym zdziwieniu, jak ślepiec, który przejrzał i ma swe pierwsze spotkanie z tajemnicą światła i koloru. Raptem, po dwudziestu następnych bezczasowych taktach Czwartego Brandenburskiego, dotarł mu do świadomości pęcherzyk wyjaśnienia. Patrzył teraz, jak sobie nagle uświadomił, na mały, kwadratowy stół, za stołem – na bujany fotel, a za nim – na pustą ścianę pobielonego tynku. Wyjaśnienie okazało się pokrzepiające. W wieczności, której doświadczył pomiędzy otwarciem oczu a tym, że w konsekwencji wiedział, na co patrzy, tajemnica, której stawiał czoła, pogłębiła się od niewytłumaczalnej piękności do ukoronowania świetlistą obcością, która, kiedy patrzył, wypełniała go rodzajem metafizycznego przerażenia. A nagle ta przerażająca tajemnica okazała się składać z dwóch mebli i kawałka ściany. Strach został uśmierzony, lecz zdumienie wzrosło. Jak to możliwe, żeby rzeczy tak znane i pospolite były NIM. Oczywiście, niemożliwe, a jednak one były, były NIM.

Po konstrukcjach geometrycznych w brązowym agacie jego uwagę przyciągnęło perłowe tło. Znał jego nazwę: „ściana”, ale w odbieranej rzeczywistości była to dziejąca się przemiana, seria ciągłych przeistoczeń tynku i bieli w materię ciała nadprzyrodzonego, w Ciało Boże, które, kiedy na nie patrzył, modulowało się nieustannie od świetności do świetności. Jakiś duch sprawczy wyczarowywał z tego, co słowa-pęcherzyki próbowały opisać jako zwykłą farbę wapienną, niekończącą się serię barw o odcieniach delikatnie zróżnicowanych, słabych, to znów głębszych, wyłaniających się z utajenia i przebiegających z pobłyskiwaniem przez skórę Ciała Bożego, niebiańsko promieniującą. Cudowne! Cudowne! A muszą wszak istnieć jeszcze inne cuda, nowe światy, żeby je podbijać lub być przez nie podbijanym.

Obrócił głowę w lewo. Stał tam (odpowiednie słowa prawie natychmiast wybąbelkowały w górę) duży stół z marmurowym blatem, przy którym wcześniej jedli kolację. W górę zaczęło wypływać więcej bąbelków, pokaźniejszych i szybkich. Teraz to, co się nazywało „stół”, było dyszącą apokalipsą, można by pomyśleć obrazem jakiegoś kubisty-mistyka, jakiegoś natchnionego Juana Grisa[88] o duszy Traherna, z talentem do malowania scen cudów, gdzie klejnoty mają świadomość, a płatki lilii wodnych – zmienne nastroje.

Zaskoczył go rozbłysk ogni rzucanych przez klejnoty, kiedy obrócił głowę jeszcze bardziej w lewo. A cóż za dziwaczne klejnoty! Wąskie sztabki szmaragdu i topazu, rubinu, szafiru i lapis lazuli, wyrzucające ognie. Jeden rząd nad drugim, jak tyleż rzędów cegieł w murach Nowego Jeruzalem[89]. I wtedy, na końcu, a nie na początku – przyszło słowo. Na początku były klejnoty, witraże, ściany raju. A dopiero teraz, nareszcie, wysunęło się słowo „biblioteczka”, które należało rozważyć.

Will oderwał oczy od książek-klejnotów i od razu znalazł się w środku tropikalnego pejzażu. Jak? Gdzie? Przypomniał sobie wtedy, że kiedy (w innym życiu) wszedł do tego pokoju po raz pierwszy, zauważył wielką i marną akwarelę nad biblioteczką. Rozszerzające się jak wachlarz ujście rzeki opadające w kierunku otwartego morza pomiędzy diunami piasku i kępami palm, a nad horyzontem góry chmur wypiętrzonych na bladym niebie. „Marny” – przybąbelkowało z płycizny. Była to, aż nadto wyraźnie, praca niezbyt utalentowanego amatora, co obecnie nie miało znaczenia, odkąd pejzaż przestał być malowidłem, a stał się jego przedmiotem. Stał się realną rzeką, morzem, realnym piaskiem rozpalonym słońcem, realnymi drzewami na tle realnego nieba. Realnymi do n-tej potęgi, realnymi do punktu, gdzie staje się to absolutne.

A ta realna rzeka mieszająca się z realnym morzem to jego własne jestestwo mieszające się z Bogiem. „Bóg” w cudzysłowie? – dopytywał się pęcherzyk ironiczny. Czy też Bóg w nowoczesnym, pickwickowskim znaczeniu? Will pokręcił głową. Odpowiedzią było: po prostu zwykły Bóg – ten Bóg, w którego zapewne nie dałoby się wierzyć, ale który stał w sposób samo przez się zrozumiały wprost przed nim. A jednocześnie rzeka była rzeką, a morze – Oceanem Indyjskim. Nie czymś tam innym w przebraniu. Były jednoznacznie sobą. A jednocześnie – jednoznacznie Bogiem.

– Gdzie jesteś teraz? – spytała Susila.

– Wydaje mi się, że w niebie – Will odpowiedział bez zwracania głowy w jej kierunku. I wskazał na pejzaż.

– Ciągle jeszcze jesteś w niebie? Kiedy zamierzasz wylądować tu, na dole?

Z zamulonej płycizny uniósł się jeden pęcherzyk pamięci.

– Coś daleko, bardziej głęboko przemieszanego. Coś, czego mieszkaniem jest światłość, taka lub owaka.

– Ale Wordsworth także mówił o martwej, smutnej muzyce ludzkości.

– Na szczęście w tym krajobrazie nie ma jednostek ludzkich – powiedział Will.

– Nie ma nawet zwierząt – dodała z uśmieszkiem. – Tylko chmury i warzywa, najbardziej zwodniczo wyglądające na niewinne. Dlatego lepiej, żebyś teraz popatrzył, co jest na podłodze.

Will opuścił wzrok. Słoje na deskach podłogi były brunatną rzeką, a ta brunatna rzeka była pełnym wirów, aktualnym w tej chwili schematem boskiego życia świata. W środku tego schematu znajdowała się jego własna prawa stopa, goła pod paskami sandała, zaskakująco trójwymiarowa, jak marmurowa stopa jakiegoś posągu bohatera oświetlonego reflektorami. Przez słowa „deski”, „słoje”, „stopa” – niby coś wyjaśniające – gapiła się na niego tajemnica, niezgłębiona, a jednak paradoksalnie zrozumiała. Zrozumiała drogą tamtego pojmowania bez wiedzy, na które wciąż był otwarty, na przekór przeczuwanym celom i pamiętanym nazwiskom.

Nagle uchwycił kątem oka mignięcie czegoś, co szybko, błyskawicznie przemknęło. Równie nagle zdał sobie sprawę, że otwartość na szczęśliwość i pojmowanie było także otwartością na przerażenie i na kompletne niepojmowanie. Jego serce, jak jakiś obcy twór zakwaterowany w jego klatce piersiowej i cierpiący katusze, zaczęło bić z taką gwałtownością, że zadygotał. Pełen fatalnego przeczucia, że zaraz stanie przed nim Groza Ostateczna, Will odwrócił głowę i spojrzał.

– To jedna z jaszczurek, ulubieńców Toma Kryszny – powiedziała pokrzepiająco Susila.

Światło pozostało jasne jak zawsze dotąd, ale sygnalizowało co innego. Z grzbietu tego zwierzątka promieniowało czyste zło w tonacji zielonoszarej, tak samo z jego obsydianowych oczek i z pulsującego szkarłatnego gardła, z pancernych krawędzi nozdrzy i szpary pyszczka. Ze wszystkiego wokół emanowała poświata Grozy Ostatecznej. Kompozycje malarskie tego kubisty-mistyka stały się nagle skomplikowanymi maszynami do złośliwego obracania w nicość. Tamten pejzaż tropikalny, który dał mu przeżyć zjednoczenie jego własnego jestestwa z jestestwem Boga, był teraz jednocześnie najobrzydliwszym wiktoriańskim oleodrukiem oraz rzeczywistością piekła. Rzędy klejnotów-książek wysyłały tysiące watów ciemności widzialnej. A te klejnoty otchłani, jakże były tanie, jak nieopisanie wulgarne. Tam, gdzie poprzednio było złoto, perły i drogie kamienie, teraz były tylko ozdoby choinkowe, tylko płyciutki odblask plastiku i polakierowanych blaszek. Wciąż wszystko pulsowało życiem, ale życiem nieskończenie ponurego sklepu z towarami przecenionymi. A oto, co Wszechmogący, jak jednocześnie potwierdzała muzyka, tworzył od wieków – kosmicznego Woolwortha[90] zapchanego okropieństwami produkcji masowej. Groza wulgarności i groza bólu, okrucieństwa i braku smaku, matołectwa i zamierzonej złośliwości.

Usłyszał Susilę, mówiącą:

– To nie jest gekon, jedna z naszych przyjaznych jaszczurek domowych. To prymitywny przybłęda spoza domu, jeden z krwiopijców. Nie takich, co naprawdę piją krew, rzecz jasna. One mają jedynie czerwono zabarwione gardła, a pyszczki robią się im czerwone, kiedy są podniecone. Stąd ta niemądra nazwa. O, patrz, właśnie lezie!

Will spojrzał znowu w dół. Tuż przy jego stopie zobaczył pokryte łuską przedpotopowe szkaradztwo o martwych oczach, morderczym pysku, z krwistoczerwonym podgardlem, które intensywnie pulsowało, podczas gdy całe ciało leżało wyciągnięte na podłodze w bezruchu, jak nieżywe.

– Zobaczyła swój obiad – powiedziała Susila. – Popatrz tam, po twojej lewej stronie, na krawędzi maty.

Odwrócił głowę.

– Gongylus gongyloides – mówiła dalej. – Pamiętasz go?

Owszem, pamiętał. Modliszka, która usiadła na jego łóżku. Ale to było w jego innym życiu. Wtedy widział tylko dziwacznego owada. To, co zobaczył teraz, było parą potworów długich na trzy centymetry, niewiarygodnie makabrycznych, zajętych aktem kopulacji. Bladoniebieskie, różowo prążkowane i pożyłkowane, ze skrzydłami cieniowanymi fioletem, które bez przerwy trzepotały jak płatki kwiatów na wietrze. Mimikra kwiatów. Nie mogły tylko ukryć pod przebraniem swoich owadzich kształtów. Teraz jednak i ich kwiatowe kolory uległy zmianie.

Łopoczące skrzydełka stały się ruchomymi elementami dwóch błyszczących kolorową emalią robotów w sklepie towarów przecenionych, dwóch małych modeli odtwarzających jakiś nocny koszmar w postaci dwóch miniaturowych maszyn do kopulacji. Jedna z tych maszyn z koszmaru, samica, odwróciła swoją małą, płaską główkę składającą się wyłącznie 401 z paszczy i wyłupiastych oczu na końcu długiej szyi. Odwróciła się i (dobry Boże!) zaczęła pożerać głowę maszyny-samca. Najpierw odgryzła purpurowe oko, następnie – połowę błękitnego pyszczka. To, co pozostało z głowy, spadło na ziemię. Pozbawiona obciążenia masą oczu i szczęk, ucięta szyja kołysała się gwałtownie. Kiedy bezgłowy samiec ciągnął nieprzerwanie swą parodię Aresa w ramionach Afrodyty, maszyna żeńska chwyciła paszczą cieknący kikut i zaczęła go metodycznie żuć.

Will znowu dostrzegł kątem oka jakiś impuls rozpoczynanego ruchu. Obracając szybko głowę, zdążył zobaczyć jaszczurkę pełznącą w stronę jego stopy. Coraz bliżej i bliżej. Odwrócił oczy przerażony. Coś dotknęło palców jego stopy i powędrowało, łaskocząc, nad podbiciem. Łaskotanie ustało, ale nadal czuł na stopie niewielki ciężar, czuł suchy dotyk łusek. Chciał wrzasnąć, ale głos odmówił mu posłuszeństwa. Usiłował się poruszyć, ale mięśnie też go nie słuchały.

Muzyka bezczasowo przeszła w finałowe presto. Żwawo maszerująca groza, groza w rokokowym przebraniu prowadziła tan.

Na jego stopie, nad podbiciem, leżała pokryta łuskami szkarada. Leżała kompletnie bez ruchu, nie licząc pulsowania czerwonego gardła, wpatrzona oczkami bez wyrazu w zdobycz, którą jej przypisano. Dwie maszyny odtwarzające nocny koszmar trzepotały jak płatki kwiatów na wietrze, splecione ze sobą w spazmatycznych podrygach męki śmierci i męki kopulacji jednocześnie. Upłynęło bezczasowe stulecie. Radosny taniec śmierci ciągnął się i ciągnął, takt za taktem. Poczuł nagle na skórze skrobanie małych pazurków. Krwiopijca przepełzł z jego stopy na podłogę i pozostał tam, leżąc absolutnie nieruchomo przez czyjeś całe długie życie. Wreszcie rzucił się, przecinając deski podłogi i błyskawicznie dopadł maty. Szpara jego paszczy otworzyła się i zamknęła. Skrzydło o cieniowanej fioletem krawędzi jeszcze wciąż trzepotało, wystając spomiędzy chrupiących je szczęk, jak płatek storczyka poruszany bryzą. Para nóżek poruszała się energicznie jeszcze przez chwilę, zanim przestała być widoczna.

Will wzdrygnął się i zamknął oczy. Przerażenie ścigało go poprzez granice między tym, co się czuje, tym, co się pamięta, i tym, co rośnie w wyobraźni. Niekończąca się kolumna owadów o metalicznym połysku i świecących gadów maszerowała we fluoroscencyjnym świetle jego wewnętrznego świata, skośnie w górę z lewa na prawo, wychodząc z jakiegoś ukrytego źródła nocnych koszmarów, w kierunku nieznanego, monstrualnego pożarcia. Gongylus gongyloides w milionach osobników, a między nimi nieliczni „krwiopijcy”. Zjadać i być zjadanym – na zawsze.

Jednocześnie trwało końcowe presto Czwartego Brandenburskiego. Skrzypce, flet i klawesyn ciągle bezczasowo kłusowały naprzód. Cóż za rozkoszny, rokokowy marsz żałobny! Lewa, prawa, lewa, prawa. Ale, ale – jakie są słowa komendy marszowej dla sześcionogów? Bez ostrzeżenia sześcionogi przestawały być sześcionogami i były istotami dwunożnymi. Niekończąca się kolumna owadów zamieniła się nagle w niekończącą się kolumnę żołnierzy. Maszerowali tak, jak brunatne koszule maszerujące przez Berlin na rok przed wojną. Całe ich tysiące, pod łopoczącymi proporcami, w mundurach jarzących się blaskiem piekła jak oświetlone reflektorami ekskrementy. Jak morze owadów, ale ruchy każdego z nich precyzyjne jak ruchy maszyny, a posłuszeństwo – jak cyrkowego psa. I te twarze, te twarze! Pamiętał zbliżenia z niemieckich kronik filmowych i oto znowu byli tutaj – nadnaturalnie realni, trójwymiarowi i żywi. Monstrualna twarz wrzeszczącego Hitlera z otwartymi ustami. A potem twarze wybranych słuchaczy. Wielkie, idiotyczne gęby, chłonące w osłupieniu. Twarze lunatyków z szeroko otwartymi oczami. Twarze młodych nordyckich aniołów urzeczonych wizją wiecznego szczęścia. Twarze barokowych świętych na progu ekstazy. Twarze kochanków w chwili poprzedzającej orgazm. Ein Volk, Ein Reich, Ein FÜHRER. Zjednoczenie z jednością roju owadów. Pojmowanie nonsensów i diabolizmów bez koniecznej wiedzy. Potem filmowe cięcie, widać ponownie zwarte szeregi, swastyki, orkiestry dęte i wrzeszczącego hipnotyzera na mównicy. I oto jeszcze raz, w oślepiającej jasności jego wewnętrznego światła, pojawia się brązowa kolumna insektopodobnych stworów, maszerujących bez końca w rytmie tej rokokowej muzyki grozy. Naprzód, żołnierze nazizmu, naprzód, żołnierze Chrystusa, naprzód, marksiści i muzułmanie, naprzód, wszyscy ludzie wybrani, krzyżowcy i podżegacze do świętej wojny. Naprzód, do nędzy, do okrucieństwa, do śmierci. Dalej oczom Willa ukazały się obrazy tego, czym stawały się maszerujące kolumny po dojściu do celu. Tysiące trupów w bagnach Korei, niezliczone kupy śmieci zalegające afrykańską pustynię. Dalej (bo obrazy przeskakiwały z oszałamiającą szybkością) zobaczył pięć pokrytych muchami trupów, leżących twarzami w górę z poderżniętymi gardłami, które widział kilka miesięcy temu w Algierii, w obejściu farmy. To znów, z dalszej o dwadzieścia lat przeszłości, pojawiła się tamta stara kobieta, martwa i naga, na gruzach pałacyku w St Johns Wood[91]. A oto, bez żadnego przejścia, znajdował się w swojej szarożółtej sypialni, a w lustrze własnej szafy ubraniowej widział odbicie dwóch nagich ciał, swojego i Babs, spółkujących szaleńczo przy akompaniamencie obrazków zapamiętanych z pogrzebu Molly i melodii z radia Stuttgart, które nadaje fragmenty Parsifala jako muzykę wielkopiątkową.

Kolejna zmiana dekoracji. Scena przybrana błyszczącymi gwiazdkami i lampkami choinkowymi. Twarz ciotki Mary uśmiecha się do niego radośnie, żeby potem, na jego oczach, zamienić się w twarz tej obcej, utyskującej i nienawistnej, która zajęła miejsce ciotki na ostatnie, okropne tygodnie przed ostateczną transformacją w śmieć. Coś promieniującego miłością i dobrocią, a zaraz potem – zaciągnięte zasłony, zamknięte okiennice, klucz przekręcony w zamku, a on, w swoim prywatnym więzieniu, skazany na zamknięcie w izolatce, a pewnego, nieokreślonego, pięknego poranka – na śmierć. Katusze w sklepie z towarami przecenionymi. Ukrzyżowanie pośród dekoracji choinkowych Bożego Narodzenia. Na zewnątrz czy w środku, z oczami otwartymi czy zamkniętymi – nie było wyjścia.

– Nie ma wyjścia – wyszeptał, potwierdzając słowami ten fakt i przekształcając go w odrażającą pewność dalszego otwierania się, spadania w dół, na dno po dnie nienawistnych wulgarności, do piekła za piekłem bezcelowego cierpienia.

Owo cierpienie (co uświadomił sobie nagle z gwałtownością olśnienia), owo cierpienie było nie tylko bezcelowe. Ono potrafiło narastać przez kumulację i powielać się samo. Śmierć przyjdzie także do niego, podobnie jak do Molly i ciotki Mary, z całą pewnością i z całą wyrazistością obawy przed nią. Przyjdzie do niego, ale nie do jego strachu, jego mdlącego obrzydzenia – tych bolesnych ran powodowanych wyrzutami sumienia i nienawiścią do siebie. Cierpienie, nieśmiertelne w swej bezcelowości, będzie trwało wiecznie. Pod każdym innym względem jest się groteskowo, haniebnie skończonym. Nie dotyczy to cierpienia. Ten ciemny, mały, zagęszczony skrzep, który przyjęto nazywać „ja”, zdolny był cierpieć w nieskończoność i, na przekór śmierci, cierpieć dalej bez końca. Dolegliwości życia i dolegliwości śmierci, rutyna kolejnych męczarni w sklepie towarów przecenionych i ostateczne ukrzyżowanie w blasku blaszanego i plastikowego bezguścia będą tam zawsze, powracające echem i ustawicznie potęgowane. A dolegliwości nie dają się przekazywać, izolacja jest kompletna. Świadomość, że istniejesz, jest zarazem świadomością, że jesteś zawsze sam. Dokładnie tak bardzo sam w piżmowej alkowie Babs, jak byłby sam ktoś, kogo boli ucho albo złamał rękę, jak byłby sam ktoś z wyrokiem nowotworowym, sam ze swoim nieśmiertelnym cierpieniem, kiedy myśli, że już po nim.

Raptem zorientował się, że coś się dzieje z muzyką. Zmieniło się tempo. Rallentando. To był koniec. Koniec wszystkiego, koniec dla każdego. Krótki, zawadiacki taniec śmierci prowadził maszerujących dalej i dalej, na brzeg urwiska. I już tam byli, chwiejąc się na krawędzi upadku. Rallentando, rallentando. Śmiertelny upadek, upadek w umieranie. Punktualnie i nieuchronnie pojawiły się dwa oczekiwane akordy ukoronowania, wyczekująca dominanta, a potem finis, głośna i zdecydowana tonika. Potem słychać było skrobanie, ostry trzask i zapadła cisza. Przez otwarte okno dały się słyszeć odległe żaby i przenikliwe, monotonne chrypienie owadzich chórów. A przy tym cisza w jakiś tajemniczy sposób pozostawała nienaruszona. Jakby dźwięki zostały wtopione w przezroczystą bezdźwięczność, jak muchy w bryłę bursztynu, której nie miały siły zniszczyć ani nawet zmodyfikować, a której one same były najzupełniej obojętne. Cisza pogłębiła się bezczasowo, coraz to nabierając natężenia. Cisza w zasadzce, czujna, konspiracyjna cisza nieporównywalnie bardziej ponura niż ten makabryczny, krótki, rokokowy marsz śmierci, który ją poprzedził. To była otchłań, a muzyka przyprowadziła go na krawędź tej otchłani. Na krawędź, a teraz poprzez krawędź, w ciszę na wieki.

– Niekończące się cierpienie – wyszeptał. – I nie da się nic powiedzieć, nie można nawet wydobyć krzyku.

Zatrzeszczało krzesło, słychać było szelest jedwabiu, poczuł na twarzy powiew wywołany ruchem i bliskością istoty ludzkiej. Za zamkniętymi powiekami uzmysłowił sobie jakoś, że Susila klęczała teraz naprzeciwko niego. W chwilę potem poczuł, jak jej ręce dotykają jego twarzy – czuł dłonie na policzkach i palce sięgające na skronie.

Z kuchennego zegara wydobył się cichy warkot, poprzedzający wybicie godziny. Jeden, dwa, trzy, cztery. W ogrodzie liście to szeptały, to cichły w podmuchach lekkiego wiatru. Zapiał kogut, po chwili nadleciało z daleka inne pianie w odpowiedzi, i niemal jednocześnie jeszcze inne i dalsze. Potem odpowiadanie na odpowiedzi, które potwierdziły nowe odpowiedzi. Wyzwanie kontrapunktowane wyzwaniem, sprzeciw na sprzeciw. Do chóru przyłączył się naraz inny głos. Wymawiał słowa, choć nie był człowieczy. Zawołał: „Uwaga!”, przebijając się przez pianie i brzęczenie owadów.

– Uwaga. Uwaga. Uwaga.

– Uwaga – powiedziała Susila. Kiedy mówiła, poczuł, że jej palce zaczynają przesuwać się po jego czole. Od brwi do linii włosów, potem od obu skroni do środkowego punktu miedzy oczami. Leciutko, leciutko w górę i w dół, do tyłu i do przodu – gasiły niespokojne skurcze umysłu, wyrównywały zmarszczki zdumienia i bólu. – Uwaga na TO – zwiększyła nacisk dłoni na jego kości policzkowe i podobnie opuszków palców nad jego uszami. – Na TO – powtórzyła. – Na TERAZ. Twoja twarz objęta moimi rękami. – Nacisk jej rąk zelżał, a palce zaczęły ponownie wędrować w poprzek czoła.

– Uwaga – to uporczywie powtarzane upomnienie przebijało się przez nierówny kontrapunkt piania. – Uwaga. Uwaga. Uwa... – wymawiający wyrazy nie-człowiek urwał w pół słowa.

Uwaga na jej ręce na jego twarzy? Czy uwaga na to okropne, oślepiające światło wewnętrzne, na ten pęd w górę i w dół blaszanych i plastikowych gwiazdek poprzez zalew bezguścia, na tę kupkę śmieci, jaka została z Molly, na to burdelowe lustro, na te wszystkie niezliczone trupy w błocie, w pyle, w gruzach. A oto ponownie jaszczurki i gongylus gongyloides liczone w milionach, oto powracają maszerujące kolumny, urzeczone, nabożnie słuchające twarze nordyckich aniołów.

– Uwaga – znów zaczął wołać gwarek, tym razem z drugiej strony domu. – Uwaga.

Will potrząsnął głową.

– Uwaga na co?

– Na TO – wbiła paznokcie w skórę jego czoła. – TO. Tu i teraz. I nie jest to nic tak romantycznego, jak cierpienie i ból. To tylko tyle, że czujesz paznokcie. I nawet jeśli miałoby być znacznie gorzej, nie mogłoby zapewne być tak na zawsze lub w nieskończoność. Być może za wyjątkiem Natury Buddy.

Przesunęła ręce, dotykały go teraz nie paznokciami, lecz skórą. Opuszki palców przesunęły się przez jego brwi ku dołowi i bardzo leciutko spoczęły na jego zamkniętych powiekach. W pierwszej chwili wzdrygnął się przerażony. Czyżby miała zamiar wyjąć mu oczy? Siedział, gotowy przy pierwszym jej ruchu odrzucić głowę w tył i skoczyć na równe nogi. Tymczasem nie działo się nic. Jego obawa trochę wygasła, pozostała tylko świadomość tego bliskiego, nieoczekiwanego i potencjalnie niebezpiecznego kontaktu. Świadomość, ponieważ oczy są w najwyższym stopniu bezbronne, tak przejmująca i absorbująca, że nie pozostało mu ani trochę uwagi na zajmowanie się wewnętrznym światłem czy też okropnościami i wulgaryzmami, jakie ono ujawniało.

– Uważaj teraz – szepnęła.

Choćby nie chciał, nie dałoby się nie zwrócić na to uwagi. Jej palce, co prawda łagodnie i delikatnie, przeniknęły do żywego mięsa jego świadomości. Były przy tym, zauważył to po chwili, intensywnie ożywione. Płynęło z nich jakieś dziwne, mrowiące ciepło.

– Czuję to jak przepływ prądu elektrycznego – deklarował zdumiony.

– Ale na szczęście po drucie nie płyną żadne wiadomości – powiedziała Susila. – Dotyka się, a ponieważ to akt dotykania, jest się dotykanym. Pełna komunikacja, lecz nic nie jest komunikowane. Tylko wymiana sił życiowych, to wszystko. Ale – mówiła dalej po przerwie – czy zdajesz sobie sprawę, Will, że przez te wszystkie godziny, które tu przesiedzieliśmy, a w twoim przypadku – przez te wszystkie stulecia, wszystkie wieczności, nie spojrzałeś na mnie ani razu? Ani razu. Czy boisz się tego, co mógłbyś zobaczyć?

Will zadumał się nad jej pytaniem, ale w końcu pokiwał twierdząco głową.

– Może to właśnie tak było – powiedział. – Lęk przed zobaczeniem czegoś, w co musiałbym się zaangażować, czegoś, z czym mógłbym musieć coś zrobić.

– Dlatego przyczepiłeś się do Bacha i pejzaży, i Czystego Światła Pustki?

– Którego nie pozwoliłaś mi oglądać dalej – poskarżył się.

– A to dlatego, że pustka nie da ci nic dobrego, chyba że potrafisz widzieć światło w gongylus gonguloides i w ludziach – dodała – co niekiedy bywa znacznie trudniejsze.

– Trudniejsze? – pomyślał o maszerujących kolumnach, o ciałach w lustrze, o wszystkich tych innych ciałach leżących w błocie twarzą do ziemi. Pokręcił głową.

– To niemożliwe.

– Nie, to nie jest niemożliwe – upierała się. – Następstwem sunyaty jest karuna. Pustka jest światłem, ale jest to także współodczuwanie. Kontemplujący chcą łakomie osiągnąć oświecenie, nie troszcząc się o współczucie. Jedynie ludzie dobrzy usiłują być pełni współczucia i odmawiają przejmowania się światłem. Jak zwykle jest to kwestia zrobienia najlepszego użytku z obu światów. A teraz – dodała – czas na ciebie, żebyś otworzył oczy i zobaczył, jak naprawdę wygląda ludzka istota.

Końce palców przesunęły się z jego powiek w górę, na czoło, potem na skronie, potem w dół na policzki i do zawiasów szczęk. W chwilę później poczuł, że dotykają jego palców, a na koniec, że Susila obejmuje obie jego ręce i trzyma je w swoich dłoniach.

Will otworzył oczy. Zobaczył, że, po raz pierwszy, odkąd wziął lek moksza, patrzy jej prosto w twarz. Minęła dobra chwila zanim wyszeptał:

– Dobry Boże!

Susila wybuchnęła śmiechem.

– Czy aż tak źle? Równie źle jak z krwiopijcą? – spytała.

Ale Willowi nie było wcale do śmiechu. Niecierpliwie pokręcił głową i nadal się w nią wpatrywał. Widział tajemniczy cień przy oczodołach i taki sam na całej prawej połowie twarzy z wyjątkiem małego, oświetlonego półksiężyca na kości policzkowej. Lewa połowa promieniowała żywym, złocistym światłem, nadnaturalnie jasnym, lecz jasnością, która nie była ani wulgarna, ani nie była ponurą czernią ciemności widzialnej, ani też tamtym objawionym żarzeniem się szczęśliwości podczas wcześniejszego świtu wieczności za jego zamkniętymi powiekami, a kiedy otworzył oczy, znalazła się w książkach, klejnotach, w kompozycjach kubistów-mistyków, w przekształconym krajobrazie. Teraz widział przeciwieństwa paradoksalnie pożenione bez możliwości rozdzielenia – światła wychodzącego z ciemności i ciemności w samym sercu światła.

– Nie jest to słońce ani nie jest to Chartres – powiedział w końcu – ani, dzięki Bogu, ten z piekła rodem sklep z przecenionymi towarami. To są wszystkie te rzeczy naraz. I ty jesteś ty w sposób rozpoznawalny, a ja jestem rozpoznawalnie ja, chociaż, nie muszę wspominać, jesteśmy zupełnie różni. Ty i ja jak z obrazu Rembrandta, ale Rembrandta pięć tysięcy razy lepszego.

– Zamilkł na moment, potem, kiwając głową dla potwierdzenia tego, co właśnie powiedział, ciągnął dalej: – Tak, to właśnie to. Słońce dla Chartres, a następnie witraże dla sklepu z przecenionymi towarami. A ten sklep jest jednocześnie salą tortur, obozem koncentracyjnym, kostnicą przybraną ozdobami choinkowymi. A teraz zaczyna się wszystko na odwrót, sklep z tandetą cofa się, zabiera Chartres i plaster słońca, i wyjeżdża tyłem, no – w ciebie i we mnie z obrazu Rembrandta. Czy ty coś z tego rozumiesz?

– Lepiej niż cokolwiek na świecie – zapewniła.

Ale Will nie był w stanie wysłuchać z uwagą tego, co mówiła, zbyt zajęty wpatrywaniem się w nią.

– Jesteś tak niewiarygodnie piękna – powiedział w końcu. – Nie miałoby to, co prawda, znaczenia, gdybyś była niewiarygodnie brzydka, zawsze byłabyś jak twór Rembrandta, tylko pięć tysięcy razy lepszy. Piękna, przepiękna – powtarzał. – A jednak nie chcę się z tobą przespać. Nie, to nieprawda. Chciałbym się z tobą przespać. Bardzo bym chciał. Ale jeśli nigdy tego nie zrobię – nic to nie zmieni. Będę nadal cię kochał – będę cię kochał na sposób, w jaki ma się kochać ludzi, będąc chrześcijaninem. Miłość – powtórzył – miłość... to jeszcze jedno z tamtych brzydkich słów. Takie jak „zakochani”, „kochać się” są w porządku. Lecz zwyczajne „miłość” jest taką sprośnością, że nie mógłbym go wymówić. Co innego teraz, teraz... – uśmiechnął się i potrząsnął głową. – Możesz mi wierzyć lub nie, ale teraz rozumiem, co to znaczy, kiedy ktoś powie: „Bóg jest miłością”. Jakiż oczywisty nonsens! A jednak to przypadkiem prawda. I cały czas jest obecna twoja niezwykła twarz. – Pochylił się do przodu, aby przyjrzeć się jej z bliska. – Jakby się patrzyło w kryształową kulę i – dodał z niedowierzaniem – za każdym razem coś nowego. Trudno sobie wyobrazić...

Ale ona potrafiła sobie wyobrazić.

– Nie zapominaj, że ja sama tam bywałam.

– Czy patrzyłaś na ludzkie twarze?

Kiwnęła głową.

– Na moją własną w lustrze. A także na Dugalda, rzecz jasna. Wielkie Nieba! Ten ostatni raz, kiedy razem wzięliśmy lek moksza! On zaczął od tego, że wyglądał jak bohater jakiejś nieprawdopodobnej mitologii – Indian z Islandii czy Wikingów z Tybetu. Następnie był nagle, bez ostrzeżenia, Buddą Maitreya. W sposób tak oczywisty, tak samo przez się zrozumiały, był Buddą Maitreya. Ciągle jeszcze widzę... – zawiesiła głos, a Will znalazł się nagle oko w oko z Matką Boską Bolesną z siedmioma mieczami tkwiącymi w sercu. Czytał oznaki bólu w jej ciemnych oczach, wokół kącików jej ust o pełnych wargach. Wiedział, że rana była prawie śmiertelna i z własnym ściśniętym sercem odkrywał, że ciągle jeszcze jest otwarta i krwawi. Nic nie dało się oczywiście powiedzieć, nie było słów ani pocieszenia w filozofowaniu, pozostawało tylko dzielenie się tajemnicą dotyku, tylko to połączenie przez skórę dwóch ciał przekazujących sobie nieskończoność.

– Człowiek tak łatwo wraca pamięcią – powiedziała nareszcie – o wiele za łatwo. O wiele za często. – Wzięła głęboki oddech i wyprostowała plecy.

Jej twarz i ona cała jeszcze raz zmieniły się na jego oczach. Widział, że w tej małej postaci cielesnej było teraz dość siły, żeby stawić czoła każdemu cierpieniu, dość woli walki, żeby stawić czoła jakimś mieczom, którymi los znów chciałby ją przebić. Miejsce Matki Bolesnej zajęła ciemnoskóra boginka podobna do Kirke, spokojna tak stanowczo, że niemal groźna. Pamięć przygnała jej cichy głos, nieodparcie przywołujący obraz łabędzi i katedry, chmur i bardzo gładkiej wody. Kiedy to sobie przypominał, twarz przed nim wydała mu się płonąć świadomością triumfu. Moc, ukryta siła – dostrzegł jej wyraz, wyczuł jej przygniatającą obecność, i skurczył się w sobie, odepchnięty.

– Kim ty jesteś? – wyszeptał.

Chwilę patrzyła na niego, nie mówiąc nic, potem z radosnym uśmiechem powiedziała:

– Nie bój się, nie jestem samiczką modliszki.

Uśmiechnął się w odpowiedzi. Uśmiechnął się do rozradowanej dziewczyny, która miała słabość do pocałunków i dość szczerości, aby zapraszać do nich.

– Dzięki niech będą Panu – powiedział. Miłość, która przed chwilą uciekła w strachu, przypłynęła z powrotem falą szczęścia.

– Za co dziękujesz Panu?

– Za to, że cię obdarzył wdziękiem zmysłowości.

Uśmiechnęła się jeszcze bardziej.

– Więc to takie wychodzi szydło z worka?

– Ileż to mocy, ile godnej podziwu, straszliwej siły woli! – powiedział. – Mogłabyś być nawet Lucyferem. Ale, na szczęście, wyrokiem opatrzności... – uwolnił swoją prawą rękę i dotknął jej warg koniuszkiem wyprostowanego palca wskazującego. – Ten błogosławiony dar zmysłowości cię ratuje. Ratuje w połowie – uściślił, pamiętając te przerażająco pozbawione miłości szaleństwa w różowej alkowie. – Jest jednym z twoich ratunków. Ponieważ jest oczywiście ten drugi, to, że wiesz, kim naprawdę jesteś. – Na chwilę umilkł. – Maria z mieczami w sercu i Kirke, i Ninon de Lendos[92] – wymieniał. – A kim teraz jesteś? Kimś jak Juliana z Norwich[93] albo Katarzyna z Genui[94]. Naprawdę jesteś tymi wszystkimi osobami?

– A na dodatek idiotką. I jeszcze zatroskaną i niezbyt skuteczną matką. I jeszcze trochę tą skromnisią i marzycielką, jaką byłam jako dziecko. Potencjalnie także tą starą, umierającą kobietą, która patrzyła na mnie z lustra, kiedy ostatni raz zażyliśmy razem lek moksza. Patrzył wtedy także Dugald i on też zobaczył, jak będzie wyglądał za następne czterdzieści lat. A niecały miesiąc później już nie żył – dodała. – Powraca się pamięcią za łatwo, za często się powraca...

Jej twarz ponownie przybrała wyraz cierpienia, w połowie ocieniona tajemniczym mrokiem. Druga połowa świeciła złocistą poświatą. Oczy, które widział w podkreślonych cieniami oczodołach, miała zamknięte. Znów była gdzie indziej, odległa w czasie i samotna, z mieczami tkwiącymi w otwartej ranie.

Na zewnątrz ponownie rozległo się pianie kogutów. Drugi gwarek rozpoczął swoje nawoływanie do współczucia, o pół tonu wyżej od poprzedniego.

– Karuna.

– Uwaga. Uwaga.

– Karuna.

Will jeszcze raz podniósł rękę i dotknął jej warg.

– Czy słyszysz, co one mówią?

Odpowiedziała dopiero po upływie długiego czasu. Podniosła przy tym rękę, chwyciła jego wysunięty palec i przycisnęła go mocno do swojej dolnej wargi.

– Dziękuję – powiedziała i ponownie otworzyła oczy.

– Czemu mi dziękujesz? Ty uczyłaś mnie, co mam robić.

– A teraz ty musisz uczyć swego nauczyciela.

Dwa gwarki, jak dwaj guru zachwalający głośno swój gatunek duchowości i rywalizujący o wyznawców, wrzeszczały: „Karuna. Uwaga”, następnie w nakładających się nawzajem komunikatach: „Runawagkauwakaragarun”. W sąsiednim ogrodzie przeraźliwie zaanonsował swoją wyjątkowość kogutek, niezwyciężony rywal każdego fałszywego pretendenta do męskości, zawsze gotowy, samiec wszystkich samic.

Przez grymas cierpienia przebił się uśmiech. Susila wróciła do teraźniejszości ze swego prywatnego świata ran i nawrotów pamięci.

– Kuku ryku – powiedziała. – Ja go uwielbiam! Zupełnie jak Tom Kryszna, kiedy zabiega u wszystkich dookoła, żeby sprawdzali twardość jego muskułów. I gwarki, takie niedorzeczne w powtarzaniu swoich dobrych rad, których nie mogą zrozumieć. Są równie zachwycające, jak mój mały kogut bantamek.

– To ładnie, ale co z dwunogimi innego gatunku? Tego nie tak zachwycającego? – zapytał Will.

Zamiast odpowiedzi Susila pochyliła się do przodu, chwyciła go za włosy i ciągnąc za głowę w dół, pocałowała w czubek nosa.

– A teraz czas, abyś trochę poruszał nogami – powiedziała i podniosła się, wyciągając do niego rękę. Przyjął rękę, żeby przy jej pomocy wstać z krzesła.

– To, co uprawiają niektóre z dwunogów innego gatunku – powiedziała – to negatywne krakanie i papuzia antywiedza.

– A co mi zagwarantuje, że przestanę wymiotować moim prywatnym bagnem? – zapytał Will.

– Będzie dobrze – zapewniła go radośnie – choć prawdopodobnie zdarzy ci się to jeszcze.

Will poczuł jakiś gwałtowny ruch przy swoich nogach.

– Oto idzie moje małe, drapiące wcielenie zła – zaśmiał się.

Wzięła go pod ramię i razem podeszli do otwartego okna. Podmuchy wiatru szarpały liśćmi palm, zapowiadając nadejście świtu. Pod nimi, wczepiony niewidocznymi korzeniami w wilgotną glebę o ostrym zapachu, stał krzew hibiskusa – dzika obfitość jasnych błyszczących liści i cynobrowych kielichów, wydobyta z ciemności nocy przez słup światła padającego z wnętrza pokoju.

– To się nie mogło zdarzyć – powiedział z niedowierzaniem. Był teraz znowu z Bogiem Czternastego Lipca.

– To się nie mogło zdarzyć – zgodziła się. – Ale, jak wszystko we wszechświecie, to jest fakt, przypadkiem. A teraz, skoro już zauważyłeś, że istnieję, dam ci trochę wolnego, żebyś się przyjrzał temu, co masz w sercu.

Stał bez ruchu i wpatrywał się, gapił się w bezczasową sekwencję rosnących napięć i coraz to głębszych znaczeń. W oczach zebrały mu się łzy, potem pociekły na policzki. Wyjął chusteczkę i wytarł je.

– Nic nie mogę na to poradzić – przepraszał.

Nie mógł nic na to poradzić, ponieważ nie było innego sposobu, w jaki mógłby wyrazić swoją wdzięczność, że pozwolono mu zostać przy życiu i być świadkiem tego cudu; bardziej niż świadkiem, naprawdę być w nim partnerem albo być jego aspektem. Wdzięczność za dary świetlistej szczęśliwości i pojmowanie bez wiedzy. Wdzięczność za to, że był zjednoczony z jednością boską, a jednocześnie pozostawał stworzeniem skończonym, pomiędzy innymi stworzeniami skończonymi.

– Czemu ktoś miałby płakać, kiedy to wdzięczność? – powiedział, chowając chusteczkę. – Bóg jeden wie. Ale „ktoś” także.

Pęcherzyk pamięci wychynął z osadu dawnych lektur.

– „Sama wdzięczność jest niebem” – zacytował. – Czyste brednie! Ale teraz widzę, że Blake tylko zarejestrował prosty fakt. Ona sama jest niebem.

– I tym bardziej niebiańskim – powiedziała Susila – że jest niebem na ziemi, a nie niebem w niebie.

Przez pianie i rechoty, przez chór owadów i duet dwóch rywalizujących guru, nadleciał, ku ich zaskoczeniu, odgłos strzelaniny.

– Cóż to jest, u licha? – spytała zdziwiona.

– Po prostu chłopcy bawią się w sztucznymi ogniami – próbował dowcipkować Will.

Susila pokręciła głową przecząco.

– Nie propagujemy takich sztucznych ogni. Ich nawet u nas nie ma.

Z szosy biegnącej za terenem stacji doleciał ryk silników ciężkich pojazdów, wspinających się pod górę na niskich biegach: ryk, który stawał się z każdą chwilą głośniejszy.

Przez ten ryk przebił się głos, donośny, a jednocześnie piskliwy, niezrozumiale wrzeszczący coś przez głośnik.

W scenerii aksamitnego mroku, w której pozostawali, liście wyglądały jak ostrużyny nefrytu i szmaragdu, a po środku ich błyszczącego od drogich kamieni chaosu sterczały fantastycznie wyrzeźbione rubiny, przechodzące stożkowo w pięcioramienne gwiazdy.

Wdzięczność, wdzięczność. Do oczu Willa znów napłynęły łzy.

Strzępy przeraźliwego wrzasku uporządkowały się w rozpoznawalne słowa. Will złapał się na tym, że słucha wbrew woli. Usłyszał:

– Mieszkańcy Pali – po czym głos przeszedł w nieartykułowane piski wzmacniacza. Pisk, ryk, pisk, a w końcu: – Mówi wasz Radża... zachowajcie spokój... powitajcie waszych przyjaciół przybywających z drugiej strony cieśniny...

– To przecież Murugan – rozpoznał.

– A z nim żołnierze Dipy.

Głos, niepewny i podniecony, mówił dalej:

– Postęp... nowoczesne życie... – a następnie, przechodząc od Searsa i Roebucka do Rani i Koota Hoomi, skrzeczał: – Prawda... Wartości... Autentyczna duchowość... Ropa naftowa.

– Popatrz – powiedziała Susila. – Popatrz, skręcają na teren Stacji.

Przez lukę pomiędzy dwiema kępami bambusów widzieli, jak snopy światła procesji reflektorów przez chwilę padały na lewy policzek kamiennego Buddy nad stawem z lotosami; orszak przejechał, jeszcze raz zagadał o błogosławieństwach wyzwolenia i pojechał dalej.

– Tron mojego ojca – wrzeszczały gigantyczne wzmacniacze – połączony z tronem przodków mojej matki... Dwa bratnie narody w marszu naprzód, ręka w rękę, ku przyszłości... Od dziś znana pod nazwą Zjednoczonego Królestwa Rendangu i Pali... Pierwszy premier Zjednoczonego Królestwa, ten znany przywódca polityczny i duchowy, pułkownik Dipa...

Procesja reflektorów znikła za długim szeregiem budynków i skrzekliwa gadanina przestała być zrozumiała. Potem światła pojawiły się znowu, a głos dochodził wyraźniej. Teraz wykrzykiwał z furią:

– Reakcjoniści! Zdradzili zasady nieustannej rewolucji.

– Zatrzymują się przy bungalowie doktora Roberta – szepnęła Susila z przerażeniem.

Mówca wygłosił ostatnie słowo, umilkły wyłączone silniki, zgasły reflektory. W pełnej oczekiwania ciszy żaby i owady ciągnęły dalej swoje bezmyślne monologi, gwarki powtarzały swoje dobre rady: „Uwaga. Karana.”

Will spojrzał w dół na swój krzew gorejący i zobaczył Takość świata i jego własnego jestestwa, płonące takim światłem, które było także (teraz w sposób bardzo oczywisty) współodczuwaniem – to Czyste Światło, na które on, tak jak każdy inny, wcześniej zawsze decydował się pozostawać ślepy. Współodczuwanie, od którego on zawsze wolał swoje tortury, znoszone lub zadawane w sklepie z tandetą, swoje niepewne chwile samotności z Babs żywą lub Molly umierającą na pierwszym planie, z Joem Aldehydem w połowie dystansu, a w odległym tle – z tym wielkim światem sił obojętnych i mnożących się przypadków zbiorowej paranoi i zorganizowanego diabolizmu. Zawsze i wszędzie znajdą się albo wykrzykujący, albo spokojnie autorytatywni hipnotyzerzy. Zawsze i wszędzie w orszaku rządzących manipulatorów znajdą się całe zastępy bufonów i cwaniaków, zawodowych kłamców i podsuwaczy spraw zabawnych a nieistotnych. Ich umundurowane ofiary, nawykłe od kołyski do nieustannego odwracania uwagi i systematycznego hipnotyzowania, będą nadal posłusznie wykonywać marsze i figury musztry, zabijając i ginąc z absolutną potulnością tresowanych pudli. A jednak wbrew temu, że zasada „nie wierzyć na słowo” jest tak znakomicie przydatna, pozostaje i będzie pozostawać faktem, że zdolność do inteligencji występuje nawet u paranoika, a do miłości – nawet u wyznawcy diabła; że fundament wszelkiego istnienia mógłby być całkowicie objawiony w kwitnącym krzewie, w ludzkiej twarzy: że istnieje Światło, i to Światło jest także Współodczuwaniem.

Doszedł ich huk pojedynczego wystrzału, następnie seria wystrzałów z karabinu automatycznego.

Susila ukryła twarz w dłoniach. Zaczęła dygotać jakimś niepohamowanym drżeniem.

Objął ramieniem jej plecy i przyciągnął do siebie.

Efekt stu lat pracy zniweczony w jedną noc. Ale znowu liczyły się fakty: fakt końca cierpienia tak samo jak fakt cierpienia.

Usłyszeli rzężenie rozruszników i warkot uruchomionych silników. Znowu zabłysnęły reflektory, a pojazdy, po chwili manewrowania w miejscu, zaczęły wolno pełznąć drogą, którą przybyły.

Głośnik wypluł pierwsze takty melodii, brzmiącej jakby wojskowo, ale jednocześnie lubieżnie, którą Will rozpoznał jako hymn państwowy Rendangu. Potem wyłączono muzykę i jeszcze raz przemówił Murugan.

– Mówi wasz Radża – oznajmił głosem pełnym podniecenia. Dalej powtórzył da capo mowę o postępie, wartościach, ropie naftowej i autentycznej duchowości. Tak samo, jak wcześniej, procesja pojazdów w pewnej chwili przestała być widoczna i słyszalna. Pojawiła się znowu w parę minut później, wraz z jąkającym się kontrtenorem głośnika, wykrzykującego na cześć pierwszego premiera nowego zjednoczonego królestwa.

Procesja pojazdów pełzła dalej. Światła pierwszego samochodu pancernego wykrajały z ciemności spokojnie uśmiechniętą twarz Oświeconego, oświetlając ją tym razem od prawej strony. Tylko na moment, po którym snop światła przesunął się dalej. Ale za chwilę Tathagata ukazał się znowu po raz drugi, trzeci, czwarty i piąty. Przejechał ostatni z pojazdów. Choć igorowany na skutek ciemności, jednak fakt oświecenia pozostawał. Ryk silników osłabł, skrzecząca retoryka przeszła w nieartykułowane mamrotanie i w miarę jak zamierały hałasy intruzów, pojawiły się znowu żaby, brzęczący nieprzerwanie chór owadów i nawoływanie gwarków.

– Karuna. Karuna – i o pół tonu niżej: – Uwaga!

lesiojot

Objaśnienie terminów religii Wschodu występujących w książce

A

ARHAT (lub ARHAN lub ARHANT) – w buddyzmie: „święty”, przygotowany w najwyższym stopniu do nirwany.

ATMAN – najgłębsza jaźń; w hinduizmie: nieśmiertelne „ja” (dusza), niezmieniające się z reinkarnacją, pozostające poza ciałem i jako absolutna świadomość identyczne z brahmanem; w buddyzmie atman nie istnieje.

B

BHAIRAWA – jako imię Śiwy: „Groźny”, „Straszliwy”, „Budzący Lęk”.

BODHI drzewo – święte drzewo figowe; medytując pod nim, Siddhartha Gautama osiągnął Oświecenie, stając się Buddą.

BODHISATTWA – istota, która, aby ratować innych, powstrzymuje się od osiągnięcia nirwany; przyszły budda czczony w buddyzmie mahajana.

BRAHMA – personifikacja Absolutu, twórcy świata, razem z Wisznu i Siwą tworzy hinduską trójcę bogów najwyższych.

BRAHMAN – kwintesencja wszechświata, ostateczna rzeczywistość.

BRAHMAĆARJA (BRAHMACHARYA) – zakaz uprawiania życia seksualnego.

BUDDA – ten, który się obudził, „oświecony” Siddhartha Gautama (ok. 563-483 r. p.n.e.), uznawany za twórcę buddyzmu, zwany także Buddą Sakjamuni lub Tathagata. Wymienia się wielu buddów, także prehistorycznych.

BUDDA AMITABHA – budda (bodhisattwa) z II w. n.e., którego nauki są podstawą buddyzmu Czystej Ziemi, nabożnego (piekło dla niewiernych) odłamu buddyzmu mahajana.

BUDDA MAITREJA – jeden z buddów oczekiwanych w przyszłości, wcielenie wszechogarniającej miłości.

D

DHJANA (DHYANA) – w sanskrycie: medytacja.

G

GITA – pieśń, śpiew; najczęściej Bhagawadgita – poemat filozoficzny uważany za hinduistyczny odpowiednik ewangelii, kilkakrotnie tłumaczony na język polski.

J

JONI (YONI) – żeński organ płciowy, przedmiot kultu wraz z lingą w śaktizmie (tantryzmie).

K

KARMA – suma etycznych skutków myśli, słów i uczynków wyznaczająca los w kolejnych reinkarnacjach. Wyjście z zasięgu karmy oznacza wyjście z samsary, pełne wyzwolenie.

KARUNA – litość, współczucie – jedna z czterech wzniosłych cnót buddyzmu.

KUNDALINI – mistyczna siła życiowa, ulokowana pod ostatnim kręgiem, budzona praktykami jogi.

L

LILA – boska gra w świecie zjawisk; to, co względne – w przeciwieństwie do absolutnego.

LINGA (lub LINGAM) – męski organ płciowy, stylizowany symbol falliczny, symbolizujący boską siłę prokreacji, emblemat Śiwy.

M

MAHAJANA (MAHAYANA) – współczesna „północna” gałąź buddyzmu, otwarta na przystosowanie do potrzeb kulturowych i społecznych (oświecenie, aby pomagać innym).

MAHAKAŚJAPA (MAHAKASYAPA) – pierwszy po Buddzie lider buddyjskiej wspólnoty mnichów sangha, organizator pierwszego soboru do wyjaśnienia różnic w interpretacji nauk Buddy.

MAJTHUNA (MAYTHUNA) – spółkowanie.

MOKSZA (MOKSHA) – w hinduizmie: odpowiednik nirwany.

MUJALAKA (MUYALAKA) – demon, wcielenie niewiedzy i łakomego, zaborczego sobkostwa.

N

NATARADŻA (NATARAJA) – Król Tańca, jedno z imion Śiwy.

NIRWANA – w sanskrycie dosłownie „wygaśnięcie” – ostateczne wyzwolenie od przemian (reinkarnacji), pragnień i empirycznej osobowości; stan spokoju i prawdy.

P

PARVATI – także Sakti, Kali, Urma, Sjama i Durga, małżonka Śiwy o wielu imionach, główne bóstwo hinduskiego śaktizmu.

PRADŹNAPARAMITA (PRAJNAPARAMITA) – żeńskie bóstwo tantryczne.

S

SAMADHI – „zatopienie” lub „złączenie”, tj. zjednoczenie osoby medytującej z przedmiotem medytacji.

SAMSARA – wędrówka duszy w cyklu narodzin i śmierci, powtarzanym na skutek reinkarnacji; w byddyzmie mahajana stanowi przeciwieństwo nirwany.

ŚANTI (SZANTI) – „pokój”; pokój wewnętrzny płynący z duchowego poznania, że się jest nieprzemijającą świadomością.

ŚIWANAJAMA (SHIVANAYAMA) – wezwanie modlitewne do Śiwy.

SIDHI (SIDDHI) – nadludzka moc, także posiadające tę moc istoty, zamieszkujące tłumnie przestrzeń pomiędzy niebem a ziemią.

ŚUNJATA (SUNYATA) – pustka, centralne pojęcie buddyzmu.

SUTRA – święty tekst; Sutra Diamentowa mówi, że wszystkie zjawiska nie są rzeczywistością, lecz złudą.

T

TANTRA – duchowa droga albo zespół technik jogi (tantryzm), a także teksty opisujące techniki medytacyjne i rytuały; odmiana buddyjska tantry zajmuje się ćwiczeniami i praktyką.

TAPAS – asceza.

TATHAGATA – „ten, który przyszedł”, imię nadane sobie przez Buddę Gautamę.

TATHATA – takość; główna zasada wszechświata, określająca naturę wszystkich rzeczy (w buddyzmie mahajana).

TAT TWAM ASI – „tyś Tym jest”, podstawowa teza indyjskiej filozofii, wyrażająca tożsamość duszy ludzkiej (atman) z kwintesencją wszechświata (brahman).

U

UPANISZADA (UPANISHADA) – święty tekst hinduizmu.

J

JOGA (YOGA) – szkoła klasycznej filozofii hinduskiej, zmierzająca do wpojenia dyscypliny fizycznej i psychicznej w rozmaitych dziedzinach; niektóre odmiany: hatha-joga – joga treningu ciała; radża-joga – joga „królewska”, łącząca wszystkie drogi wiodące do zjednoczenia z Bogiem; bhakti-joga – joga adoracji i miłości mistycznej.

1) Chilterns – popularne wśród turystów pieszych w Anglii pasmo wzgórz kredowych na zachód od miasta Luton, porośnięte lasami bukowymi.  ↵

2) Jest to aluzja do imienia Asquith, będącego jednocześnie nazwiskiem przywódcy Partii Liberalnej i premiera Wielkiej Brytanii w latach 1908-1916.  ↵

3) Bloomsbury – część londyńskiej dzielnicy Holborn, uznawana na przełomie XIX i XX wieku za centrum intelektualne miasta.  ↵

4) Erewhon – nazwa idealnego społeczeństwa w powieści Samuela Butlera pod tym samym tytułem, anagram słowa nowhere (ang. nigdzie).  ↵

5) Antinous – wzór męskiej urody i faworyt cesarza rzymskiego Hadriana.  ↵

6) burnus – długie okrycie wełniane bez rękawów, z kapturem, noszone przez Arabów.  ↵

7) Moral Rearmament – założony w Wielkiej Brytanii w roku 1938 ruch „Moralnego Przezbrojenia”, propagujący sprzeciw dla postawy materializmu konsumpcyjnego.  ↵

8) Ptaki Junony – w mitologii rzymskiej: pawie.  ↵

9 )Mendip – wzgórza na północ od Wells.  ↵

10) Fragment wiersza Roberta Browninga Monolog w hiszpańskim klasztorze, przekład: Stanisław Barańczak w antologii Od Chaucera do Larkina, 400 nieśmiertelnych wierszy 125 poetów anglojęzycznych z 8 stuleci,[lj] Wydawnictwo Znak, Kraków 1993, s. 331-333.  ↵

11) L’État c’est moi (fr.) – Państwo to ja, słowa Ludwika XIV Burbona.  ↵

12) Malgré la chaleur? (fr.) – Pomimo upału?   ↵

13) car sa mère est parisienne (fr.) – gdyż jego matka jest paryżanką.  ↵

14) Savile Row – dzielnica wytwornych usług krawieckich w Londynie.  ↵

15) Et combien sympathique! (fr.) – Ale jakże sympatycznego!   ↵

16) fête nocturne (fr.) – nocne przyjęcie.  ↵

17) Même dans le désastre (fr.) – Nawet w obliczu katastrofy.  ↵

18) N’exagérons pas, chéri (fr.) – Nie przesadzajmy, kochanie.  ↵

19) malgré moi (fr.) – wbrew sobie.  ↵

20) Koot Hoomi – znany pod koniec XIX wieku mistrz okultyzmu, pochodzący z Indii.  ↵

21) Weltanschauung (niem.) – światopogląd.  ↵

22) De mortuis aut bene out nihil (łac.) – O zmarłych (mówić) dobrze albo wcale.  ↵

23) warunek sine qua non (łac.) – warunek konieczny.  ↵

24) hubris – w tragedii greckiej: wykroczenie powodowane pychą, wiodące do zagłady.  ↵

25) Ganimedes – w mitologii greckiej: piękny młodzieniec, ukochany boga Zeusa, królewicz trojański.  ↵

26) Au revoir, mon chère (fr.) – Do widzenia, mój drogi.  ↵

27) Eine grosse Seele (niem.) – duża dusza.  ↵

28) Pecca fortiter, sed fortius fide (łac.) – Grzesz mocno, ale wierz mocniej.  ↵

29) Noli me tangere (łac.) – Nie dotykaj ranie, nie zatrzymuj mnie.  ↵

30) Grindelwald – wioska górska w Szwajcarii, w kantonie Berno.  ↵

31) Billy Graham – baptysta, kaznodzieja, organizator masowych ewangelizacji.  ↵

32)  Piero di Cosimo – włoski malarz i rysownik okresu renesansu.  ↵

33)
irredenta – dążenie do wyzwolenia narodowego.  ↵

34)
Alles vergängliche ist NICHT ein Gleichnis (niem.) – Autor nawiązuje do „Fausta” J.W. Goethego. Oryginalny fragment brzmiał jednak Alles vergängliche ist nur ein Gleichnis, co tłumaczone jest jako „Wszystko, co przemija, jest tylko wizerunkiem”. Modyfikacja Huxleya polegająca na zamianie nur na nicht sprawia, że zdanie to można przetłumaczyć jako „Wszystko, co przemija, nie jest wizerunkiem” albo „Wszystko, co jest prawdziwe – przemija” (przyp. wyd.).  ↵

35)   rajput – członek jednej z wyższych kast znanych w historii Indii.  ↵

36) Quod erat demonstrandum (łac.) – Czego należało dowieść, co było do udowodnienia.  ↵

37)
Cameron – jeden z odnotowanych w historii Szkocji klanów; także sekta w kościele prezbiteriańskim XVII wieku.  ↵

38)
William James (1842-1910) – profesor filozofii z Harvardu, uważany za ojca amerykańskiej psychologii.  ↵

39) powrozownia – miejsce wyrabiania lin i sznurów.  ↵

40)
tryper – inaczej: rzeżączka.  ↵

41)
La Mettrie, Hume, Cabanis – lekarze-filozofowie (ateiści), żyjący w XVIII wieku. Julien Offray de La Mettrie jest autorem rozprawy filozoficznej Człowiek-Maszyna.   ↵

42)
Twórcy i przywódcy ruchów chrześcijańskiej odnowy w XIX wieku.  ↵

43)
odsadnia – część łodzi wioślarskiej przymocowana do burty.  ↵

44)
przybój – wahadłowy ruch wody od brzegu i do brzegu.  ↵

45)
cockney – akcent i gwara ulicy plebejskiego Londynu.  ↵

46)
Sam Weller – postać z Klubu Pickwicka Dickensa, mówiąca cockneyem.   ↵

47) Klub Pickwicka – pierwsza książka Charlesa Dickensa, połączenie powieści obyczajowej, satyry, farsy i romansu łotrzykowskiego.  ↵

48)
William Blake, Zaślubiny nieba i piekła w przekładzie Wiesława Juszczaka, wyd. Universitas, Kraków, 2001.  ↵

49)
Rothamstead – jedna z pierwszych stacji doświadczalnych prowadzących naukowo-badawcze metody doświadczalne w naukach rolniczych. Powstała w Anglii w XIX wieku.  ↵

50) Lebensraum (niem.) – przestrzeń życiowa.   ↵

51)
Thomas Carlyle (1795-1881) – historyk, filozof, eseista i krytyk. Był apologetą wielkich wodzów, zwłaszcza Fryderyka Wielkiego.  ↵

52)
Edward Gibbon (1791-1794) – historyk brytyjski.  ↵

53)
Pentonville i Wormwood Scrubs – londyńskie więzienia.  ↵

54)
Paolo Mantegazza – włoski darwinista; sir Francis Galton – brytyjski antropolog (obaj żyli w wieku XIX).  ↵

55)
Inwazja Normanów na Anglię w 1066 roku była ostatnią, zakończoną sukcesem próbą podboju Brytanii.  ↵

56) Pascal avait son gouffre (fr.) – Pascal miał swoją przepaść. Fragment „Otchłani” Charlesa Baudelaire’a.  ↵

57) indole – organiczne związki chemiczne o zastosowaniach przemysłowych i perfumeryjnych. Pierścień indolowy znajduje się we wszystkich halucynogennych tryptaminach (np. w psylocybinie, LSD, DMT). W nasionach ololiuhqui znajduje się halucynogenny amid kwasu lizergowego (LSA).  ↵

58) Tant mieux (fr.) – Tym lepiej.  ↵

59) mon cher (fr.) – mój drogi.  ↵

60)
con espressione (wł.) – z uczuciem.  ↵

61) quod erat demonstrandum (łac.) – co zostało wykazane.  ↵

62) À bientôt (fr.) – Do usłyszenia.  ↵

63)
figowiec bengalski – inaczej banian, drzewo o wielu korzeniach powietrznych, tworzących rodzaj rozległej kolumnady.  ↵

64)
„Słabości i niedoli piętno...” – z wiersza Williama Blake’a Londyn, przekład Stanisława Barańczaka: s. 263 w antologii przywołanej wcześniej.  ↵

65)
„O Śmierci w życiu, dni, których już nie ma” – z A. Tennysona Księżniczka, przekład Z. Kubiak, Antologia, PIW 1970.  ↵

66)
Ziemia Obiecana Cockaigne – zmyślona kraina luksusu i nieróbstwa.  ↵

67)
Havelock Ellis (1859-1939) – psycholog amerykański, znany z kontrowersyjnej pracy Psychology of Sex i doświadczeń z meskaliną.  ↵

68)
Mowa tu o trzech „biegunach” maksymalnego natężenia cech typów endo-, mezo- i ektomorficzych (lub -tonicznych) budowy ciała i temperamentu według klasyfikacji amerykańskiego psychologa Williama Sheldona (1898-1977).  ↵

69)
Thomas Traherne (1637-1674) – poeta religijny i eseista, z Williamem Wordsworthem łączą go wizje dziecięce i kontakt z duchem wszechświata, do których następne zdanie nawiązuje fragmentem z Ody o przeczuciach nieśmiertelności Wordswortha.   ↵

70)
Johann Martin Zacharias Dase (1824-1861) występował publicznie w Niemczech, Austrii i Anglii jako fenomen szybkiego liczenia, przy kompletnym braku innych zdolności matematycznych.  ↵

71)
czampak, ylang-ylang – rośliny tropikalne o silnej woni.  ↵

72)
„Węże i Drabiny” to popularna w Anglii gra planszowa, a „Szczęśliwe Rodziny” – gra karciana.  ↵

73)
Horn pipe – matelot – taniec marynarski z epoki wielkich żaglowców.  ↵

74)
korybantyzm – pochodzi od słowa „korybanci” – w mitologii greckiej kapłani frygijskiej bogini Kybele, towarzyszący jej w orgiastycznych obrzędach, przy hałaśliwej muzyce.  ↵

75)
„Śniłem, że mieszkam w marmurowych pałacach” – parafraza fragmentu wiersza Bohemian Girl Alfreda Bunna.  ↵

76)
sukkub – demon przybierający postać kobiety, nawiedzający mężczyzn podczas snu.  ↵

77)
Prawdopodobnie Huxley miał na myśli tetrametyloetylenodiaminę (TMEDA) – substancję o przykrym zapachu (zgniłych ryb). W drugim przypadku prawdopodobnie chodzi o 3-t-butylo-5-metoksy-2,4,6-trinitrotoluen – przyjemnie pachnące piżmo amberowe (przyp. wyd.).  ↵

78)
Odpowiednio: w literaturze (J. Swift – Podróże Guliwera) i mitologii: greckiej – nieśmiertelni, skazani na nieustające cierpienia dokuczliwej starości.  ↵

79)
Wiersz Katullusa, poniżej przekład Anny Świderkówny (Katullus i jego poezje. Biblioteka Narodowa, seria II, Wrocław 1956):

Słońca tu mogą zachodzić i wschodzić,
Nam, gdy dzień krótki raz w ciemności zginie
Noc nieprzespana już nigdy nie minie.
Całuj mnie tysiąc razy.  ↵

80) mens sana in corpore sano (łac.) – w zdrowym ciele zdrowy duch.  ↵

81) cher (fr.) - drogi.   ↵

82) bien sincèrement vôtre (fr.) – całkowicie, szczerze pańskiej.   ↵

83) Bonne nuit, Altesse (fr.) - Dobrej nocy, Wasza Wysokość.   ↵

84)
Arundel – miasto na zachód od Brighton, Sussex.  ↵

85)
Bignor – miejsce historyczne w pobliżu Arundel.  ↵

86)
Mała Nell – postać z Magazynu Osobliwości Karola Dickensa, powieści zawierającej opis umierania w stylu „płaczliwym”.  ↵

87) casus belli (łac.) – pretekst do wypowiedzenia wojny.  ↵

88)
Juan Gris (1887-1927) – malarz hiszpański, jeden z głównych przedstawicieli kubizmu.  ↵

89)
Nowe Jeruzalem – miasto niebiańskie, synonim nieba chrześcijan.  ↵

90)
Woodworth – nazwa jednej z angielskich sieci popularnych supermarketów.  ↵

91)
St Johns Wood – północna dzielnica Londynu, jedna z wytworniejszych.  ↵

92)
Ninon de Lendos (1620-1705) – francuska kurtyzana, prowadziła salon literacki.  ↵

93)
Juliana z Norwich (1342-1416) – angielska mistyczka; odrzucała wieczne potępienie.  ↵

94)
Katarzyna z Genui (1447-1510) – uznana za świętą z racji objawień, doświadczanych od 26. roku życia.  ↵